La Turquie : une idée neuve en Europe Eserine ve Türkçe Çevirisine Çeviri Sosyolojisi Penceresinden Bakış

Öz

Bu çalışmada, Fransızca eğitim almış, Fransa’da yaşayan ve eserleri Fransa başta olmak üzere 25 ülkede yayımlanan Nedim Gürsel’in La Turquie : une idée neuve en Europe başlıklı eseri, öz-çeviri bağlamında ele alınmıştır. Eser, Menekşe Tokyay tarafından aynı yıl Türkiye Yaşlı Avrupa’ya Genç Damat adı altında Türkçeye kazandırılmıştır. Nedim Gürsel’in bu eseri, çift kültürlü ve daha yaygın bir dilde iletişim kurabilen yazarların eserleri bağlamında ele alınmaktadır. Çalışmada kullanılan Pierre Bourdieu’nün habitus kavramı, deneyimlerin bir toplamı olarak birincil ve ikincil boyutlara sahiptir. Birincil habitus, bireyin çocukluğundan itibaren ailesinden edindiği ilk deneyimleridir. İkincil habitus ise sonradan oluşan, öğrenim ve meslek hayatında kazanılan davranışlardır. Gürsel’in yabancı dilde yazdığı ve anadiline çevrilen eser, çevirmen Tokyay’ın ikincil habitusu bağlamında incelenmektedir. Çevirmenin AB çalışmalarında doktora derecesine sahip bir uzman danışman olması nedeniyle çeviri için yazdığı yanmetinler Gérard Genette’in yanmetinsellik kavramı bağlamında incelenmektedir. Bu bağlamda, kaynak metin ile çevirisinin ön kapak görselleri ve başlıklar da incelemeye konu olmuştur. Çalışmada, Tokyay’ın sahip olduğu profesyonel habitusu ve kültürel sermayesi sayesinde çevirdiği kitabın başlığını değiştirdiği, Türk okurun anlamayacağını düşündüğü yerlerde dipnotlar verecek şekilde metne eklemelerde bulunduğu ve yazarın sesine ek olarak kendi ses ve üslubuyla bir sonsöz yazdığı bulgusuna ulaşılmıştır. İnceleme sonucunda çevirmenlerin ikincil habituslarının da tıpkı birincil habitusları gibi kaynak eser seçimi ve yanmetinler üzerinde şekillendirici etkiye sahip olduğu gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Öz-çeviri
• çeviri sosyolojisi
• Türkiye Yaşlı Avrupa’ya Genç Damat
• yanmetinsellik

An Examination of La Turquie : une idée neuve en Europe from the Perspective of Translation Sociology

Öz

This study examines the work of Nedim Gürsel, who received his education in French, lives in France, and whose works have been published in 25 countries, in the context of self-translation. The work was translated into Turkish by Menekşe Tokyay in the same year under the title Türkiye Yaşlı Avrupa'ya Genç Damat [Turkey: A Young Groom to Old Europe]. Nedim Gürsel's work is examined in the context of the works of bicultural authors who can communicate in a more widely spoken language. The concept of habitus by Pierre Bourdieu, used in the study, comprises primary and secondary dimensions, which are a sum of experiences. Primary habitus refers to the first experiences an individual acquires from their family from childhood onwards. Secondary habitus, on the other hand, refers to behaviors that develop later, acquired during education and professional life. Gürsel's work, originally written in a foreign language and translated into his native language, is examined in the context of the translator Tokyay's secondary habitus. As the translator is an expert consultant with a doctorate in EU studies, the paratexts written by her for the translation are examined in the context of Gérard Genette's concept of paratextuality. In this regard, the cover images and titles of the source text and its translation are also examined. The study found that Tokyay, thanks to her professional habitus and cultural capital, changed the title of the book she translated, added footnotes to passages she thought the Turkish reader would not understand, and wrote an afterword in her own voice and style, in addition to the author's. As a result of the study, it was observed that a translator's secondary habitus, like their primary habitus, influences the selection of source works and paratexts.

Anahtar Kelimeler

• Self-translation
• translation sociology
• Türkiye Yaşlı Avrupa’ya Genç Damat
• paratextuality

Kaynakça

1. Akbatur, A. (2010). Writing/translating in/to English: The ambivalent case of Elif Şafak [Yayınlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
2. Arı, S. (2014). Çeviri sosyolojisi: Çeviri sosyolojisine yön veren sosyologlar: P. Bourdieu ve N. Luhmann. Aylak Adam Kültür Sanat Yayıncılık.
3. Balta, E. (2014). Gerçi Rum isek de Rumca bilmez Türkçe söyleriz. İçinde E. Yalçın (Ed.), Gerçi Rum isek de Rumca bilmez Türkçe söyleriz: Karamanlılar ve Karamanlıca edebiyat üzerine araştırmalar (N. Bozatlı, L. Cinemre, A. Çokona, A. Dilsiz, H. Millas, S. Özen, M. Tokyay, M. Y. Tufan, İ. Türkoğlu, E. Üyepazarcı ve E. Yalçın, Çev). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. BloombergHT. (2020, 19 Ekim). Aslı Şafak’la işin aslı Nedim Gürsel [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=pXgX1LXbC1k
5. Bogenç Demirel, E. (2003). Habitus dans le champ de la traduction: Infiltration des traductions de romans populaires français “rosérotiques” dans l’espace culturel turc entre 1950-1975. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları.
6. Bourdieu, P. (1972). Esquisse d'une théorie de la pratique. Librairie Droz.
7. Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511812507
8. Bourdieu, P. (1983). The field of cultural production, or: The economic world reversed. Poetics, 12(4–5), 311–356.

9. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education içinde (ss. 241–258). Greenwood Press.
10. Bourdieu, P. (1992). Les règles de l’art: Genèse et structure du champ littéraire. Seuil.
11. Bourdieu, P. (1993). Sociology in question (Çev. R. Nice). Sage Publications.
12. Bourdieu, P. (2005). Habitus. J. Hillier & E. Rooksby (Ed.), Habitus: A sense of place içinde (ss. 43–49). Ashgate.
13. Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (1992). An invitation to reflexive sociology. Polity Press.
14. Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (2003). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar. İletişim Yayınları.
15. Bourdieu, P., & Wacquant, L. (2014). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (Çev. N. Ökten). İletişim Yayınları.
16. Casanova, P. (2010). Dünya edebiyat cumhuriyeti. Varlık Yayınları.
17. Casanova, P., & Jones, M. (2013). What is a dominant language? Giacomo Leopardi: Theoretician of linguistic inequality. New Literary History, 44(3), 379–399.
18. Delacourt, G. (2014). Arzuların listesi. Pegasus Yayıncılık.
19. Deleuze, G., & Guattari, F. (1986). Kafka: Toward a minor literature (Çev. D. Polan). University of Minnesota Press.
20. Emirosmanoğlu, Z. (2015). Çeviribilim sosyolojisine doğru: Bourdieu sosyolojisiyle Türkiye’de çeviribilim alanını düşünmek [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
21. Éditions Empreinte temps présent. (t.y.-a). L’Agence Unique. Occitanie Livre. https://www.occitanielivre.fr/annuaire/empreinte-temps-present
22. Erkazancı Durmuş, H. (2018). Hysteresis of translatorial habitus: A case study of Aziz Üstel's Turkish translation of A Clockwork Orange. İçinde J. Boase-Beier, L. Fisher ve H. Furukawa (Ed.), The Palgrave handbook of literary translation (ss. 167–185). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-319-75753-7_9.
23. Erkazancı Durmuş, H. (2020). Pierre Bourdieu sosyolojisi ışığında Türk tiyatro alanında çevirinin rolü ve Dostlar Tiyatrosu’nun konumu. Hiperlink Eğitim İletişim Yayınları
24. Erkazancı Durmuş, H. (2022). Mohsin Hamid’in Exit West romanı ışığında göçmen yazını ve çeviri. Litera: Journal of Language, Literature and Culture Studies, 32(1), 139–164. https://doi.org/10.26650/LITERA2021- 925261
25. Feldman, E. B. (1992). Varieties of visual experience (4th ed.). Harry N. Abrams, Inc.
26. Genette, G. (1987). Seuils. Éditions du Seuil.
27. Gouanvic, J.-M. (1999). Sociologie de la traduction: La science-fiction américaine dans l'espace culturel français des années 1950. Artois Presses.
28. Grutman, R. (2020). Self-translation. In M. Baker & G. Saldanha (Eds.), The Routledge encyclopedia of translation studies (3.bs., ss. 514–517) içinde. Routledge.
29. Guillaume, D. (2018). Agence révélateur. https://www.agencerevelateur.fr/damien-guillaume-1
30. Gündüz, A. (2020). İslamı çeviriyle savunmak. Kriter Yayınevi
31. Gürsel, N. (2009a). La Turquie : une idée neuve en Europe. Empreinte Temps Présent.
32. Gürsel, N. (2009b). Türkiye yaşlı Avrupa’ya genç damat. Doğan Yayınları.
33. Gürsel, N. (2011). Belle et rebelle ma France. Éditions Empreinte temps présent.
34. Hanna, S. (2014). Remapping habitus: Norms, habitus and the theorisation of agency in translation practice and translation scholarship. M. Wolf & G. M. Vorderobermeier (Ed.), Remapping habitus in translation studies içinde (ss. 59–72). Rodopi.
35. Heilbron, J. (1999). Towards a sociology of translation: Book translations as a cultural world-system. European Journal of Social Theory, 2(4), 429–444.
36. Hermans, T. (1995). Toury's empiricism version one. The Translator, 1(2), 215–223. https://doi.org/10.1080/13556509.1995.10798958
37. Hermans, T. (1996). The translator’s voice in translated narrative. Target: International Journal of Translation Studies, 8(1), 23–48.
38. Hokenson, J. W., & Munson, M. (2007). The bilingual text: History and theory of literary self-translation. St. Jerome Publishing. https://www.scribd.com/document/972873107/Chapter-1-Theo-Hermans-Translation- in-Systems
39. Inghilleri, M. (2005). Mediating zones of uncertainty: Interpreter agency, the interpreting habitus and political asylum adjudication. The Translator, 11(1), 69–85. https://10.1080/13556509.2005.10799190
40. Karaca, Z. (2011). Disiplinlerarası bağlamda çeviribilim ve sosyoloji. F. Ş. S. Eruz (Ed.), Çeviribilimden kesitler: Turgay Kurultay’a armağan içinde (ss. 350–363). Multilingual Yayınları.
41. Kürük Erçetin, N. Z. (2024). Bir başka Halide: Halide Edib Adıvar’ın gölgede kalan (öz-)çevirmen kimliği. Nesir: Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 7(Ekim), 123–137. https://doi.org/10.5281/zenodo.13944520
42. Lefevere, A. (1985). Why waste our time on rewrites? The trouble with interpretation and the role of rewriting in an alternative paradigm. T. Hermans (Ed.), The manipulation of literature: Studies in literary translation içinde (ss. 215–243). Croom Helm.
43. L'enlèvement d'Europe. (t.y.-b). National Gallery of Art. https://www.nga.gov/artworks/154233-abduction- europa
44. Meylaerts, R. (2010). Habitus and self-image of native literary author-translators in diglossic societies. Translation and Interpreting Studies, 5(1), 1–19.
45. Paker, S. (2004). Reading Turkish novelists and poets in English translation: 2000–2004. Translation Review, 68, 6–14. https://doi.org/10.1080/07374836.2004.10523859
46. Pym, A. (1998). Method in translation history. Routledge.
47. Pym, A. (2003). Redefining translation competence in an electronic age: In defence of a minimalist approach. Meta, 48(4), 481–497. https://doi.org/10.7202/008533ar
48. Rembrandt Harmensz. van Rijn. (2025, 1 Aralık). Europa’nın kaçırılışı. Filomythos. https://www.filomythos.com/rembrandt-europanin-kacirilisi-mit-guc-masumiyet
49. Reeves, B. T. (2003). The rape of Europa in ancient literature (Doktora tezi, McMaster University). https://file:///C:/Users/ASUS/Downloads/fulltext.pdf
50. Santoyo, J.-C. (2005). Autotraducciones: Una perspectiva histórica. Meta: Journal des Traducteurs, 50(3), 858–867. https://doi.org/10.7202/011601ar
51. Santoyo, J.-C. (2006). Blank spaces in the history of translation. G. L. Bastin & P. F. Bandia (Eds.), Charting the future of translation history: Current discourses and methodology (ss. 11–43). University of Ottawa Press.
52. Shuttleworth, M., & Cowie, M. (2014). Dictionary of translation studies. Routledge.
53. Simeoni, D. (1998). The pivotal status of the translator’s habitus. Target: International Journal of Translation Studies, 10(1), 1–39. https://doi.org/10.1075/target.10.1.02sim
54. Simeoni, D. (2007). Translation and society: The emergence of a conceptual relationship. P. St-Pierre & P. C. Kar (Ed.), Translation – reflections, refractions, transformations içinde (ss. 13–26). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/btl.71.05sim
55. Şen, D. (2025, 12 Mart). Gazete Duvar neden kapandı? DW Türkçe. https://www.dw.com/tr/gazete-duvar- neden-kapand%C4%B1/a-71898846
56. Thiong’o, N. (2009). Translated by the author: My life in between languages. Translation Studies, 2(1), 17–20. https://doi.org/10.1080/14781700802496134
57. Tokyay, M. (t.y.). Hakkımda. https://meneksetokyay.com/about/
58. Tokyay, M. (2023, 29 Temmuz). AB hamlesi için sivil toplum desteği şart. Perspektif. https://perspektif.online/ab-hamlesi-icin-sivil-toplum-destegi-sart/
59. Wolf, M. (2007). Introduction. M. Wolf & A. Fukari (Ed.), Constructing a sociology of translation içinde (ss. 1–36). John Benjamins Publishing Company.
60. Yannakopoulou, V. (2008). Norms and translatorial habitus in Angelos Vlahos' Greek translation of Hamlet. P. Boulogne (Ed.), Translation and its others: Selected papers of the CETRA Research Seminar in Translation Studies. https://www.arts.kuleuven.be/cetra/old-website/papers/files/yannakopoulou.pdf
61. Yılmaz, İ. (2009, 20 Aralık). Türkiye yaşlı Avrupa’ya genç damat mı yoksa gelin mi? Hürriyet. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/turkiye-yasli-avrupa-ya-genc-damat-mi-yoksa-gelin-mi-13323319