Türkiye Cumhuriyeti’nde Çeviri Teknolojileri

Öz

Bu çalışma kuruluşundan günümüze Türkiye Cumhuriyeti’nde çeviri teknolojileri alanındaki gelişmelerin eleştirel, sosyoteknik analizini sunmaktadır. Makale, ulusal ve uluslararası belge ve yayınların incelenmesi sonucunda, özellikle 2000’li yıllara kadar olan süreçte toplumsal ve siyasal gelişmelerin alana yansımalarına ışık tutmaktadır. Son yüzyılda dünyada ve Türkiye’de çeviri teknolojileri konusunda büyük gelişmeler yaşanmıştır. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında Soğuk Savaş’ın etkisiyle dünyada makine çevirisi çalışmaları hızlanmış, söz konusu savaştaki tutumunun da bir yansıması olarak Türkiye’de de makine çevirisi çalışmaları 1960’lı yılların başında gündeme gelmiş, ancak hayata geçirilmemiştir. 1980’li yıllara doğru tekrar bilim insanlarının ilgisini çeken konu, 2000’li yıllarla birlikte yalnızca mühendislerin değil, çeviribilimcilerin de araştırma konusu hâline gelmiştir. 1990’lı yıllardan itibaren daha çok Batı’da yaygınlaşan bilgisayar destekli çeviri araçları 2000’li yılların ortalarından itibaren Türkiye’de de benimsenmeye başlamıştır. Çeviri teknolojilerinin Mütercim Tercümanlık/Çeviribilim müfredatlarında önemli bir yer tuttuğu günümüzde söz konusu teknolojilerin eğitime ve çevirmenlere etkisi de araştırma konularının başında gelmektedir. Türkiye Cumhuriyeti’nde çeviri teknolojisi konusunda yapılan araştırma ve geliştirme çalışmaları, kamu kaynaklarının bu alanda yürütülen bilimsel araştırmalara aktarılması yoluyla güçlendirilebilir. Zira, böyle bir yol tarihte dünyanın önde gelen ülkeleri tarafından izlenmiş; bu ülkelerde bilimsel araştırmalara sağlanan devlet desteği sayesinde makine çevirisi alanında ilerlemeler kaydedilmiştir. Büyük ve güçlü bir çeviri sektörü olan bir ülkede yerel çözümlerin teşvik edilmesi ve yaygınlaştırılması son yıllarda giderek önem kazanan teknolojik egemenliği destekleyebilecek temel adımlardır.

Anahtar Kelimeler

• yapay çeviri
• makine çevirisi
• çeviri teknolojileri
• çeviribilim
• Türkiye Cumhuriyeti

Translation Technologies in the Republic of Türkiye

Öz

This study provides a critical, sociotechnical analysis of developments in translation technologies in the Republic of Türkiye from its foundation to the present. By examining domestic and international documentation and publications, this article explores the repercussions of sociopolitical developments on the field with a particular focus on the period leading up to the new millennium. The last century has witnessed major developments in the field of translation technologies worldwide and in Türkiye. Machine translation (MT) research accelerated in the post-World War 2 period due to the Cold War. MT was also brought to the agenda of Türkiye, mostly because of her position in the Cold War era, but did not materialise. MT became a topic of interest predominantly for scholars in the engineering field towards the end of the 1970s, but with the start of the millennium, it became a research topic for translation scholars too. Computer-assisted translation tools, which began to be adopted in the West as early as the 1990s, were welcomed in Türkiye only a decade later. Today, translation technologies are important in translation and interpreting curricula, and their impact on education and translators is a top research topic. Strengthening research and development on translation technologies within the Republic of Türkiye can be effectively realised through the strategic allocation of public funds. Such an initiative would mirror the historical trajectories of the leading nations, where early advancements in machine translation were achieved through sustained state-level support for scientific research. In a country with a robust translation industry, promoting and disseminating domestic solutions are essential steps toward achieving technological sovereignty, which is a priority that has gained increasing importance in recent years.

Anahtar Kelimeler

• artificial translation
• machine translation
• translation Technologies
• translation studies
• The Republic of Türkiye

Kaynakça

1. Arf, C. (1959). Makine düşünebilir mi ve nasıl düşünebilir. Atatürk Üniversitesi-Üniversite Çalışmalarını Muhite Yayma ve Halk Eğitimi Yayınları Konferanslar Serisi, (1), 91-103.
2. Arslan, E. (2019). Makine çevirisi. Hiperlink Yayınları.
3. Atatürk Araştırma Merkezi. (2023, 27 Haziran). Kültür ve bilim. https://atam.gov.tr/kultur-ve-bilim/
4. Balcı, A. (2010). Aydın Köksal ile Türk Dillerinde ortak bilim sözleri üzerine Söyleşi. Türk Dili, Dil ve Edebiyatı Dergisi, XCIX(705), 218-237. https://guneyturkistan.wordpress.com/2011/01/08/turk-dillerinde-ortak-bilim- sozleri-uzerine-soylesi/
5. Balkul, H. İ. (2015). Türkiye'de akademik çeviri eğitiminde çeviri teknolojilerinin yerinin sorgulanması: müfredat analizi ve öğretim elemanlarının konuya ilişkin görüşleri üzerinden bir inceleme [Yayımlanmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi.
6. Bar-Hillel, Y. (1960). The present status of automatic translation of languages. Advances in computers, 1, 91- 163.
7. Belskaya, İ. K., Karolyev, L. N., & Panov, D. Y. (Ed.). (1959). Переводная машина П.П. Троянского: сборник материалов о переводной машине для перевода с одного языка на другие, предложенной П.П. Троянским в 1933 г. Академия Наук СССР.
8. Benjamin, W. (1923/1983, Eylül-Ekim). Çevirmenin görevi. Yazko Çeviri (14), 128-137. (Çev. A. Cemal)

9. Boztaş, İ. (1995). Eğitim teknolojisindeki gelişmeler ışığında çeviri edimi. Hacettepe Üniversitesi Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 29-33.
10. Bradford, A. (2023). Digital Empires: The global battle to regulate technology. Oxford University Press.
11. Bulut, N. (1976). Ulusal Bilişim Politikası – Güncel Görev. Elektrik Mühendisleri Odası Yayın Organı. Sayı 240.
12. Canım, S. (2008). Türkiye’de çeviri bürolarında web sitesi yerelleştirmeleri ve bu süreçte bilgi teknolojilerinin kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
13. Canım, S. (2014). Web sitesi yerelleştirmelerinde bir eyleyen olarak çevirmenin konumu: Türkiye örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
14. Cingari, P. (2025, 4 Ekim). Magnificent Seven surpass EU GDP: Is this a tech bubble warning? Euronews. https://www.euronews.com/business/2025/10/04/magnificent-seven-surpass-eu-gdp-is-this-a-tech- bubble-warning
15. Çetin, Ö. (2009). Çeviride insan zekâsı ve yapay zekâ [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Üniversitesi.
16. Çetiner, C. (2019). Makine çevirisi sonrası düzeltme işleminin çeviri öğrencilerinin tutum ve çeviri performanslarına etkisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kırıkkale Üniversitesi.
17. Daumas, M. (1965). Les machines à traduire de Georges Artsrouni. Revue d’histoire des sciences et de leurs applications, 18(3), 283-302.
18. De Cosmo, L. (2022, June 14). Google engineer claims AI chatbot is sentient—why that matters. Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/google-engineer-claims-ai-chatbot-is-sentient- why-that-matters/
19. Devlet Planlama Teşkilatı. (2000). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planlı Türk Dili ÖİK Raporu. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. https://www.sbb.gov.tr/wp- content/uploads/2022/08/Sekizinci-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani-Turk-Dili-OIK-Raporu.pdf
20. Erdilek Bulut, N. (2018). Karanlığın katlettiği bir bilim insanı: Necdet Bulut. Yazılama Yayınevi.
21. Eryatmaz, S. (2017). Makine çevirisi değerlendirme dinamiklerinin çeviri piyasasının iş sınıflaması bağlamında incelenmesi için bir yöntem önerisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
22. Gheorghe, E., İplikçi, M., & Tokatlı, F. (2025). Nuclear topsy turvy: the security-economics nexus in Turkish- American relations. Middle Eastern Studies, 61(2), 267–287. https://doi.org/10.1080/00263206.2024.2410357
23. Google. (2026). Celebrating 20 years of Google Translate: Fun facts, tips and new features to try. The Keyword. https://blog.google/products-and-platforms/products/translate/fun-facts-google-translate-20- years/
24. Gordin, M. D. (2016). The Dostoevsky machine in Georgetown: scientific translation in the Cold War. Annals of Science, 73(2), 208-223.
25. Gordin, M. D. (2020). The forgetting and rediscovery of Soviet machine translation. Critical Inquiry, 46, 835- 866.
26. Güngör, T. (1995). Computer processing of Turkish: Morphological and lexical [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
27. Gürses, S. (2022). Tercüme makinesi. İstanbul Öyküleri 3 – Bilimkurgu, 353-394.
28. Hamzaoğlu, İ. (1993). Machine translation from Turkish to other Turkic languages and an implementation for the Azeri language [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
29. Kılıç, A. (2025). Universal basic ıncome as a response to automation? Attitudes of human translators facing neural machine translation. Critical Sociology, 51(6), 1225-1240.
30. Lehmann, W. P. (2000). My early years in machine translation. W. J. Hutchins (Ed.), Early Years in Machine Translation içinde (ss. 147- 164). John Benjamins Publishing Company.
31. Macdonald, R. R. (1963). Georgetown University machine translation project: General report 1952-1963. Georgetown University.
32. Melçuk, İ. A., & Raviç, R. D. (1967). Автоматический перевод, 1949-1963: критико-библиографический справочник. Moskova: Всесоюзный институт научной и технической Информации.
33. Moralı, M., & Şahin, M. (2025). Research on translation and ınterpreting technologies in Türkiye through the lens of translation and ınterpreting studies: A bibliometric study. Söylem Filoloji Dergisi (Çeviribilim Özel Sayısı II), 202-218.
34. National Public Radio. (1998). Babelfish, a Translator Inspired by ‘The Hitchhiker’s Guide’: NPR. National Public Radio. https://www.npr.org/1998/02/12/1036190/babelfish-a-translator-inspired-by-the-hitchhikers-guide
35. NATO. (2018). Diplomacy by other means: NATO’s science sixty years on. NATO Review. https://web.archive.org/web/20250729191233/https://www.nato.int/docu/review/articles/2018/03/26/diplom acy-by-other-means-natos-science-sixty-years-on/index.html
36. Oflazer, K., Göçmen, E. & Bozşahin, C. (1994). An outline of Turkish morphology. Technical Report TU- LANGUAGE, NATO Bilim Birimi SfS III, Brüksel.
37. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Bilgi İşlem Daire Başkanlığı. (t.y.). Tarihçe. https://bidb.metu.edu.tr/tarihce
38. Özenci, M. A. (1978). An experiment in English-Turkish Translation using digital computers (İngilizce’den Türkçe’ye bilgisayar çevirisi üzerine bir çalışma) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
39. PBS. (1999). John Pierce. Transistorized!: https://web.archive.org/web/20231006234406/https://www.pbs.org/transistor/album1/pierce/index.html
40. Peeters, K., Daems, J., Plieseis, C., Rivas Ginel, M. I., & Şahin, M. (2026). AI for translation and interpreting: A roadmap for users and policymakers. Interpreting and Society: An Interdisciplinary Journal, 6(1), 3-33.
41. Peters, B. (2016). How not to network a nation: The uneasy history of the Soviet internet. The MIT Press.
42. Pierce, J. E. (1980). The GELP in Turkey. ORTESOL Journal, (2), 30-47.
43. Robinson, D. (1999-2000). Cyborg translation. S. Petrilli (Dü.) içinde, La traduzione. Special issue of Athanor: Semiotica, Filosofia, Arte, Letteratura, 10(2), 219-33.
44. Sagay, Z. (1981). A computer translation of English to Turkish (İngilizceden Türkçeye Bir Bilgisayar Çevirisi). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
45. Sezer, A. (1991). Bilgisayarlı çeviri mümkün müdür? Hacettepe Üniversitesi Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 37-48.
46. Şahin, M. (2013a). Technology in translator training: The case of Turkey. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 173-190.
47. Şahin, M. (2013b). Çeviri ve teknoloji. İzmir Ekonomi Üniversitesi Yayınları.
48. Şahin, M. (2019). Bilgisayar destekli çeviri. TÜBİTAK.
49. Şahin, M. (2023). Yapay çeviri. Çeviribilim Yayınları.
50. Şahin, M., Hodzik, E., Güngör, T. & Gürses, S. (2021-2024). Edebî makine çevirisi yoluyla çevirmenlerin üslubunu yansıtan çeviriler üretme ve yeniden çeviriler oluşturma. TÜBİTAK ARDEB-1001 Projesi. Proje No: 121K221.
51. Şahin, M. & Gürses, S. (2023). A call for a fair translatiosphere in the post-digital era. Parallèles 34(2), 1-17. http://dx.doi.org/10.17462/para.2022.02.01
52. Şahin, M., & Oral, Ş. B. (2021). Translation and intrpreting studies education in the midst of platform capitalism. The Journal of Specialised Translation (36b), 276-300. https://doi.org/10.26034/cm.jostrans.2021.045
53. The Committee on Science and Astronautics. (1960). Research on mechanical translation – Report of the committee on science and astronautics - U.S. House Of Representatives - Eighty-Sixth Congress Second Session - Serial D. Research on Mechanical Translation. 2 Ocak 2026 tarihinde https://aclanthology.org/www.mt-archive.info/50/US-HouseRep-1960.pdf
54. Tın, E. & Akman, V. (1995). Situations and computation: An overview of recent research. Technical Report.
55. Troike, R. C. (1991). Transfer grammar: from machine translation to pedagogical tool. W. Winter (Ed.), Languages in Contact and Contrast: Essays in Contact Linguistics içinde (ss. 469-476). Mouton de Gruyter.
56. Turhan, C. (1997). An English to Turkish machine translation system using structural mapping. Fifth Conference on Applied Natural Language Processing içinde (ss. 320–323). Association for Computational Linguistics.
57. Türkiye Bilişim Derneği. (t.y.). Hızlı ve örgütlü bir başlangıç. https://www.tbd.org.tr/en/kurumsal/tarihce/hakkimizda-tarihce-hizli-ve-orgutlu-bir-baslangic/
58. Türkiye Bilişim Derneği. (t.y.). Previous management. https://www.tbd.org.tr/en/corporate/previous- management/#5-2-Donem-Yonetim-Kurulu
59. T.C. Dışişleri Bakanlığı Avrupa Birliği Başkanlığı. (t.y.). termAB: Avrupa Birliği terminoloji veri tabanı. https://termab.ab.gov.tr
60. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Yapay zeka istatistikleri, 2025. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/57945
61. Türker, F. (1991). Bilgisayarlı çeviriye doğru. Hacettepe Üniversitesi Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 49-62.
62. United States Agency for International Development. Contract Services Division (1963). Aid-financed University Contracts and Grants Active During the Year. Office of Contract Management, Support Division, Department of State, Agency for International Development.
63. Yazıcı, N., & Yazıcı, N. (2020). Atatürk ve Hukuk Devrimi. Atatürk Ansiklopedisi: https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ataturk-ve-hukuk-devrimi/