Çocuk Esirgeme Kurumu Dergilerinde Çevirinin Ulus İnşası Üzerindeki Etkisi: Çocuk Dergisi Örneği

Öz

Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminde 1936-1948 yılları arasında Çocuk Esirgeme Kurumu tarafından yayınlanan Çocuk dergisinde yer alan çeviri metinlerin ulus inşası sürecindeki işlevini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, öykü ve masal çevirileri aracılığıyla ‘ideal Türk çocuğu’ imgesinin söylem olarak nasıl kurgulandığını ortaya koymaktır. Bourdieu’nün habitus kavramı ve simgesel sermaye yaklaşımı çalışmanın kuramsal çerçevesini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Çocuk Esirgeme Kurumu yalnızca bir sosyal yardım kuruluşu değil, aynı zamanda çeviri yoluyla kültürel repertuvar oluşturan ve devletin ideolojik hedefleri doğrultusunda çocukların davranışlarını yönlendiren bir kültür planlayıcısı olarak ele alınmıştır. Yöntem olarak ise van Dijk’ın eleştirel söylem çözümlemesi yaklaşımı benimsenmiş ve söylem, toplumsal biliş ve güç ilişkileri arasındaki bağlantılar çeviri metinler üzerinden analiz edilmiştir. Bulgular, ekleme-çıkarma stratejileri, dilde sadeleştirmeler ve vurgu kaydırmaları aracılığıyla çevirilerin yalnızca pedagojik değil, aynı zamanda ideolojik bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Böylece çevirinin kurumsal habitusun çocuk okurların birincil habitusuna aktarımını sağlayan bir araç hâline geldiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Kurum çevirilerinin erken Cumhuriyet döneminde yalnızca kültürel bir aktarım değil aynı zamanda ulus inşasının başlıca araçlarından biri olarak işlev gördüğü ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• kurumsal çeviri
• ulus inşası
• habitus
• Çocuk Esirgeme Kurumu
• Türk Çocuğu

The Impact of Translation on Nation-Building in the Magazines of the Children’s Welfare Agency: The Case of Çocuk

Öz

The study examines the role of translated texts published in the magazine Çocuk by the Children’s Welfare Agency between 1936 and 1948 in the process of nation-building. The main objective of the study is to reveal how the image of the ideal Turkish child is discursively constructed through the translation of stories and fairy tales. The theoretical framework of the study is based on Bourdieu’s concepts of habitus and symbolic capital. In this context, the Children’s Welfare Agency is analyzed not merely as a social welfare institution but also as a cultural planner that constructs a cultural repertoire through translation and directs children’s behaviors in line with the ideological goals of the state. As for the methodology, the study adopts van Dijk’s critical discourse analysis approach. Within this framework, the dynamics between discourse, social cognition, and power relations are analyzed through the translations carried out by the Agency. The findings demonstrate that, through the Agency’s selection of source texts and the addition and omission strategies employed in the translations, these translations serve not only a pedagogical but also an ideological function. Hence, translation serves as a tool that facilitates the transfer of institutional habitus to the primary habitus of child readers. In conclusion, the study shows that the Agency’s translations function not merely as instruments of cultural transfer but also as one of the primary actors in nation-building during the early Republican period.

Anahtar Kelimeler

• institutional translation
• nation-building
• habitus
• Children’s Welfare Agency
• Turkish child

Kaynakça

1. Akın, V. (2000). Bir devrin cemiyet adamı Doktor Fuad Umay. Atatürk Araştırma Merkezi.
2. Akçam, H. Ġ. (1938). Erdemin manzumelerinden: Türk Devrimi. Çocuk, 2(85), 10.
3. Aslan, A. (2011). Türkiye Cumhuriyeti’nin ilkokullarda izlediği ilköğretim programı: 1924 ilk mektepler müfredat programı. İlköğretim Online, 10(2), 717–734. https://doi.org/10.17152/gefad.1494941
4. Althusser, L. (2010). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. İthaki Yayınları.
5. Andersen, H. C. (1863). The Ice-maiden: Other tales (Çev. F. Fuller, ss. 183–189). King & Baird.
6. Andersen, H. C. (1934). The wild swans. K. D. Wiggin & N. A. Smith (Ed.), The fairy ring içinde (ss. 238–295). Doubleday, Doran & Company.
7. Başboğa Özen, S. (2023). Erken Cumhuriyet dönemi süreli çocuk yayınlarında idealize edilen ahlaki erdemler: Dayanışma-yardımlaşma, tutumlu ve tasarruflu olmak. Atatürk Yolu Dergisi, (72), 18–45. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1219735.
8. Berk, Ö. (2004). Translation and westernisation in Turkey from the 1840s to the 1980s. Ege Yayınları.

9. Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511812507
10. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. J. G. Richardson (Ed.) Handbook of theory and research for the sociology of education içinde (ss. 241–258). Greenwood Press.
11. Bourdieu, P. (1990). The logic of practice (Çev. M. Adamson). Stanford University Press.
12. Bourdieu, P. (1993). Sociology in question. Sage.
13. Bourdieu, P. (2000). Pascalian meditations. Polity Press.
14. Bourdieu, P. (2010). Distinction: A social critique of the judgement of taste (Çev. R. Nice) Routledge.
15. Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (1977). Reproduction in education, society and culture. Sage.
16. Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (1992). An invitation to reflexive sociology. Polity Press.
17. Burke, C. T., Emmerich, N., & Ingram, N. (2013). Well-founded social fictions: A defence of the concepts of institutional and familial habitus. British Journal of Sociology of Education, 34(2), 165–182. https://doi.org/10.1080/01425692.2012.746263
18. Cornbleth, C. (2010). Institutional habitus as the de facto diversity curriculum of teacher education. Anthropology & Education Quarterly, 41(3), 280–297. https://www.jstor.org/stable/40890870
19. Çavuşoğlu, T. (2005). Sosyal hizmetlerin yakın tarihinden sayfalar. SABEV Yayınları.
20. Çocuk. (1938). Kapak sayfası. Çocuk, 2(86), 11.
21. Çocuk Esirgeme Kurumu. (1930). Gürbüz Türk Çocuğu, (45), 2–3.
22. Dean, M. (1999). Governmentality: Power and rule in modern society. Sage Publications.
23. Even-Zohar, I. (1990). The position of translated literature within the literary polysystem. Poetics Today, 11(1), 45–51. https://doi.org/10.2307/1772668
24. Even-Zohar, I. (2002). Culture planning and cultural resistance in the making and maintaining of entities. Sun Yat-Sen Journal of Humanities, (14), 45–52.
25. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman. https://doi.org/10.4324/9781315834368
26. Foucault, M. (1982). The subject and power. H. L. Dreyfus & P. Rabinow (Ed.), Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics içinde (pp. 208–226). The Harvester Press.
27. Foucault, M. (2007). Security, territory, population: Lectures at the Collège de France 1977–1978 (Çev. G. Burchell.). Palgrave Macmillan.
28. Genette, G. (1997). Paratexts: thresholds of interpretation. J. E. Lewin (Çev.). Cambridge University Press.
29. Grimm, J., & Grimm, W. (1922). Snow-White and other stories (Çev. E. Taylor & M. Edwardes). T. C. & E. C. Jack.
30. Grimm, J., & Grimm, W. (1937). Karçiçeği ve Cüceler (Çev. S. N. Meriçelli). Çocuk, 1(27), 11.
31. Gouadec, D. (2010). Translation as a profession. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.73
32. Gürbüz Türk Çocuğu. (1930). Gürbüz Türk Çocuğu, (45), 2–3.
33. Hale, E. E. (1938) Vatan sürgünü (Çev. H. Bek-Tan). Çocuk, 3(107), 4–5.
34. Hale, E. E. (1910). The man without a country. Charles E. Merrill Company.
35. Hugo, V. (1906). The good flea and the wicked king. World’s wit and humor (Vol. 10). Funk & Wagnalls.
36. Hugo, V. (1937). İyi pire ile kötü hükümdar. (Çev. S. N. Meriçelli). Çocuk, 1(27), 15
37. Kaya, A. (2025). A social aid institution in Izmir in the early years of the Republic. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 21(43), 1179–1210. https://ctad.hacettepe.edu.tr/21_43/17.pdf
38. Koskinen, K. (2014). Institutional translation: The art of government by translation. Perspectives, 22(4), 479- 492. https://doi.org/10.1080/0907676X.2014.948887
39. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315458496
40. Libal, K. (2000). The Children's Protection Society: Nationalizing Child Welfare in Early Republican Turkey. New Perspectives on Turkey, 23, 53-78. https://doi.org/10.1017/S0896634600003381
41. Malaymar- Buts, D. (2025). Institutional patronage in the translation of children’s literature in the Young Turkish Republic (1939–1945) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
42. Meyer, J., & Rowan, B. (1977). Institutionalized Organizations: Formal Structure as Myth and Ceremony. American Journal of Sociology, 83, 340-363. http://dx.doi.org/10.1086/226550
43. Monzó-Nebot, E. (2024). Challenging epistemologies in institutional translation and interpreting studies. E. Monzó-Nebot & M. Lomeña-Galiano (Ed.), Critical approaches to institutional translation and interpreting içinde (ss. 3–26). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003350163
44. Mossop, B. (1988). Translating institutions: a missing factor in translation theory. TTR: traduction, terminologie, rédaction, 1(2), 65-71. https://doi.org/10.7202/037019ar
45. Nihat, A. (1930). İstikbalde halk ve ahlak. Resimli Ay Matbaası.
46. Oittinen, R. (2000). Translating for children. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203902004
47. Okay, C. (1999). Belgelerle Himaye-i Etfal Cemiyeti (1917–1923). Şule Yayınları.
48. Ozan, H., & Kuş, Z. (2021). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e vatandaşlık öğretim programlarında kimlik inşası. Journal of Research in Education and Society (JRES), 8(2), 237–257. https://doi.org/10.51725/etad.954628
49. Puurtinen, T. (1994). Dynamic style as a parameter of acceptability in translated children’s books. M. Snell- Hornby, F. Pöchhacker, & K. Kaindl (Ed.), Translation studies: An interdiscipline içinde (ss. 83–90). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.2
50. Reay, D. (1998). Always knowing and never being sure: Familial and institutional habituses and higher education choice. Journal of Education Policy, 13(4), 519–529. https://doi.org/10.1080/0268093980130405
51. Reay, D., David, M., & Ball, S. (2001). Making a difference? Institutional habituses and higher edu cation choice. Sociological Research Online, 5(4), 14–25. https://doi.org/10.5153/sro.548
52. Reçberoğulları, A. N. (2021). Atatürk dönemi çocuk politikası [Yayınlanmamış doktora tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Sarıkaya, M. (2005). Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti 1921–1935 [Yayınlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
54. Sarıkaya, M. (2007). Cumhuriyetin ilk yıllarında bir sosyal hizmet kurumu: Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (34) 321-338.
55. Seçkin, S. (2021). The constraints in the field of institutional translation in Turkey. Babel, 67(6), 758–790.
56. Sertel, S. Z. (1930). Yatı mektebinin gayesi. Gürbüz Türk Çocuğu, (45), 16–17.
57. Tanör, B. (2003). Kurtuluş, kuruluş (5. bs.). Cumhuriyet Kitapları.
58. Tarcan, S. S. (1936). Türk çocuklarına öğütlerim: Sağlam vücut–işlek zekâ, temiz yürek. Çocuk, (9), 3.
59. Shavit, Z. (1986). Poetics of children’s literature. University of Georgia Press.
60. Social institutions. (t.y.). Sociology Guide içinde, 12 Mart 2026, https://www.sociologyguide.com/basic- concepts/Social-Institutions.php adresinden edinilmiştir.
61. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2003). The translation bureau revisited: Translation as symbol. In M. Calzada Pérez (Ed.), Apropos of ideology: Translation studies on ideology – Ideologies in translation studies içinde (ss. 113–129). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315759937
62. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2008). The politics and poetics of translation in Turkey, 1923-1960. Rodopi.
63. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2011). Paratexts. Y. Gambier & L. van Doorslaer (Ed.), Handbook of translation studies içinde (cilt. 2, ss. 113–116). John Benjamins.
64. Tarabini, A., Curran, M., & Fontdevila, C. (2017). Institutional habitus in context: Implementation, development and impacts in two compulsory secondary schools in Barcelona. British Journal of Sociology of Education, 38(3), 1–15. https://doi.org/10.1080/01425692.2016.1251306
65. Tredinnick-Rowe, J. (2023). Bourdieu’s theory of economic practice and organisational modelling. Cambridge Scholars Publishing. https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.65325/EB10750/bourdieu- theory-economic-practice-organisational-modelling-john-tredinnick-rowe
66. Thomas, L. (2002). Student retention in higher education: the role of institutional habitus. Journal of Education Policy, 17(4), 423–442. https://doi.org/10.1080/02680930210140257
67. Tuzcuoğlu, D. (1945). Okuyucuların güzel yazıları – Cumhuriyet. Çocuk, 9(13), 2.
68. Üstel, F. (2019). Makbul vatandaş’ın peşinde: II. Meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi. İletişim Yayınları.
69. van Dijk, T. A. (1989). Structures of discourse and structures of power. J. A. Anderson (Ed.), Communication yearbook içinde (Cilt 12, ss. 18–59). Sage.
70. van Dijk, T. A. (1991). Racism and the press. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315682662
71. van Dijk, T.A. (1993a). Elite discourse and racism. Sage. https://doi.org/10.1075/ct.4.07dij
72. van Dijk, T. A. (1993b). Discourse and cognition in society. D. Crowley & D. Mitchell (Ed.), Com munication theory today içinde (ss. 107–126). Pergamon Press.
73. van Dijk, T. A. (1993c). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249–283. https://doi.org/10.1177/09579265930040020
74. van Dijk, T. A. (2001). Critical discourse analysis. In D. Tannen et al. (Ed.), Handbook of discourse analysis içinde (ss. 352–371). Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118584194
75. van Dijk, T. A. (2005). Politics, ideology and discourse. R. Wodak (Ed.), Encyclopedia of language and linguistics içinde (Cilt. Politics and language, ss. 728–740). Elsevier.
76. Wilde, O. (1920). The happy prince (Special edition; illus. C. Robinson). Duckworth & Co.
77. Wilde, O. (1937). Bahtiyar Prens (Çev. İ. S. Tanar). Çocuk, 1(19), 11.
78. Wodak, R. (2001). The discourse-historical approach. R. Wodak & M. Meyer (Ed.), Methods of critical discourse analysis içinde (ss. 63–94). Sage. https://doi.org/10.4135/9780857028020