Missionary Translations: The Activities of the American Board in the Ottoman Empire (1820–1923)

Öz

Beginning in the first half of the nineteenth century, the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) established a significant presence in the Ottoman Empire through its activities in translation, printing, and education. From the 1820s to the early twentieth century, the Board produced a broad corpus of translated texts, including biblical works as well as textbooks in science, medicine, and the humanities. Approaching these activities from a translation studies perspective, this article argues that translation constituted a central institutional practice that structured the Board’s publishing and educational enterprises. Drawing on archival sources and missionary accounts, the study shows how translation shaped pedagogical practices, mediated the circulation of knowledge, and contributed to the codification of minority vernaculars in Anatolia. Missionary presses and educational institutions constituted key sites where translation was systematically carried out in conjunction with religious instruction and publishing activities. In particular, translations into Armenian and Bulgarian played a formative role in the development of modern written forms of these languages. By foregrounding translation as an analytical lens, the article reconsiders missionary activity in the Ottoman Empire and demonstrates the relevance of missionary translation to discussions of language planning, print culture, and sociocultural change in the nineteenth century.

Anahtar Kelimeler

• translation studies
• missionary translators
• the American Board (ABCFM)
• Ottoman Empire

Misyoner Çeviriler: Osmanlı İmparatorluğu’nda Amerikan Board’un Faaliyetleri (1820–1923)

Öz

On dokuzuncu yüzyılın ilk yarısından itibaren Amerikan Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) çeviri, basım ve eğitim alanlarındaki çalışmalarıyla Osmanlı İmparatorluğu’nda etkin bir biçimde faaliyet göstermiştir. 1820’lerden yirminci yüzyılın başlarına kadar Board, Kutsal Kitap metinlerinin yanı sıra fen bilimleri, tıp ve beşerî bilimler alanlarına ait ders kitaplarını da kapsayan geniş bir çeviri yayın faaliyeti yürütmüştür. Bu faaliyetlere çeviribilim perspektifinden yaklaşan makale, çevirinin Board’un yayıncılık ve eğitim çalışmalarında belirleyici bir rol oynadığını savunmaktadır. Arşiv kaynakları ve misyoner anlatılarına dayanan çalışma, çevirinin pedagojik uygulamaları nasıl şekillendirdiğini, bilginin dolaşımına nasıl aracılık ettiğini ve Anadolu’daki azınlık dillerinin gelişimine ve yaygınlaşmasına nasıl katkıda bulunduğunu ortaya koymaktadır. Misyoner matbaalar ve eğitim kurumları, çevirinin dinî öğretim ve yayıncılık faaliyetleriyle birlikte sistemli biçimde yürütüldüğü merkezler olmuştur. Özellikle Ermenice ve Bulgarcaya yapılan çeviriler, bu dillerin modern yazılı biçimlerinin gelişiminde kurucu bir rol oynamıştır. Makale, çeviriyi merkeze alarak Osmanlı İmparatorluğu’ndaki misyoner faaliyetlerini yeniden değerlendirmekte ve misyoner çeviri pratiğinin on dokuzuncu yüzyılda dil planlaması, basın-yayın kültürü ve sosyo-kültürel değişim tartışmaları açısından taşıdığı önemi ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• çeviribilim
• misyoner çevirmenler
• Amerikan Board Teşkilatı (ABCFM)
• Osmanlı İmparatorluğu

Kaynakça

1. Alan, G. (2007) Amerikan Board Okullarında Yürütülen Misyonerlik Faaliyetleri, İslâmî Araştırmalar, 20(4), 464-475. https://www.islamiarastirmalar.com/journal_article/amerikan-board-okullarinda-yurutulen-misyonerlik-faaliyetleri-missionary-activities-of-the-american-board-schools/
2. Anderson, B. (1991). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso.
3. Akgün, S. (1986). Kendi Kaynaklarından Amerikalı Misyonerlerin Türk Sosyal Yaşamına Etkisi (1820-1914). X. Türk Tarih Kongresi. Türk Tarih Kurumu.
4. Bablumyan, A. (2024). The Activities of the American Missionaries in the Ottoman Empire and the Formation of the Armenian Protestant Community (1830–1880s). International Review of Armenian Studies. 1, 34. https://doi.org/10.54503/1829-4073-2024.1.42-57
5. Bartlett, S. C. (1880). Historical Sketch of the Missions of the American Board in Turkey. ABCFM publishing.
6. Burnet, D. S. (1853). The Jerusalem Mission: Under the Direction of the American Christian Missionary Society. American Christian Publication Society.
7. Demir C. (2014). Amerikan Board’un İzmir’deki Faaliyetleri ve İzmir Uluslararası Koleji [Unpublished PhD dissertation]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Doğan, M. A. (2013). American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) and “Nominal Christians”: Elias Riggs (1810–1901) and American Missionary Activities in the Ottoman Empire [Unpublished PhD dissertation]. University of Utah.

9. Erhan, Ç. (2000). Ottoman official attitudes towards American missionaries. The Turkish Yearbook of International Relations (30), 191-212. https://doi.org/10.1501/Intrel_0000000017
10. Even-Zohar, I. (2010). Papers in Culture Research. Tel Aviv University. https://www.tau.ac.il/~itamarez/.
11. Hamlin, Cyrus. (1893). My life and times. Congregational Sunday School and Publishing Society.
12. Greene, J. K. (1916). Leavening the levant. The Pilgrim Press.
13. Gümüs, H. I. (2017). American missionaries in the Ottoman Empire: A conceptual metaphor analysis of missionary narrative, 1820-1898. Verlag.
14. Kocabaşoğlu, U. 1989. Kendi belgeleriyle Anadolu’daki Amerika: 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan misyoner okulları. Arba Yayınları.
15. McGrew, W. (2015). Educating Across Cultures : Anatolia College in Turkey and Greece. Rowman & Littlefield.
16. Merguerian, B. J. (1998). The ABCFM Press and the Development of the Western Armenian Language. Harvard Library Bulletin 9(1), 35-49. https://dash.harvard.edu/entities/publication/6946c938-0b56-462a-9c5f- aa26776daf87
17. Nosser, M. 1929. Educational policies of the American Board of Commissioners for foreign missions in Turkey (1823-1923) [Unpublished Dissertation]. University of Chicago.
18. Özmen, C. (2016). Translating Science in the Ottoman Empire: Translator-educators as “Agents of Change” in the Ottoman Scientific Repertoires (1789-1839). Osmanlı Araştırmaları, 48, 143-170. https://doi.org/10.18589/oa.632242
19. Prime, D. D. (1877). Forty years in the Turkish Empire: Memoirs of rev. William Goodell. Robert Carter and Brothers.
20. Richter, J. (1910). A history of the protestant missions in the near east. Fleming H. Revell Company.
21. Selimler, E. 2023. Tanzimat’tan Meşrutiyet’e Osmanlı topraklarında misyoner faaliyetleri ve misyonerlerin Ermeni isyanındaki etkileri (1839–1899) [Unpublished master thesis]. İstanbul Topkapı Üniversitesi.
22. Stephanove, C. (1919). The Bulgarians and Anglo-Saxondom. Paul Haupt.
23. Şafak, N. (2003). Osmanlı-Amerikan ilişkileri. Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
24. Şişman, A. (2006). XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Yabancı devletlerin Kültürel ve Sosyal Müesseseleri. Atatürk Araştırma Merkezi.
25. Toury, G. (2002). Translation as a means of planning and the planning of translation: A theoretical framework and an exemplary case. S. Paker (Ed.), Translations: (Re)shaping of literature and culture (pp. 166-174). Boğaziçi University Press.
26. Tuncer, H.( 2012). Doğu ile batı arasında bir köprü: James William Redhouse [Unpublished master’s thesis]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar University Institute of Social Sciences.
27. Uçar, A. (1988). Amerikan misyonerlerinin Türkiye’deki faaliyetleri (1818- 1930) [Unpublished master’s thesis]. Selçuk University Institute of Social Sciences.
28. Yıldız, Ö. (2015). Anadolu’daki Amerikan misyonerleri. Yeditepe Yayınevi.