Çeviri Yoluyla Sosyalist Düşünceyi İnşa Etmek: Alâeddin Şenel ve Türkiye’de Aktivist Çevirinin Politikası

Öz

Bu çalışma, Alâeddin Şenel örneği üzerinden aktivist çeviri uygulamasının Türkiye’de sosyalist ideolojiyi ve bununla ilişkili kavramları yaymak için nasıl kullanılabileceğini incelemektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi iki ayaklıdır. İlk olarak, tarih yazım yöntemi olarak mikrotarih yaklaşımı kullanılacaktır. Bu yöntem sıradan insanlara odaklanmayı ve büyük mercekle ele alınan tarihsel süreçlerin eksik parçalarını tamamlamayı olanaklı kılar. Teorik altyapının diğer unsuru ise Pierre Bourdieu'nün habitus, alan ve sermaye kavramlarıdır. Bu kavramlar, biyografik detaylar yığını sunmaktan ziyade Şenel’in aktivist çevirmenliğini sistematik bir biçimde analiz etmeyi mümkün kılacaktır. Aktivist çeviri, sınırları belli olmayan bir kavram olduğu gibi, tarih boyunca çevirmenler tarafından çok çeşitli şekillerde uygulanmıştır. Kaynak metnin içeriğini manipüle etmeksizin bir kanon oluşturmak amacıyla, çevrilecek metinleri stratejik olarak seçmek de aktivist çeviri stratejilerinden biri olarak değerlendirilebilir. Şenel, Marksist ve sosyalist yazarlar tarafından kaleme alınan ve tarihsel materyalizmin hâkim olduğu kitapları çevirmekle, Türk okurlar için alternatif bir entelektüel çerçeve oluşturmuş ve aynı zamanda egemen tarihsel, siyasi ve toplumsal söyleme karşı küresel mücadeleye de katkıda bulunmayı amaçlamış görünmektedir. Şenel örneği, çevirinin ideolojik mücadelede stratejik bir ‘cephe’ olarak kavranabileceği fikrini ortaya koymaktadır. Dahası, bu çalışma, Türkiye'deki sosyalistlerin, hiçbir zaman bir siyasi çoğunluk oluşturamasalar da sadece pasif destekçiler olmadıklarını, ideolojilerini yaymak için sessiz bir savaş verdiklerini de göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• aktivist çeviri
• ideolojik çeviri
• sosyalizm
• çeviri tarihi
• çeviri sosyolojisi

Constructing Socialist Thought through Translation: Alâeddin Şenel and the Politics of Activist Translation in Türkiye

Öz

This study examines how activist translation practice has been utilized to disseminate socialist ideology and related concepts in Türkiye through the case of Alâeddin Şenel. The theoretical framework of the study is twofold. First, as a historiographical method, it employs microhistory. This approach makes it possible to focus on ordinary people and supplement the missing fragments of historical processes that are typically viewed through a macro lens. The second pillar of the theoretical basis consists of Pierre Bourdieu's sociological concepts, specifically habitus, field, and capital. Rather than presenting a mere compilation of biographical details, these concepts enable a systematic analysis of Şenel’s role as an activist translator. Activist translation is a concept with fluid boundaries and has been practised by translators in various ways throughout history. The strategic selection of texts for translation, aimed at establishing a canon without manipulating content, can be considered a form of activist translation. Şenel, who translated books authored by Marxist and socialist writers whose works have been dominated by historical materialism, appears to have aimed not only to construct an alternative intellectual framework for Turkish readers but also to contribute to the global struggle against dominant historical, political, and social discourses. The case of Şenel demonstrates that translation can be conceived as a strategic ‘front’ within the ideological struggle. Ultimately, this study illustrates that advocates of socialism in Türkiye, despite never constituting a dominant political trend, were not merely passive supporters, but waged a quiet struggle to disseminate their ideologies.

Anahtar Kelimeler

• activist translation
• ideological translation
• socialism
• translation history
• translation sociology

Kaynakça

1. Akçasoy, G., & Işıklar Koçak, M. (2022). Feminist translation activism: Reframing the narratives of gender equality in Turkey through citationality. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (32), 1–24. https://doi.org/10.37599/ceviri.1111808
2. Akgün, E. (2024). Activist translation in Turkish digitosphere: Transforming translation process(es) and translator role(s) [Unpublished doctoral dissertation]. Boğaziçi University.
3. Alekseyev, V. P. (1993). İnsan türünün kökeni ve gelişimi (A. Şenel, Trans.). Sosyal Yayınlar.
4. Althusser, L. (2010). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Trans.). İthaki Yayınları.
5. Althusser, L. (1987). Politika ve tarih (A. Şenel, Trans.), V Yayınları.
6. Baker, M. (2009). Resisting state terror: Theorizing communities of activist translators and interpreters. In E. Bielsa & C. W. Hughes (Eds.), Globalization, political violence and translation (pp. 222–243). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230235410
7. Bandia, P. F. (2023). Afterword: Postcolonialism, activism, and translation. In Gould R. R. & K. Tahmasebian (Eds.), The Routledge Handbook of Translation and Activism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315149660
8. Bayraktar, S. (2022). Social media and translation: The ways social media activists use translation [Unpublished master’s thesis]. Sakarya University.

9. Beer, M. (1957). The general history of socialism and social struggles (Vol. 1). Russell & Russell Inc.
10. Blank, H. (2008). Bekâretin “el değmemiş” tarihi (E. Ergün, Trans.; 1st ed.). İletişim.
11. Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye’de siyasî ideolojiler. İletişim Yayınları.
12. Bourdieu, P. (1990). In other words: Essays towards a reflexive sociology. Stanford University Press.
13. Bourdieu, P. (2008). The logic of practice. Stanford University Press.
14. Bourdieu, P. (2023). The forms of capital. In W. Longhofer & D. Winchester (Eds.), Social theory re-wired: New connections to classical and contemporary perspectives (3rd ed., pp. 165–177). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003320609
15. Bourdieu, P., & Johnson, R. (1993). The field of cultural production: Essays on art and literature. Columbia University Press.
16. Bourdieu, P., & Wacquant, L. (2008). An invitation to reflexive sociology. Polity Press.
17. Brown, R. D. (2003). Microhistory and the post-modern challenge. Journal of the Early Republic, 23(1), 1–20. https://doi.org/10.2307/3124983
18. Ceviz, K. (2009). Alâeddin şenel ile söyleşi. Mülkiye Dergisi, 33(265), 98–118.
19. Chapman, M. C. (1982). Review of the book A history of Russian thought from the Enlightenment to Marxism, by A. Walicki. Studies in Soviet Thought, 24(4), 283–287.
20. Chesterman, A. (2009). The name and nature of translator studies. Hermes – Journal of Language and Communication Studies, 22(42), 13–22. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v22i42.96844
21. Childe, V. G. (1971). What happened in history. Penguin Books.
22. Childe, V. G. (2007). Tarihte neler oldu? (A. Şenel & M. Tunçay, Trans.) (4th Ed.). Kırmızı Yayınları.
23. Claessen, H. J. M., & Skalník, P. (Eds.). (1978). The early state. Mouton.
24. Claessen, H. J. M., & Skalník, P. (Eds.). (1993). Erken devlet: kuramlar-veriler-yorumlar (A. Şenel, Trans.). İmge Kitabevi.
25. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar (A. Şenel, Trans.). Ayrıntı Yayınları.
26. Duraner, J. E. (2021). Translate to resist: An analysis on the role of activist translation/ translators in the LGBTI+ movement in Turkey. Translation and Interpreting Studies, 16(2), 291–315. https://doi.org/10.1075/tis.19059.dur
27. Düzkan, A. (2023). Written on the hearth, in broken English. In R. R. Gould & K. Tahmasebian (Eds.), The Routledge Handbook of Translation and Activism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315149660
28. Ergün, E. (Çev.). (2008). Önsöz. In H. Blank, Bekâretin “el değmemiş” tarihi (pp. 11-34). İletişim Yayınları.
29. Falkus, M. E. (1986). Rusya'nın endüstrileşmesi 1700-1914 (A. Şenel, Trans.). V Yayınları.
30. Frankfort, H. (1989). Uygarlığın yakındoğu'da doğuşu: Mezopotamya ve Mısır (A. Şenel, Trans.). V Yayınları
31. Geertz, C. (1973). Interpretation of cultures: Selected essays. Basic Books.
32. Gencer, T. (2020). Yön dergisinde fabiancılığın izleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (49), 225–242. https://izlik.org/JA59FE63AT
33. Gould, R. R., & Tahmasebian, K. (2023). Introduction: Translation and activism in the time of the now. In R. R. Gould & K. Tahmasebian (Eds.), The Routledge handbook of translation and activism (pp. 1–11). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315149660
34. Gülen, Ö. (2024). Octavia E. Butler’ın Yakın romanında siyah feminizm ve ‘yabancı’ unsurlar özelinde aktivist bir çevirinin yeniden okunması. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (36), 75–99. https://doi.org/10.37599/ceviri.1439544
35. Hobsbawm, E. (2000). Age of revolution: 1789-1848. Phoenix.
36. Hobsbawm, E. J. (1989). Devrim çağı: 1789-1848 (J. Ergüder & A. Şenel, Trans.). V Yayınları.
37. Hooke, S. H. (2002). Ortadoğu mitolojisi (A. Şenel, Trans.; 4th Ed.). İmge Kitabevi Yayınları.
38. Klimovich, N. V. (2017). Ideological manipulation in the translations of English and American literature into the Russian language. Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences, 10(3), 359–366. https://doi.org/10.17516/1997-1370-0043
39. Krasowski, R. (2022). Waiting for the thaw, or the mind still enslaved. http://niniwa22.cba.pl/walicki.htm
40. Lévi-Strauss, C. (1994). Yaban düşünce (T. Yücel, Trans.). Yapı Kredi Yayınları.
41. Li, S. (2023). Introduction to the special issue: Translation in political discourse and global narratives. International Journal of Chinese and English Translation & Interpreting, 2(1), 1–11. https://doi.org/10.56395/ijceti.v2i1.86
42. Maisels, C. K. (1999). Uygarlığın doğuşu (A. Şenel, Trans.). İmge Kitabevi Yayınları.
43. McNeill, W. H. (1985). Dünya tarihi (A. Şenel, Trans.). Kaynak Yayınları.
44. Moore, B. (2011). Diktatörlüğün ve demokrasinin toplumsal kökenleri (A. Şenel, Trans.). İmge Kitabevi Yayınları.
45. Munday, J. (2014). Using primary sources to produce a microhistory of translation and translators: Theoretical and methodological concerns. The Translator, 20(1), 64–80. https://doi.org/10.1080/13556509.2014.899094
46. Nord, C. (2016). Function and loyalty in bible translation. In M. Calzada Pérez (Ed.), Apropos of ideology: Translation studies on ideology: Ideologies in translation studies. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315759937
47. O’Connel, L. (2022). The ideas of V. Gordon Childe: In defence of historical materialism. The Communist. https://communist.red/the-ideas-of-v-gordon-childe-in-defence-of-historical-materialism/
48. Oppenheimer, F. (1984). Devlet (A. Şenel, Trans.). Kaynak Yayınları.
49. Özen, H. (2002). Entelektüelin dramı — 12 Eylül’ün cadı kazanı. İmge Kitabevi.
50. Özgür Durmuş, Z., & Özmen, S. (2019, February 1). Alâeddin Şenel: Aydınlanma mücadelesinin neferi bir bilim emekçisi. Madde, Diyalektik ve Toplum, 1(4), 339–343.
51. Özkandaş, Y. (2022). Mümtaz Soysal: A diary of Turkish political life from the point of view of a political scientist intellectual. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, (71), 221–252. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1124899
52. Playford, J. D. (1963). Labour monthly (London), 1921-1962. Labour History, (5), 57–59. https://doi.org/10.2307/27507733
53. Robin, C. (2019). Eric Hobsbawm, The Communist who explained history. The New Yorker. https://www.newyorker.com/books/under-review/eric-hobsbawm-the-communist-who-explained-history
54. Sarımehmet, B. H. (2024). The Bridgerton series through an activist gender lens [Unpublished master’s thesis]. Hacettepe Üniversitesi.
55. Şenel, A. (1962, January 3). Liberal sistemin fiyaskosu. Yön, (3), 2.
56. Şenel, A. (1970). Antik Yunan'da eşitlik ve eşitsizlik üstüne. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
57. Şenel, A. (1984). Irk ve ırkçılık düşüncesi. Bilim ve Sanat.
58. Şenel, A. (1984). Franz Oppenheimer kimdir?. In Devlet. Kaynak Yayınları.
59. Şenel, A. (1991). Çevirmenin son notu. In Ortadoğu Mitolojisi. İmge Kitabevi.
60. Şenel, A. (2001). Çağdaş siyasal akımlar. İmaj Yayınevi.
61. Şenel, A. (2024, January). Söyleşi: Alaeddin Şenel. Ateist Dergi, (1).
62. Şenel, A., Tekeli, İ., Oran, B., & Ağaoğulları, M. A. (1992). Milliyetçilik: Nereden nereye? Marksizm ve Gelecek, (5), 58–83.
63. Sharpe, J. (2001). History from below. In P. Burke (Ed.), New Perspectives on Historical Writing, 2nd ed. (pp. 25– 43). Pennsylvania State University Press.
64. Toury, G. (2012). Descriptive translation studies - and beyond (2nd expanded ed). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.100
65. Tymoczko, M. (2000). Translation and political engagement: Activism, social change and the role of translation in geopolitical shifts. The Translator, 6(1), 23–47. https://doi.org/10.1080/13556509.2000.10799054
66. Tymoczko, M. (Ed.). (2010). Translation, resistance, activism. University of Massachusetts Press.
67. Walicki, A. (2009). Rus düşünce tarihi: Aydınlanma'dan Marksizm'e (A. Şenel, Trans.). İletişim Yayınları.
68. Wiesner, M. E. (2013). Early modern europe, 1450-1789 (2nd Ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139381192
69. Yıldırım Şensoy, İ. (2023). When translation becomes a means of social media activism: The case of #Avcı. SBedergi, 7(12), 1–21. https://doi.org/10.5281/ZENODO.8112987
70. Young, G., & Leszczynski, M. (2021). Barrington Moore: “No bourgeoisie, no democracy.” In Revolutions: Theorists, Theory and Practice. PressBooks. https://pressbooks.buffscreate.net/revolution/chapter/barrington-moore-no-bourgeoisie-no-democracy/