OSMANLI DEVLETİ’NDE GAYRİMÜSLİM MEKTEPLER YARARINA DÜZENLENEN MEKTEP BALOLARI (1880-1908)

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 1 - 39, 30.12.2025

Ertan Gökmen

https://doi.org/10.30517/cihannuma.1625927

Öz

İslam hukuku çerçevesinde Osmanlı Devleti himayesinde yaşayan gayrimüslimler istedikleri dini ve mezhebi seçmekte özgür olup dinlerinin gereklerini yerine getirmede serbest idiler. Millet sistemine göre teşkilatlandırılan gayrimüslimler cemaat mahkemelerinde kendi hukuklarına göre yargılanma hakkına sahip idiler. Islahat Fermanına kadar yeni kilise ve mektep yapmada ve mevcut olanları tamir etmede idari izin almaları gerekirken bahsedilen ferman sonrasında mektep, hastane ve kilise inşasında daha serbest hale gelmişlerdir. Gayrimüslim mektepleri hayırsever bir kişi, ahali, vakıf veya kiliseler tarafından inşa ediliyor ve bunlar tarafından destekleniyordu. Mekteplere kaydolan talebelerden de belli miktarda ücret alınıyordu. Tüm bu gelirlere rağmen bazen mekteplerin gelirleri giderlerine yetmiyordu. Böyle bir durumla karşılaşıldığında 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren mektep açıklarını kapatmak ve mektepler için gelir kaynağı oluşturmak için piyangolar çekilmeye ve balolar tertip edilmeye başlanmıştır. 1880’li yıllardan II. Meşrutiyet dönemine kadar gayrimüslim mektepleri yararına düzenlenen baloların tertibi için bazı prosedürlerin yerine getirilmesi gerekiyordu. Böyle bir organizasyon tertip etmek isteyen mektep idarelerinin ve mütevellilerinin neler yapması gerektiği, balo tertiplerinde karşılaşılan problemler, hangi mekteplerin nerelerde balo tertip ettikleri arşiv belgeleri çerçevesinde farklı başlıklar altında çalışmada ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mektep , Gayrimüslim , Balo , Tiyatro , Osmanlı , Eğlence , Batılılaşma

School Balls Organized for the Benefit of Non-Muslim Schools in Ottoman Empire (1880-1908)

Öz

Within the framework of Islamic law, non-Muslims living under the Ottoman Empire were free to choose the religion and sect they wanted and were free to fulfill the requirements of their religion. Non-Muslims organized according to the nation system had the right to be tried according to their own law in community courts. In addition, until the Reform Edict, they were required to obtain administrative permission to build new churches and schools and to repair existing ones, but after the mentioned edict, they became freer in the construction of schools, hospitals and churches. Non-Muslim schools were built and supported by a charitable person, community, foundation or churches. A certain amount of fee was also collected from students enrolled in schools. Despite all this income, sometimes the schools' income was not enough to cover their expenses. When such a situation was encountered, since the last quarter of the 19th century, lotteries began to be drawn and balls were organized to close school deficits and create a source of income for schools. From the 1880s to until the II. Constitutional Monarchy, some procedures had to be fulfilled for the organization of balls organized for the benefit of non-Muslim schools. What school administrations and trustees who want to organize such an organization should do, the problems encountered in prom organizations, which schools organize proms and where, are discussed under different headings within the framework of archive documents.

Anahtar Kelimeler

School , Non-muslim , Ball , Theatre , Ottoman , Entertainment , Westernization

Kaynakça

• Babıali Evrak Odası: BOA.BEO., 359/26916; 364/27232; 541/40561.
• Dahiliye Mektubi Kalemi: BOA.DH.MKT., 106/37; 1496/59; 1819/69; 2044/48.
• Hariciye Nezareti Paris Sefareti: BOA.HR.SFR.04., 323/7.
• Hariciye Nezareti Sofya Sefareti: BOA.HR.SFR.04., 323/7.
• Hariciye Nezareti Siyasi: BOA.HR.SYS., 1379/71.
• Hariciye Nezareti Tahrirat: BOA.HR.TH., 290/98.
• Hazine-i Hassa İradeler: BOA.HH.İ., 154/48; 223/29.
• İrade Dahiliye: BOA.İ.DH., 1113/87116; 1115/87210; 1268/99698; 1286/99698.
• İrade Hususi: BOA.İ.HUS., 109/86.
• Maarif Nezareti Mektubi Kalemi: BOA.MF.MKT., 106/37; 154/58; 159/45; 159/91; 159/101; 160/65; 160/92; 202/32; 232/32; 241/11; 242/13; 242/16; 243/22; 244/48; 245/39; 250/13; 250/46; 262/38; 297/88; 300/59; 300/60; 301/11; 304/59; 350/27; 352/42; 386/49; 432/30; 432/59; 433/33; 433/45; 433/45; 434/48; 435/1; 436/52; 451/1; 484/38; 484/39; 486/5; 492/2; 594/6; 595/35; 597/29; 599/33; 602/47; 602/9; 610/53; 622/65; 632/5; 632/35; 660/17; 678/39; 682/12; 749/21; 754/15; 755/7; 768/1; 788/9; 798/22; 854/51; 828/49; 898/37; 898/59; 969/3; 994/67; 1018/72; 1026/58; 1040/56; 1191/87; 1775/96; 1809/50.
• Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiye Kalemi: BOA.MF.İBT., 28/98; 412/53; 490/7.
• Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriye Müdüriyeti: BOA. ML.EEM., 497/63.
• Meclis-i Vala: BOA.MV., 82/99.
• Yıldız Arzuhal Jurnal: BOA.Y. PRK.AZJ., 2/20.
• Yıldız Hususi Maruzat: BOA.Y.A.HUS., 220/43.
• Yıldız Mütenevvia Maruzat: BOA.Y.MTV., 7/30; 48/29.
• Yıldız Perakende Maarif: BOA. Y.PRK:MF., 1/59.
• Yıldız Sadaret: BOA.Y.PRK.A., 3/65.
• Zabtiye: BOA.ZB.81/80.
• BCA, 180-9-0-0/Genel, 111-540-78.
• Tanin, 20 Ağustos 1324, No. 33; 24 Ağustos 1324, No: 37; Tanin, 16 Ağustos 1324, No: 29.
• Servet-i Fünun : 12 Şubat 1313, No: 363; 11 Şubat 1314, No. 415, 5 Şubat 1315, No: 362.
• İkdam: 15 Şubat 1314; 25 Kanun-ı Sani 1317; 15 Şevval 1319.
• Görseldeki kaynakça listesini, her kayıt arasına birer satır boşluk ekleyerek aşağıda bulabilirsiniz:
• Ak, İlyas- Ötunç H. Baha, “Osmanlı Devleti’nde Balo ve Sefaret Baloları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. XXXVIII/1, 2023, s. 1-31.
• Aksu, Ayşe, “Türk Eğitim Tarihinde Azınlık ve Yabancı Okulları”, Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi, Ed. Mustafa Gündüz, 4. Baskı, İstanbul, 2020, s. 195-228.
• Akyüz, Yahya, Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000-M.S. 2008, 12. Baskı, Pegem Akademi, 2008.
• Ayverdi, İlhan, Kubbealtı Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul, 2011.
• Baykara, Tuncer, Osmanlılarda Medeniyet Kavramı ve XIX. Yüzyıla Dair Araştırmalar, Akademi Kitabevi, İzmir, 1992.
• Berkes, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Doğu-Batı Yayınları, İstanbul, 1978.
• Çitçi, Selahattin, Türk Romanında Yabancı Okullar ve Kültürel Değişimdeki Rolleri (1881-1950), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul, 2008.
• Düstur, II. Tertip, C. 1, Matbaa-i Osmaniye Dersaadet, 1329, s. 728-729.
• Eksertoğlu, Haris, Osmanlı’da Cemiyetler ve Rum Cemaati: Dersaadet Rum Cemiyet-i Edebiyesi 1861-1912, Çev. Foti Benlisoy, Stefo Benlisoy, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2004.
• Emiroğlu, Kudret, Gündelik Hayatımızın Tarihi, Dost Kitapevi, Ankara, 2001.
• Fortna, Benjamin C., Mekteb-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğunun Son Döneminde İslam, Devlet ve Eğitim, Çev. Pelin Siral, İletişim Yayınları, İstanbul, 2005.
• Gülsoy, Ufuk-Ochsendwald, William, “Hicaz Demiryolu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 17, İstanbul, 1998, s. 441-445.
• Gümüşsoy, Emine, “Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Gayrimüslim Mektepleri Yararına Düzenlenen Piyangolar”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 1, 2021, s. 178-204.
• Harmandar, Sevde, “19. Yüzyılda İstanbul’da Değişen Eğlence Anlayışı ve Yeni Eğlence Mekanları”, Etüt Dergisi, C. 1, S. 1, s. 114-137.
• Haydaroğlu, İlknur, “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Okullarda Denetim ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 2006, C. 25, S. 39, s. 149-160.
• Hayta, Necdet, Tarih Araştırmalarında Kaynak Olarak Tasvir-i Efkar Gazetesi (1278/1862-1286/1869), T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002.
• “Hilal-i Ahmer Balosu”, Sebilürreşad, Yıl 28 Ağustos 1340, C. 24, Aded 616, s. 250-252.
• Işın, Ekrem, “19. YY’da Modernleşme ve Gündelik Hayat”, Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. II, İletişim Yayınları, İstanbul, 1985, s. 538-564.
• İnce, Yunus, “II. Mahmud Devri Reformlarının Tebaa Tarafından Algılanışı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/2, 2017, s. 427-457.
• Kırmacı, Kader, İkdam Gazetesine Göre Galata’da Asayiş Sorunları (1894-1900), Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Erzurum, 2002.
• Koçu R. Ekrem-Akbay M. Ali, “Boloz”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul, 1960, s. 2065-2066.
• Koçu R. Ekrem-Akbay M. Ali, “Balo”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul, 1960, s. 2060-2061.
• Küçük, Cevdet, “Abdülmecid”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul, 1988, s. 259-263.
• Macitoğlu, Kenan, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Gayrimüslimlerin Eğitimi Üzerine”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 6, S. 12, 2008, s. 181-205.
• Mahmud Cevat İbnü’ş-Şeyh Nâfi, Maârif-i Umûmiye Nezâreti Târihçe-i Teşkilat ve İcraâtı-XIX. Asır Osmanlı Maârif Târihi, Haz. Taceddin Kayaoğlu, Yeni Türkiye Yayını, Ankara, 2001.
• Melek, Z, “İngiliz Elçisinin Verdiği Balo”, Resimli Tarih Mecmuası, S. 29, 1952, s. 1467-1469.
• Özbilgen, Erol, Bütün Yönleri ile Osmanlı Âdâb-ı Osmaniyye, İz Yayıncılık, İstanbul, 2011.
• Özcan, Tuğrul, Osmanlı Gayrimüslim Cemaat ve Yabancı Okulları, Gece Kitaplığı, Ankara, 2017.
• Özer, İlbeyi, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sosyal Yaşam”, Türkler, C. 14, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 153-161.
• Somel, S. Akşin, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin, İletişim Yayınları, İstanbul, 2010.
• “Türk Ocağı Balolardan, Konserlerden ne Hayır Bekliyor?”, Sebilürreşad, 24 Temmuz 1340, C. 24, Sayı 609, s. 170-171.
• Unat, F. Reşit, Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnameleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1987.
• Uyanık, Ercan “Tanzimat Döneminde Modern Eğitimin Yaygınlaştırılması Yolunda Pratik Bir Çözüm: Yarı(m) Rüştiyeler”, Tarih Dergisi, S. 49, 2009/1, 2010, s. 99, s. 91-111.
• Yaşar, F. Tunç, Alafranga Halleri Geç Osmanlı’da Âdâb-ı Muâşeret, Küre Yayınları, İstanbul, 2016.
• Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi, Yeni Yazıya Aktaran: Yücel Demirel, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999.