Tür Yazınından Kanonik Klasiğe: Zaman Makinesi’nin Türkçe Çoğuldizgesel Serüveni

Öz

Bu çalışma, H. G. Wells’in Zaman Makinesi adlı eserinin Türk yazın dizgesi içindeki konumlanmasını ve tarihsel seyrini, eserin Türkçede ulaşılabilen tüm çevirilerini göz önünde bulundurarak tespit etmeyi amaçlamaktadır. Metin içi özelliklere odaklanmak yerine, çalışma çoğuldizge kuramı doğrultusunda yayımlama pratiklerini, dolaşım göstergelerini ve bibliyografik verileri analiz etmektedir. Araştırmanın bibliyografik bütüncesi, eserin Türkçedeki ilk çevirisi ile yeniden çevirilerinden oluşmaktadır. Veriler öncelikle Millî Kütüphane Kataloğu’nda taranmıştır. Ardından Nadir Kitap platformunda bulunan tüm çeviriler listeye eklenmiş; bu çevirilerin Millî Kütüphane kataloğunda bulunup bulunmadığı tespit edilmiştir. Son olarak Millî Kütüphane’de bulunmayan çevirilerin mevcudiyet durumu KOHA Kütüphane Otomasyon Sistemi üzerinden de kontrol edilmiştir. Çalışma kapsamında oluşturulan tabloda; çevirilerin yayımlanma yılı, yayınevi, çevirmen bilgisi, sayfa sayısı, dizi/seri/kategori bilgisi, Milli Kütüphane kataloğunda yer alma durumu gibi göstergelere yer verilmiştir. Dönemsel konumlandırma arşiv araştırması yoluyla desteklenmiş, dizi veya kategori bilgilerindeki tutarsızlıklar ise ilgili baskıların kapak görselleri incelenerek giderilmiştir. Bu göstergeler aracılığıyla yayınevi tercihleri ve dizgesel konumlandırma pratikleri tespit edilmiştir. Bulgular, tek bir eser üzerinden yürütülen bu bibliyografik analizin sınırlılıkları dâhilinde değerlendirilmektedir. Buna rağmen, bulgular Zaman Makinesi’nin çeviri ve yeniden çeviri pratikleri aracılığıyla dizgesel konum değişimi yaşayabileceğini, bu yönüyle hem kurucu hem de dönüştürücü bir örnek olarak ele alınabileceğini düşündürmektedir. Zaman Makinesi'nin tarihsel seyri, bu örnek özelinde, bir çeviri metnin çoğuldizgesel yapı içinde sabit değil, hareketli ve yeniden tanımlanabilir bir konuma sahip olabileceğini somut bibliyografik verilerle desteklemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çoğuldizge Kuramı
• yeniden çeviri
• Zaman Makinesi
• bibliyografik analiz
• Türk yazın dizgesi

From Genre Fiction to Canonical Classic: The Polysystemic Journey of The Time Machine in Turkish

Öz

This study aims to identify the positioning and historical trajectory of H. G. Wells’s The Time Machine within the Turkish literary system by considering all accessible Turkish translations of the work. Rather than focusing on textual features, the study analyses publishing practices, circulation indicators, and bibliographical data in light of polysystem theory. The bibliographical corpus of the research consists of the first Turkish translation of the work and its retranslations. The data were primarily collected through the National Library Catalogue. Subsequently, all translations available on the Nadir Kitap platform were added to the list, and their presence or absence in the National Library Catalogue was identified. Translations not listed in the National Library were further checked through the KOHA Library Automation System to determine their availability. The table compiled within the scope of the study includes indicators such as the year of publication, publishing house, translator information, number of pages, series/category information, and whether the translation appears in the National Library Catalogue. Period-based positioning was supported by archival research, and discrepancies in series or category information were resolved by examining cover images of the relevant editions. These material indicators identified publishing strategies and systemic positioning practices. The findings are evaluated within the limitations of this bibliographic analysis conducted on a single work. Nevertheless, the findings suggest that The Time Machine underwent a shift in its systemic position through translation and retranslation practices, and in this respect, it may be considered both a constitutive and a transformative example. The historical trajectory of The Time Machine in this case supports, with concrete bibliographic evidence, the claim that a translated text may occupy not a fixed but a mobile and continuously redefinable position within the polysystemic structure.

Anahtar Kelimeler

• Polysystem Theory
• retranslation
• The Time Machine
• bibliographic analysis
• Turkish literary system

Kaynakça

1. Arslan, D. U. (2023). Cumhuriyet dönemi tefrika romanlarında iç içe geçmiş edimler olarak tercüme, telif ve adaptasyon: Metinler, eyleyiciler ve söylemler (1928-1960). [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Avcı, M. (2021). Ütopya içinde distopya: Herbert George Wells’in ‘Zaman Makines’i. Temaşa Felsefe Dergisi, 16. 192-202. https://izlik.org/JA99XC84NH
3. Balık, M. (2009). Türk romanında 12 Eylül darbesi. Journal of Turkish Studies. 2(4), 2373–2411. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.617
4. Baudou, J. (2005). Bilim-kurgu. Dost Kitabevi Yayınları.
5. Berk, Ö. (2006). Translating the West: The Position of Translated Western literature within the Turkish literary polysystem. R.İ.L.Un.E. 4: 1-18. https://rilune.org/images/mono4/4_Berk.pdf
6. Berk Albachten, Ö., Tahir Gürçağlar, Ş. (2019). The making and reading of a bibliography of retranslations. Ö. Berk Albachten, Ş. Tahir Gürçağlar (Ed.) Perspectives on retranslation: Ideology, paratexts, methods içinde (ss. 212-230). Routledge.
7. Davenport, A. (1945). H. G. Wells. İstanbul Kültür Dergisi. 15.12.1945: 50. https://www.wikilala.com/dergiler/istanbul-kultur-dergisi-1944-1945-ara-ocak-mayis-c-3-s-25-36-sayi- 30-1968-sb-24-331315
8. Erkul Yağcı, A. S. (2011). Turkey’s reading (R)evolution a study on books, readers and translation: 1840-1940 [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Even-Zohar, I. (1979). Polysystem theory. Poetics today, 1(1/2), 287-310. Duke University Press.
10. Even-Zohar, I. (1990). Polysystem studies. Poetics Today 11(1). Duke University Press.
11. Işıklar Koçak, M., & Aydın, E. (2017). Science fiction in Turkey: Survival of a genre through retranslations and reprints. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(1), 31-42. https://izlik.org/JA62MZ69KT
12. Karadağ, A. (2014). Çeviri tarihimizde fenni romanlarla bir kültür repertuarı oluşturmak. IU Journal of Translation Studies, 3(6), 45-73. https://izlik.org/JA42JD88AX
13. Mendlesohn, F. (2003). Introduction: Reading science fiction. E. James & F. Mendlesohn (Ed.), The Cambridge companion to science fiction içinde (ss. 1–12). Cambridge University Press.
14. Milli Kütüphane Başkanlığı. (2026). Milli Kütüphane veri tabanı. https://kasif.mkutup.gov.tr/
15. Mollamustafaoğlu, L. (1991). Çeviride talihsiz bir tür: Bilim-kurgu. Metis Çeviri, Sayı 14, 64 – 66.
16. Nadirkitap. (2026). Nadirkitap- İkinci el kitap, yeni kitap, dergi, efemera. https://www.nadirkitap.com
17. Öncü, M. T. (2017). Türkçe çeviriler bibliyografyası: Dünya edebiyatından çeviriler. Hiperlink Yayınları.
18. Paloposki, O., & Koskinen, K. (2010). Reprocessing texts. The fine line between retranslating and revising. Across Languages and Cultures, (11) 1, 29-49. https://doi.org/10.1556/Acr.11.2010.1.2
19. Parrinder, P. (1981). The Time Machine: H. G. Wells's journey through death. The Wellsian: The Journal of the H. G. Wells Society, 4, 15–23. https://thewellsian.awh.durham.ac.uk/ojs/index.php/Wellsian/article/view/165
20. Reyhanoğulları, G. (2012). Türk Edebiyatında ilk bilim-kurgu öyküleri ve Orhan Duru. Journal of Turkish Studies, 7(3), 2183-2197. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3354
21. Saldanha G., & O'Brien S. (2014). Research methodologies in translation studies. Routledge.
22. Stableford, B. (2003). Science fiction before the genre. E. James & F. Mendlesohn (Ed.), The Cambridge companion to science fiction içinde (ss. 15–31). Cambridge University Press.
23. Tahir Gürçağlar, Ş. (2018). Türkiye'de çevirinin politikası ve poetikası: 1923-1960. Çev. Tansel Demirel. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Tülin Kitap ve Mecmua Evi (1942, 12 Mayıs). Vatan Gazetesi, s. 4. https://www.wikilala.com/gazeteler/vatan-12- 5-1942-141044
25. Uyanık, S. (2011). Osmanlı-Türk anlatılarında bilime yönelişin mantığı ve gelecek tasarıları (19. yüzyıl sonu ve erken 20. yüzyıl) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü.
26. Ülken, H. Z. (1997). Uyanış devirlerinde tercümenin rolü. Ülken Yayınları.
27. Vanderschelden, I. (2000). 1. Why retranslate the French classics? The impact of retranslation on quality. M. Salama-Carr (Ed.), On translating French literature and film II içinde. Leiden, The Netherlands: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004433489_004
28. Wells, H. G. (2012). Zaman makinesi. (V. Gürses, Çev.). İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1985'te yayımlanmıştır.)
29. Wells, H. G. (2014). Zaman makinesi. (V. Gürses, Çev.). İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1985'te yayımlanmıştır.)
30. Yiğit, C. (2024). Türkçede çevirikurgu çevirisi: Çevirmen seçim ve kararları [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Yücel, F. (2020). Çevirinin tarihi. Çeviribilim Yayınları.