İlk ve Son Söz: Yanmetinsel Vesayet ve Frankenstein’ın Türkçe Alımlamasında Toplumsal Cinsiyet Temelli Kanonlaştırma

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de ‘klasikler’ dizisi kapsamında yayımlanan bir eserin çevremetin tasarımı aracılığıyla okur alımlamasını nasıl yapılandırdığını ve yönlendirdiğini incelemektedir. Mary Shelley’nin Frankenstein adlı eserinin İletişim Klasikleri serisinden çıkan 2019 tarihli baskısını vaka çalışması olarak ele alan makale, söz konusu baskının yorumlama yetkisini belirli seslere tahsis eden, yazar imgesini çerçeveleyen ve kanonlaştıran, ardışık biçimde kurgulanmış bir ‘otorite mimarisi’ inşa ettiğini savunmaktadır. Metodolojik olarak yakın okuma ve feminist eleştirel söylem çözümlemesi yöntemlerinin bir arada kullanıldığı çalışmada, kapak tasarımı, yazar biyografisi, kronoloji, Murat Belge’nin önsözü ve Walter Scott’ın sonsözü mercek altına alınmıştır. Bu kapsamda, çevremetin genelindeki ses dağılımı, epistemik duruş (çekinceler, söylenti işaretleri, değer biçen hükümler) ve adlandırma/ilişkisel adlandırma pratikleri izlenmiştir. Araştırma bulguları, kapağın otorite hattının erkek seslerini ilk ve son yorumlayıcı dayanaklar olarak konumlandırdığını; böylece ‘doğru okuma’yı klasikler dizisinin prestij ve değer üretim mantığı içinde konumlandırdığını ortaya koymaktadır. İncelenen çevremetinlerin, bir yandan Shelley’yi kanonlaştırıyor gibi görünseler de, diğer yandan yazarın yaşamöyküsünü aşk-trajedi ve tescil/meşrulaştırma çerçeveleri içine hapsederek ve yazarlık atfına ilişkin tartışmaları ölçülü bir belirsizlik rejimiyle yöneterek yazar otoritesini eşzamanlı olarak kısıtladıkları görülmüştür. Feminist bir bakışla değerlendirildiğinde, incelenen baskının başlangıçtaki kendi kurucu bileşenlerinin (kadın bir yazar, kadın bir çevirmen ve toplumsal cinsiyetle örüntülenmiş bir alımlama geçmişi) sunduğu yorumlama imkânlarını ve eleştirel potansiyeli kullanmadığı anlaşılmaktadır. Makale, klasik eser yayıncılığındaki toplumsal cinsiyet temelli kanonlaştırma pratiğini tanımlamak üzere yanmetinsel vesayet kavramını önermekte ve bu kavramı literatürde yeni bir analiz aracı olarak sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• çevremetin
• yanmetinsel vesayet
• kanonlaştırma
• feminist çeviri çalışmaları
• Frankenstein

First and Last Words: Paratextual Guardianship and the Gendered Canonization of Frankenstein in Turkish Reception

Öz

This article examines how a Turkish ‘classics’ edition can structure reception through peritextual design. Using the İletişim Klasikleri’s 2019 edition of Mary Shelley’s Frankenstein as a case study, it argues that this edition constructs an ‘authority architecture’: a sequenced threshold that allocates interpretive power, frames authorship, and produces canonicity. Methodologically, the article combines close reading with feminist critical discourse-analytic attention to voice allocation, epistemic stance (hedges, rumour markers, evaluative verdicts), and nomination/relational naming across the cover, author biography and chronology, Murat Belge’s preface, and Walter Scott’s afterword. The analysis shows that the cover’s authority line (with Belge’s preface and Scott’s afterword) installs male, allographic voices as the first and last interpretive anchors, borrowing prestige to authorize ‘proper’ reading as part of classics-series value. While the peritexts appear to canonize Shelley, they simultaneously constrain her authorial authority by scripting her life through romance-tragedy and certification frames and by managing attribution politics through calibrated uncertainty. From a feminist perspective, the edition does not activate the interpretive resources made available by its own starting configuration (a woman author, a woman translator, and a reception history shaped by gendered doubt). I conceptualize this pattern as paratextual guardianship and propose it as a portable analytic for tracking gendered canonization in classics publishing in Turkey and beyond.

Anahtar Kelimeler

• peritext
• paratextual guardianship
• canonization
• feminist translation studies
• Frankenstein

Kaynakça

1. Altıntaş, Ö. (2020). Bir çeviri eylemi olarak romanlaştırma yoluyla Frankenstein’ın Türk okurlarla buluşması. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Çeviribilim Özel Sayısı, 1-16. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1066495
2. Arslan, D. U. (2018). Çeviri İntihaline Okur Odaklı Bir Yaklaşım: Sosyal Medyada Frankenstein Vakasının Alımlanması. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(1), 159-185. https://izlik.org/JA38JC46RK
3. Ayhan, A. (2022). Türkçede Frankenstein Çevirileri ve Bir Kültürel Aracı Olarak Yazar-Çevirmen Giovanni Scognamillo. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 31, 1731-1747. https://doi.org/10.29000/rumelide.1222092
4. Batchelor, K. (2018). Translation and paratexts. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351110112
5. Battersby, C. (1990). Gender and genius: Towards a feminist aesthetics. Indiana University Press.
6. Belge, M. (2019). Frankenstein [Önsöz]. In M. Shelley, Frankenstein ya da Modern Prometheus (S. Çağlayan, Trans.) (pp. 19-28). İletişim Yayınları.
7. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press. (Original work published 1982)
8. Bourdieu, P. (1996). The rules of art: Genesis and structure of the literary field (S. Emanuel, Trans.). Stanford University Press. (Original work published 1992)

9. Castro, O., & Ergun, E. (Eds.). (2017). Feminist translation studies: Local and transnational perspectives. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315679624
10. Chamberlain, L. (1988). Gender and the metaphorics of translation. Signs, 13(3), 454-472. https://www.jstor.org/stable/3174168
11. Foucault, M. (1998). What is an author? (J. V. Harari, Trans.). In J. D. Faubion (Ed.), Aesthetics, method, and epistemology (pp. 205-222). The New Press. (Original lecture presented 1969).
12. Genette, G. (1997). Paratexts: Thresholds of interpretation (J. E. Lewin, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1987)
13. Godard, B. (1989). Theorizing feminist discourse / translation. Tessera, 6, 43-53.
14. İletişim Yayınları. (n.d.). Neden “iletişim” var? Retrieved January 3, 2026, from https://iletisim.com.tr/neden- iletisim-var?
15. Lazar, M. M. (Ed.). (2005). Feminist critical discourse analysis: Gender, power and ideology in discourse. Palgrave Macmillan.
16. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315458496
17. Lotbinière-Harwood, S. de. (1991). Re-belle et infidèle / The Body Bilingual: Translation as a Re-writing in the Feminine. Women’s Press / Éditions du remue-ménage.
18. Miller, N. K. (1986). Changing the subject: Authorship, writing, and the reader. In T. de Lauretis (Ed.), Feminist studies/critical studies (pp. 102-120). Palgrave Macmillan.
19. Poovey, M. (1984). The proper lady and the woman writer: Ideology as style in the works of Mary Wollstonecraft, Mary Shelley, and Jane Austen. University of Chicago Press.
20. Scott, W. (2019). Frankenstein üzerine [Sonsöz] (B. Özkul, Trans.). In M. Shelley, Frankenstein ya da modern Prometheus (S. Çağlayan, Trans., pp. 285-300). İletişim Yayınları.
21. Shelley, M. (2019). Frankenstein ya da Modern Prometheus (S. Çağlayan, Trans.; 2nd Ed.). İletişim Yayınları. (Original work published 1818)
22. Simon, S. (1996). Gender in translation: Cultural identity and the politics of transmission. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203202890
23. van Leeuwen, T. (1996). The representation of social actors. In C. R. Caldas-Coulthard & M. Coulthard (Eds.), Texts and practices: Readings in critical discourse analysis (pp. 32-70). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203431382
24. Venuti, L. (1995). The translator’s invisibility: A history of translation. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203360064
25. von Flotow, L. (1991). Feminist translation: Contexts, practices and theories. TTR: Traduction, Terminologie, Rédaction, 4(2), 69-84. https://doi.org/10.7202/037094ar
26. von Flotow, L. (1997). Translation and Gender: Translating in the “Era of Feminism”. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315538563
27. Wodak, R., & Meyer, M. (Eds.). (2009). Methods of critical discourse analysis (2nd ed.). SAGE. https://doi.org/10.4135/9780857028020