Çeviriden Hipermedyaliteye: Yakınsama Kültürü Aracılığıyla Kimliğin Yeniden İnşası

Yıl 2025, Sayı: 39, 214 - 238, 31.12.2025

Elif Ceylan Yağız

https://doi.org/10.37599/ceviri.1779045

Öz

70’li yıllarda feminizm ve normatif olmayan kimlikler üzerine çalışmaların zemin taşlarını oluşturmasıyla, kuir kimlikler üzerine akademik araştırmaların 1990’lı yıllarından itibaren hız kazandığı gözlemlenmiştir. Son yıllarda kuir kimliklerin romanlarda, dizi ve hayran kitlesine yönelik ürünlerde temsillerinin ivme kazandığı gözlemlenmektedir. Bu araştırma, genç ve yetişkin kuir kimliklerin çeviri yoluyla yeniden inşasını yanmetinsel unsurlar üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Diğer bir deyişle, yanmetin türlerinin kimliğin yeniden inşasında sürece etkisi ve onları nasıl şekillendirdiğine ışık tutulacaktır. Çalışma, özellikle medyadaki yanmetinsel unsurları ortamlar arası ve karşılaştırmalı şekilde ele almaktadır. Yanmetinsel unsurlar grafik roman çevirilerini, adaptasyonları ve hayran kitlesine yönelik ürünleri kapsamaktadır. Böylelikle, çalışma yazılı çeviri sürecinden sonra kimliklerin ortamlar arası nasıl temsil edilebileceğini de tartışmaktadır. Çalışmanın yöntem kısmında kıyaslamalı yanmetinsel analiz, alımlama, performativite kavramı ve yakınsama kuramı gibi farklı bakış açılarının kesişiminden faydalanılmaktadır. Çalışmada, çevirinin ve yanmetinsel unsurların yazınsal boyutun ötesine geçerek göstergeler arası çeviri ile hipermedyal bir boyut kazandığı gözlemlenmektedir. Bu açıdan söz konusu araştırma, kimliğin yeniden inşasında performativitenin ortamlar arası sergilenebileceği, çeviriye tüketici ve üreticinin de eyleyici rolüne katılımıyla nasıl hipermedyal bir boyut kazandırabileceği ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

çeviri , kimlik temsili , hipermedyalite , alımlama , yakınsama kültürü

From Translation to Hypermediality: The Reconstruction of Identity through Convergence Culture

Öz

Academic studies on queer identities have gained momentum since the 1990s, building on earlier work on non-normative identities and feminism, which formed the cornerstones in the 1970s. In recent years, there has been a noticeable expansion in the representation of queer identities in novels, TV series, and fan-oriented products. This study seeks to analyze the representation of non-normative identities through translation, focusing on a wide range of paratextual elements. Hence, it scrutinizes media paratextual elements in a multimedial and comparative framework. In other words, the study examines the repercussions of various media paratexts on the process of reconstructing identities through translation. The media paratextual elements encompass graphic novel translations, adaptations, and fan-oriented products. In addition, the study questions how identities are represented across different media after the literary translation process. The methodology of the study draws on a multidisciplinary approach, including comparative paratextual data and reception, the concept of performativity, and convergence theory. The study examines how translation and intertextual elements transcend the literary mode and are transferred to a hypermedial dimension through intersemiotic translation. From this perspective, the research sheds light on how translation, as a performative act, can be manifested across environments in the reconstruction of identity. By doing so, it ultimately shows how translation can reach a hypermedial dimension along with the active participation of both consumers and producers.

Anahtar Kelimeler

identity , hypermediality , reception , convergence culture , translation

Kaynakça

• Abdal, G., & Yaman, B. (2023). Mediatorship in the clash of hegemonic and counterpublics: The curious case of Heartstopper in Turkey. Translation and Interpreting Studies. The Journal of the American Translation and Interpreting Studies Association, 18 (2), 280-300. https://doi.org/10.1075/tis.23014.abd
• Akgün, E. (2024). Activist translation in Turkish digitosphere: Transforming translation process(es) and translator role(s). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Boğaziçi Universitesi.
• Alan, C. (2024). Activist translation of queer graphic novels: The case of Heartstopper in Turkey. Linguistica Antverpiensia, New Series: Themes in Translation Studies, 23, 185–209.
• Alan, C., & Okyayuz, A. Ş. (2022). İkilik dışı cinsel kimliklerin görsel-işitsel çeviride yansıtımına ilişkin sorun odaklı bir yaklaşım. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (33), 20-41. https://doi.org/10.37599/ceviri.1209263
• Algül, M. (2021). Queer medyayı alımlamak: Bir queer televizyon çalışması olarak Netflix televizyon içeriklerinin incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi], İstanbul Üniversitesi.
• Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press
• Baer. B. J. & Kaindl, K (2018). Introduction: Queer(ing) translation. B. J. Baer & K. Kaindl (Ed.), Queering translation, translating queer, theory, practice, activism içinde (ss. 1-10). Routledge.
• Baker, M. (2006). Translation and conflict: A narrative account. Routledge.
• Baldo, M. (2017). Queer translation as performative and affective un- doing: Translating Butler’s undoing gender into Italian. J. Evans, T. Guo, & M. Baldo (Ed.), Queering Translation: translating the queer içinde (ss. 188-205). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315505978-14
• Baldo, M. (2020). Activist translation, alliances, and performativity. Translating Judith Butler’s notes toward a performative theory of assembly into Italian. R. Gould & K. Tahmasebian (Ed.), The Routledge Handbook of Translation and Activism içinde (ss. 30-48). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315149660-3
• Barnett, J. T., & Johnson, C. W. (2014). Queer; Queer theory; Queering. S. Thompson (Ed.), Encyclopedia of diversity and social justice içinde (ss. 580–583). Rowman & Littlefield.
• Bauer, H. (Ed.). (2015). Sexology and translation: Cultural and scientific encounters across the modern world. Temple University Press.
• Beemyn, B. & Eliason, M. (Ed.). (1996). Queer studies: A lesbian, gay, bisexual, and transgender anthology. New York University Press.
• Bianet. (2022, 14 Haziran). Netflix Türkiye Kalp Çarpıntısı dizisini muzır olarak tanımladı. 25 Şubat 2025, https://bianet.org/haber/netflix- turkiye-kalp-carpintisi-dizisini-muzir-olarak-tanimladi-263280 adresinden alındı
• Billiani, F. (2008). Censorship. M. Baker & G. Saldanha (Ed.), Routledge encyclopedia of translation studies (2. Baskı) içinde (ss. 28-31). Routledge.
• Bolter, J. D., & Grusin, R. (2000). Remediation: Understanding new media. MIT Press.
• Brems, E., & Ramos Pinto, S. (2013). Reception and translation. Y. Gambier & L. van Doorslaer (Ed.), Handbook of translation studies 4 içinde (ss. 142–147). John Benjamins.
• Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.
• Cumhuriyet. (2021, 26 Eylül). Kalp Çarpıntısı kitabı kararın ardından zarfla satılabiliyor. Cumhuriyet. https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/kalp-carpintisi-kitabi-kararin- ardindan-zarfla-satilabiliyor-1871878
• De Lauretis, T. (1991). Queer theory: Lesbian and gay sexualities An introduction. Differences, 3(2), iii–xviii. https://doi.org/10.1215/10407391- 3-2-iii De Lauretis, T. (2011).
• Démont, M. (2017). On three modes of translating queer literary texts. Queering Translation, Translating the Queer, 157-171. https://doi.org/10.4324/9781315505978-12
• Derrida, Jacques (1988). “Signature Event Context” pages 1-21, Limited Inc. içinde (Trans. A. Bass). Northwestern University Press
• Doğan, O. (2022, 28 Mayıs). Heartstopper'ın Netflix Türkiye'de yaş sınırı değişti. Dizi Doktoru. 24 Şubat 2025, https://www.dizidoktoru.com/dizi/heartstopper-in-netflix-turkiye-de- yas-siniri-degisti-h23659.html adresinden alındı
• Duraner-Dikmen, J. E. (2022). Queer translation of non-literary texts as activism in Turkey [Yayımlanmamış Doktora tezi], Boğaziçi Üniversitesi].
• Eaklor, V. L. (2008). Queer America: A GLBT history of the 20th century. Greenwood Press.
• Ekşisözlük. (2021). Netflix'in LGBT propagandası. 25 Şubat 2025, https://eksisozluk.com/netflixin-lgbt-propagandasi--6597021?p=4 adresinden alındı
• Epstein, B. J. (2017). Eradicalization: Eradicating the queer in children’s literature. B. J. Epstein & R. Gillett (Ed.), Queer in translation içinde (pp. 1–204). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315603216
• Even-Zohar, I. (2012). The position of translated literature within the literary polysystem. L. Venuti (Ed.), The translation studies reader içinde (ss. 192–197). Routledge.
• Fish, S. (1980). Is there a text in this class? The authority of interpretive communities. Harvard University Press.
• Genette, G. (1997). Paratexts: Thresholds of interpretation. Cambridge University Press
• Giovagnoli, M. (2011). Transmedia storytelling: Imagery, shapes, and techniques. ETC Press.
• Goldman, R. (1996). Who is that queer queer? Explor ing norms around sexuality, race, and class in queer theory. In B. Beemyn and M. Eliason (Eds.), Queer studies: A lesbian, gay, bisexual, and transgender anthology (pp. 168-82). New York University Press.
• Harvey, K. (1998). Translating camp talk: Gay identities and cultural transfer. The Translator, 4(2), 295–320. https://doi.org/10.1080/13556509.1998.10799026
• Harvey, K. (2000). Describing camp talk: Language, pragmatics, politics. Language and Literature, 9(3), 240–260. https://doi.org/10.1177/096394700000900303
• Harvey, K. (2000). Gay community, gay identity and the translated text. TTR, 13(1), 137–165. https://doi.org/10.7202/037397ar
• Hayes, S. (1994, 18 Eylül). Coming over all queer. New Statesman and Society, 7(316), 14–15.
• Hennesy, R. (1993). ‘Queer Theory: A review of the differences Special Isssue and Wittig’s The Straight Mind’, içinde Signs Journal of Women in Culture and Society 18 s.964-973
• Horz, H, Medien. J. Moller, & E. Wild (Ed.) (2015). Pädagogische Psychologie içinde (ss. 121–149). Heidelberg.
• İspir, N., & Bilginer Kucur, A. (2021). Yakınsama kültürü, transmedya hikâye anlatıcılığı: Angry Birds kurgusal evreni. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(1), 37-54.
• Jagose, A. (2020). Queer teori: Bir giriş (A. Toprak, Çev.). Nota Bene Yayınları.
• Jakobson, R. (1959). On linguistic aspects of translation. R. Brower (Ed.), On translation) içinde (ss. 232–239. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/harvard.9780674731615.c18
• Jakobson, R. (1987). On Linguistic Aspects of Translation. K. Pomorska & S. Rudy (Ed.), Language in Literature içinde (ss. 428–435). The Belknap Press of Harvard University.
• Jenkins, H. (2006). Convergence Culture: Where old and new media collide. New York University Press.
• Kaos GL. (2021). Kalp Çarpıntısı’na soruşturma ardından Kitapyurdu, D&R ve İdefix’ten homofobik sansür! https://kaosgl.org/haber/kalp- carpintisi-na-sorusturma-ardindan-kitapyurdu-d-r-ve-idefix-ten- homofobik-sansur adresinden alındı
• Kargı, K. A. (2024). Translated queer fiction in Turkish: A comparative study on Turkish translations of Patricia Highsmith's Carol: The Price of Salt [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Hacettepe Üniversitesi.
• Kıran, A. (2023). Between global and local: Translation and localization in Netflix Turkey’s media paratexts. Translation Studies. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/14781700.2023.2201282
• Kohn, A., & Weissbrod, R. (2019). Remediation and hypermediacy: Ezekiel’s World as a case in point. Visual Communication, 19(3), 295– 314. https://doi.org/10.1177/1470357218785931
• Kol, Z. (2024). Analysis of Rupaul's Drag Race in Türkiye from a translation studies perspective [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Hacettepe Üniversitesi.
• Lefevere, A. (2004). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Shanghai Foreign Language Education Press.
• Littau, K. (2000). Hypertext and Translation. O. Fitzroy (Ed.), Encyclopedia of literary translation ınto English 1 & 2 içinde (s. 1). Fitzroy Dearborn Publishers.
• Lupșan, K. (2016). On the use of hypermediality in teaching culture in German as a foreign language context. D. Dejica, G. Hansen, P. Sandrini & I. Para (Ed.), Language in the Digital Era. Challenges and Perspectives içinde (ss. 172–188). De Gruyter Open Poland. https://doi.org/10.1515/9783110472059-016
• Martínez, D. S. (2001). Hypertext and cyberspace. (Multi) Media Translation, 35, 35–45. https://doi.org/10.1075/btl.34.06mar
• Mazzei, C. A. (2007). Queering translation studies [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], University of Massachusetts Amherst. https://hdl.handle.net/20.500.14394/47324
• Merkle, D. (2010). Censorship. Y. Gambier & L. van Doorslaer (Ed.), Handbook of Translation Studies içinde (ss. 18–21). John Benjamins.
• Netflix production. (2020). I Am Not Okay With This Season 1: Based on the graphic novel created and written by Charles Forsman, Developed by Jonathan Entwistle & Christy Hall, Directed by Jonathan Entwistle [Dizi serisi]
• Netflix production. (2022). Heartstopper Seasons 1-2-3: Based on the graphic novel created and written by Alice Oseman, directed by Euros Lyn, produced by Zorana Piggott [Dizi serisi]
• Netflix TR shop Sticker (Elle & Tao).09.03.2025, https://www.netflix.shop/en-tr/collections/heartstopper/products/ heartstopper-elle-tao-sticker adresinden alındı
• Netflix TR shop: Heartstopper Image on a Mug and a Towel. 09.03.2025, https://www.netflix.shop/en-tr/collections/heartstopper
• Netflix TR shop: Sticker (Tara & Darcy). 08.03.2025, https://www.netflix.shop/en-tr/collections/heartstopper/ products/heartstopper-tara-darcy-sticker adresinden alındı
• O’Hagan, M. (2001). Hypertranslation. N. Terashima & J. Tiffin (Ed.), HyperReality: Paradigm for the Third Millennium içinde (ss. 99-109). Routledge.
• Okul, M. (2025). Uncovering multimodality: Multimodal analysis of book covers in translation [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Oseman, A. (2019a). Heartstopper: Volume One. Hodder Children Group
• Oseman, A. (2020). Heartstopper: Volume Three. Hodder Children Group
• Oseman, A. (2021). Kalp çarpıntısı Cilt. 1 (Ö. Anlatan, Çev.). Yabancı Yayınları
• Oseman, A. (2022). Kalp çarpıntısı Cilt. 3 (Ö. Anlatan, Çev.). Yabancı Yayınları
• Oseman, A. (2025). About. Alice Oseman. https://aliceoseman.com/about/
• Özdoğan, E. D. (2025). The representation of nontraditional gender roles in translated and indigenous children's literature in Türkiye [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Hacettepe Üniversitesi.
• Özgün, D. (2021). Gender discourse analysis in Ursula K. Le Guin's Earthsea series and its Turkish translation: Adaptation of linguistic and cultural gender [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Pinterest (2020) & X (2020): Fan Art & Drawings of I am not Okay with This, 09.03.2025. https://tr.pinterest.com/hillarycardenas79/sydney- and- dina333333333333333/,https://br.pinterest.com/pin/6784251313746908 46/ adresinden alındı
• Pirpir, Y. (2018). Feminist yayınevleri Ayizi ve Güldünya örnekleri ışığında Türkiye'de feminist çeviri yaklaşımlarına ve feminist çevirmen kimliğine genel bakış [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], İstanbul Üniversitesi.
• Pixxa & Hepsiburada.com TR shop: I am not Okay with this mug-1, 09.03.2025, https://www.hepsiburada.com/pixxa-i-am-not-okay-with- this-kupa-bardak-pm-HBC0000128GZ5
• Rippl, G., & Etter, L. (2015). Intermediality, transmediality, and the graphic novel. D. Stein & J.-N. Thon (Eds.), From comic strips to graphic novels: Contributions to the theory and history of graphic novel (ss. 191– 218). Walter de Gruyter.
• Rogers, A. (2023, 5 Ağustos). Heartstopper creator Alice Oseman opens up about season 2. BBC Newsbeat. https://www.bbc.com/news/newsbeat-66393305
• Rose, E. (2017). Revealing and concealing the masquerade of translation and gender: Double-crossing the text and the body. B. J. Epstein & R. Gillett (Ed.), Queer in Translation (ss. 37-50). Routledge.
• Rose, E. (2021). Translating trans ıdentity: (Re)writing undecidable texts and bodies. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780367369972
• Santaemilia, J. (2018). Sexuality and translation as intimate partners? Toward a queer turn in rewriting identities and desires. B. J. Baer & K. Kaindl (Ed.), Queering translation, translating the queer. Theory, practice, activism içinde (ss. 11-25). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315505978-2
• Savcı E. (2021). Turkey’s queer times: epistemic challenges. New Perspectives on Turkey, 64, 131-150. doi:10.1017/npt.2021.5
• Savci, E. (2018a). Ethnography and queer translation. B. J. Baer & K. Kaindl (Ed.), Queering translation, translating the queer. Theory, practice, activism içinde (ss. 72-83). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315505978-6
• Savci, E. (2018b). Translation as queer methodology. D. Compton, T. Meadow & K. Schilt (Ed.), Other, Please Specify: Queer Methods in Sociology içinde (ss. 249-261). University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520963993-017
• Sedgwick, E. K. (1990). Epistemology of the Closet. University of California Press.
• Sedgwick, E. K. (2003). Touching feeling: Affect, pedagogy, performativity. Duke University Press.
• Sedgwick, E. K. (2025). Paranoyak okuma ve onarıcı okuma; yada, o denli paranoyaksın ki muhtemelen bu girişin seninle ilgili olduğunu düşünüyorsun (Çev. Feminist Tahayyül, Ağustos, 6(2), 351–391). http://www.feministtahayyul.com/wp- content/uploads/2025/08/FT62_Son-142-183.pdf
• Spurlin, J. (2017). Queering translation: Rethinking gender and sexual politics in the spaces between languages and cultures. B. J. Epstein & R. Gillett (Ed.), Queer in translation içinde (ss. 172−183). Routledge.
• Spurlin, W. (2014a). Queering translation. S. Bermann & C. Porter (Ed.), A Companion to Translation Studies içinde (ss. 298-309). Wiley Blackwell.
• Spurlin, W. J. (2014b). The gender and queer politics of translation: New approaches. Comparative Literature Studies, 51(2), 229–256. https://doi.org/10.5325/complitstudies.51.2.0229
• Susma Platformu. (2021). “Muzır” kitaplar // Ece Çavuşlu ile “Kalp Çarpıntısı” serisi üzerine [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=OzF8lAYauSA
• Şikayetvar. (2023). Netflix/çocuk. 25 Şubat 2025, https://www.sikayetvar.com/netflix/cocuk?page=2#google_vignette adresinden alındı
• Tahir-Gürçağlar, Ş. (Der.) (2019). Kelimelerin kıyısında: Türkiye’de kadın çevirmenler. İthaki Yayınları.
• Tanış, E. (2021, 9 Eylül). İki genç erkeğin aşkını anlatan “Kalp Çarpıntısı” kitabı “muzır” ilan edildi – Hatice Kapusuz: “Bu yaklaşım çocukların okuma ve öğrenme hakkının ihlali, cinsel gelişim ve bilgiye erişimin engellenmesi”. Medyascope. 25 Şubat 2025, https://medyascope.tv/2021/09/09/iki-genc-erkegin-askini-anlatan- kalp-carpintisi-kitabi-muzir-ilan-edildi-hatice-kapusuz-bu-yaklasim- cocuklarin-okuma-ve-ogrenme-hakkinin-ihlali-cinsel-gelisim-ve- bilgiye-erisimin-engell/
• Taş, S. (2018). Çeviride sansür bağlamında kavramsal bir tartışma: Çeviri yokluğu, yok çeviri ve kurumsal sansür. S. Taş (Ed.), Çeviribilimde güncel tartışmalardan kavramsal sorgulamalara içinde (ss. 148–165). Hiper Yayın.
• Toury, G. (1995). Descriptive translation studies and beyond. John Benjamins.
• Türkiye Yayıncılar ve Yayın Dağıtımcıları Birliği Derneği. (2023). Yayınlama özgürlüğü raporu 1 Aralık 2021 – 31 Aralık 2022 (s. 16). Türkiye Yayıncılar Birliği.
• Ul, B. (2021). The trajectory of queerness through Turkish literary translations from 1970 to 2015 [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi
• Warner, M. (2000). The trouble with normal: Sex, politics, and the ethics of queer life. Harvard University Press.
• Wolf, W. (2005). Intermediality. D. Herman, M. Jahn & M.-L. Ryan (Ed.), Routledge encyclopedia of narrative theory içinde (ss. 252–256). Routledge.
• Yardımcı, S. & Güçlü, Ö. (2013). Giriş: Queer Tahayyül. S. Yardımcı & Ö. Güçlü (Ed.). Queer Tahayyül içinde. Sel Yayıncılık.