Türk Çeviri Dizgesinde Yeniden Yerlileştirmeye Bir Örnek: Texier’in Küçük Asya’sı

Öz

Medeniyetlerin beşiği olan Anadolu, sahip olduğu kültürel, tarihi ve doğal zenginlikleriyle yalnızca üzerinde yaşayan toplumların değil, aynı zamanda farklı coğrafyalardan gelen seyyahların, araştırmacıların ve bilim insanlarının da ilgisini çekmiştir. Bu çalışmada, 19. yüzyılda Fransa’dan gelerek Anadolu’yu gezip inceleyen Fransız arkeolog Charles Texier’in Asie Mineure adlı eserin Türkçe çevirileri incelenmektedir. Eserin Türkçe çevirisi; yeniden yerlileştirme, kültürel metinsiz geri çeviri ve yan metinsellik kavramları çerçevesinde değerlendirilmiştir. İlk olarak 1839’da Fransızca yayımlanan eser, 1923’te Osmanlı Türkçesine çevrilmiş, 2002 yılında ise bu çeviri modern Türkçeye aktarılmış ve sadeleştirilmiştir. Bu süreçte esere çeşitli yan metinler eklenmiş ve düzenlemeler yapılmıştır. Çalışmanın dikkat çeken yönü, iki çeviri arasındaki uzun zaman farkının eserin dilsel yapısına ve uygulanan çeviri politikalarına yansımasıdır. Karşılaştırmalı incelemede ilk çevirideki yerlileştirmeyi yeterli bulmayan modern Türk çeviri dizgesi eyleyicilerinin ikinci çeviride yeniden yerlileştirme politikasını tercih etmiş olabileceği iddia edilmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Türk çeviri tarihi açısından geç Osmanlı’dan Cumhuriyet’in ilk dönemine uzanan çeviri ve kültür faaliyetlerini anlamada önemli bir katkı sunmakta ve çeviribilim alanında değerli bir örnek teşkil ettiği iddia edilerek Türk çeviri dizgesinde yeniden yerlileştirmenin dikkate değer bir örneğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylelikle, eser yalnızca yazılı ve dilsel bir çeviri ürünü değil, aynı zamanda çeviri politikalarının tarihsel bağlamdaki çeşitliliğini yansıtan bir kaynak olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• yeniden yerlileştirme
• kültürel metinsiz geri çeviri
• yan metinsellik

A case study for re-domestication in Turkish Translation System: Texier’s Asie Mineur

Öz

Anatolia, as the cradle of civilizations, with its rich cultural, historical, and natural heritage, has attracted not only the peoples living on its lands but also travelers, researchers, and scholars from different geographies. This study examines the translations of French archaeologist Charles Texier’s Asie Mineure, written after his travels and observations in 19th-century Anatolia, into Turkish. The Turkish translations of the work are analyzed within the framework of the concepts of re-domestication, cultural textless back translation, and paratextuality. Originally published in French in 1839, the work was translated into Ottoman Turkish in 1923, and later, in 2002, this version was revised, simplified, and adapted into Modern Turkish Language. During this process, various paratexts were added, and editorial modifications were introduced. A striking aspect of the study is that the significant temporal gap between the two translations is reflected in both the linguistic structure of the work and the translation policies applied. Comparative analysis suggests that the agents of the modern Turkish translation system, finding the domestication of the first translation insufficient, may have adopted a re-domestication policy in the second translation. Ultimately, the study argues that it makes an important contribution to understanding the rich translation and cultural activities spanning from the late Ottoman period to the early Republican era, and that it constitutes a valuable case for translation studies. Thus, the work is regarded not only as a written and linguistic translation product, but also as a source reflecting the diversity of translation policies within their historical context.

Anahtar Kelimeler

• Anatolia
• re-domestication
• cultural textless back translation
• paratextuality

Kaynakça

1. Alimen, N. (2019). Batı’nın Doğu Çevirisi Olarak Oryantalizm ve Oryantalist Metinlerin Türkçeye Çevirileri. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde Araştırmalar içinde (ss. 59–92). Hiperyayın.
2. Alimen, N. (2023). “Yabancı dilde yaratım” ve “Metinsiz geri çeviri” kavramları çerçevesinde bir inceleme. Journal of History School, 66, 2153-2170. http://doi.org/10.29228/joh.72136
3. Avcı Solmaz, S. G. (2020). Şarkiyatçı bir metnin geri çevirilerinde güç ilişkileri ve “makbul garb” temsilini yakalama mücadelesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (19), 813- 832. http://doi.org/10.29000/rumelide.752846
4. Avşaroğlu, M., & Karadağ, A. B. (2019). “Foreign language creation” and “textless back transla tion”: A case study on Turkish translations of Jason Goodwin’s Ottoman-themed works written in English. Advances in Language and Literary Studies, 10(5), 107-119. http://doi.org/10.7575/aiac.alls.v.10n.5p.107
5. Baydere, M. (2018). Geri çevirilerde çevirmenin izini sürmek. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde güncel tartışmalardan kavramsal sorgulamalara içinde (ss. 317-346). Hiperlink Yayınları.
6. Baydere, M.; Karadağ, A. B. (2019). Çalıkuşu’nun öz-çeviri serüveni üzerine betimleyici bir çalışma. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (5), 314-333. https://doi.org/10.29000/rumelide.606165
7. Berk Albachten, Ö. (2013). Intralingual translation as ‘modernization’ of the language: the Turkish case. Perspectives, 21(2), 257–271. https://doi.org/10.1080/0907676X.2012.702395
8. Berk Albachten, Ö. (2014). Intralingual translation: Discussions within translation studies and the case of Turkey. S. Bermann & C. Porter (Ed.), A Companion to Translation Studies içinde (ss. 573–585). John Wiley and Sons. https://doi.org/10.1002/9781118613504

9. Boy, H. (2023, 25-26 Eylül). Dare to disappoint: Growing up in Turkey’in çeviri yoluyla kaynak kültüre dönüşü üzerine betimleyici bir çalışma [Sözlü sunum]. 9th International KTUDELL Conference: Language, Literature and Translation, Trabzon, Türkiye.
10. Butterfield, H. (1931). The Whig Interpretation of History. G. Bell & Sons.
11. Canlı, G. (2018). Relocating self-translation from the interlingual to intralingual: Faulkner as a self-translauthor. TransLogos Translation Studies Journal, 1(1), 41–63. https://dergipark.org.tr/en/pub/translogos/article/502265
12. Cihan-Artun, F. B. (2017). The İnönü Era translation movement: Classics in the service of Turkish nationalism. Middle Eastern Studies, 53(5), 747–761. https://doi.org/10.1080/00263206.2017.1300149
13. Çakmak, D. (2022). On “foreign language creation” and “textless back translation”: The case study of a historical novel the Turks and Türkler by David Hotham. RumeliDE Dil ve Edebi-yat Araştırmaları Dergisi, Ö11, 622-639. https://doi.org/10.29000/rumelide.1146743 Ö11, 622-639
14. Durgun, F. (2013). Rönesans’tan 19. yüzyıla Avrupa tarihyazımında ilerleme fikri, dönemselleştirme ve Orta Çağ Avrupa tarihi algısı. İnsan ve Toplum, 3(6), 283–304.
15. Genette, G. (1997). Paratexts. Thresholds of interpretation (J. E. Lewin, Çev.). Cambridge University Press.
16. Gökduman, U. C. (2018). ‘Yabancı dil yaratımı’ ve ‘kökensiz geri çeviri’ kavramları üzerinden bir çeviriyi okumak. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde güncel tartışmalardan kavramsal sorgulamalara içinde (ss. 347- 376). Hiperlink Yayınları.
17. Guo, T. (2017). On foreign language creation and rootless back translation: A case study of Snow Flower and the Secret Fan. Journal of Literature and Art Studies, 7(10), 1354–1364. https://doi.org/10.17265/2159-5836/2017.10.017
18. Günaltay, Ş. (1938, Temmuz 1). Türk Tarih Tezi hakkındaki intikatların mahiyeti ve Tez’in kat’i zaferi. Belleten, 2(7-8), 354–358. https://dergipark.org.tr/en/pub/ttkbelleten/article/1428457
19. Hermans, T. (2020). Translation and Systems. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429285783
20. Jakobson, R. (2021). Çevirinin dilbilimsel yönleri üzerine (E. Bal & M. Kırca, Çev.). World Language Studies, 1(1), 64. (Orijinal eser 1959 yılında yayımlanmıştır.)
21. Kaindl, K. (2020). Theoretical framework: A multimodal conception of translation. J. Evans & K. Kaindl (Ed.), Handbook of translation and society içinde (ss. 59–60). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429341557-3
22. Kandemir, S. (1933). Etiler (Hititler). Köy Hocası Matbaası.
23. Karadağ, A. B. (2014). Batı'nın çevirilmesini "medeniyet" odağıyla yeniden okumak: Tanzimat dönemi/sonrası çeviriler ve "çekinceli" cesur çevirmenler. M. F. Uslu & F. Altuğ (Ed.), Tanzimat ve Edebiyat – Osmanlı İstanbul’unda Modern Edebi Kültür içinde (ss. 481–504). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Karadağ, A. B. (2019). Çeviri yoluyla geçmiş, şimdi ve gelecek arasında köprüler kurmak. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde araştırmalar içinde (ss. 31-59). Hiperlink Yayınları.
25. Kaşkaş, G. (2024). ‘Yabancı Dil Yaratımı’ ve ‘Kökensiz/Metinsiz Geri Çeviri’: İstanbul Kahvehane Hikâyeleri. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (37), 81-98. https://doi.org/10.37599/ceviri.1559987
26. Kaya, M. (2012). Charles Texier’in seyahatnamesine göre 19. yüzyılda Anadolu’nun sosyal, kültürel ve ekonomik durumu. Gazi Türkiyat, 1(10), 245–262. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziturkiyat/article/90369
27. Klaudy, K., & Heltai, P. (2020). Re-domestication, repatriation, and additional domestication in cultural back-translation. Across Languages and Cultures, 21(1), 43–65. https://doi.org/10.1556/084.2020.00003
28. Öztürk Baydere, H. (2019). Geçmişin çeviri yoluyla anlatısında güç mücadeleleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 15, 401-412. http://doi.org/10.29000/rumelide.606237
29. Öztürk Kasar, S. (2020). Çeviri göstergebilimi ile kent göstergebiliminin bütünleşik bağlamında özde çeviri kavramının incelenmesi. Dünya Dilleri, Edebiyatları ve Çeviri Çalışmaları Dergi-si. 1(1), 1-25. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1918406
30. Sayın, A. B. (2019). Çevirinin yuvaya dönüşü: Sömürgecilik sonrası çeviri kuramında ‘metinsiz geri çeviriler’. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde Araştırmalar (ss. 237-250). Hiperyayın.
31. Schneider, E. C. A. (2009). Bursa mektupları: Bir Osmanlı kentinde müminler ve kafirler (Neşe Akın, Çev.). Dergâh Yayınları.
32. Sun, Y. (2014). Translation and back-translation: Transcultural reinventions in some Chinese American literary works. Asia Pacific Translation and Intercultural Studies, 1(2), 107–121. https://doi.org/10.1080/23306343.2014.908563
33. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2008). The Politics and Poetics of Translation in Turkey, 1923–1960. Brill | Rodopi.
34. Taş İlmek, S. (2020). Translation decisions and methods in paratranslation of textless back trans-lations. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 29, 188-209. https://doi.org/10.37599/ceviri.803747
35. Texier, C. (1839). Description de l'Asie Mineure: Beaux-Arts, monuments historiques, plans et topographie des cités antiques. Paris: Firmin Didot Frères.
36. Texier, C. (1862). Asie Mineure: Description géographique, historique et archéologique des provinces et des villes de la chersonnèse d’Asie. Firmin Didot.
37. Texier, C. (1923). Küçük Asya: Coğrafyaya, Tarihe, Âsâr-ı Atîkaya Ait Tarif. İstanbul Matba-i Âmiresi.
38. Texier, C. (2002). Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi. Türk Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı Yayınları.
39. Tu, Q., & Li, C. (2017). A review on textless back translation of China-themed works written in English. Studies in Literature and Language, 14(1), 1–7. http://www.cscanada.net/index.php/sll/article/view/9177
40. Venuti, L. (1995). The translator’s invisibility: A history of translation. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203360064
41. Wang, H. Y. (2009). Criticisms on cultural translation. China Remin University Press.
42. Wang, H. Y., & Jiang, H. M. (2012). Foreign language creation and rootless back translation of Moment in Peking. Foreign Languages and Their Teaching, (2), 68–72.
43. Yuste Frias, J. (2012). Paratextual elements in translation: Paratranslating titles in children’s literature. In A. Gil-Bajardí, P. Orero, & S. Rovira-Esteva (Ed.), Translation Peripheries: Paratextual Elements in Translation içinde (ss. 117–134). Peter Lang.
44. Yıldız, M. (2007). Fransız gezgin Charles Texier’in Küçük Asya’sının Anadolu kültür tarihindeki yeri. EKEV Akademi Dergisi, 11(31), 171–178.