VALİ AHMET İZZET BEY’İN İZMİR’İN İŞGALİ SÜRECİNDE İZLEDİĞİ POLİTİKALAR

Öz

Avrupa devletleri arasındaki ekonomik ve siyasi rekabetin bir sonucu olarak ortaya çıkan I. Dünya Savaşı, büyük yıkımlara neden olmuştur. Savaşın sonunda imzalanan antlaşmalar, gerek Avrupa’da gerekse Osmanlı coğrafyasında barış ve huzuru sağlayamamış, emperyalist amaçlarla başlayan işgal hareketleri Türk milletinin silaha sarılmasına neden olmuştur. İzmir’in Yunanlılar tarafından işgali ve sonrasında yaşanan katliamlar, Türk Milletinin gerçekleri görmesini, Milli Mücadele hareketinin başlamasını sağlamıştır. 11 Mart 1919 tarihinde, İzmir’in de içinde bulunduğu Aydın Vilayetine atanan Ahmet İzzet Bey, valilik görevi sırasında Milli Mücadeleyi önlemeye yönelik adımları, İzmir’in Yunanlılar tarafından işgal edileceği haberini gizlemeye çalışması, işgal sırasındaki pasif tutumu ve işgal sonrasında Yunan idaresiyle işbirliği içerisinde hareket etmesi nedeniyle, tepki çeken bir idareci olmuştur. Vefat ettiği 5 Ocak 1920 tarihine kadar görevini sürdüren Ahmet İzzet Bey, Yunan işgalinin ve sonrasında yaşanan acılar karşısında İstanbul Hükümetinin takınmış olduğu pasif tutumun bir sembolü ve uygulayıcısı olarak görülmüştür. Çalışmamızda, yakın dönem Türk siyasi hayatında önemli bir yere sahip olan İzmir’in işgal süreci, süreç içerisinde Ahmet İzzet Beyin izlediği politika ve attığı adımlar, İstanbul Hükümeti, Yunan işgal kuvvetleri ve halkla ilişkileri üzerinde durulacaktır. Başta, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivlerinde yer alan belgeler olmak üzere, döneme ilişkin temel başvuru kaynakları kullanılarak, İzmir’in işgali sırasında yaşananlar aktarılmaya, Ahmet İzzet Beyin izlediği politikaların sebep ve sonuçları yorumlanmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İzmir
• Yunan İşgali
• İzmir Valiliği
• Ahmet İzzet Bey
• Amiral Galthorpe

The Politics Pursued By The Governor Ahmet Izzet Bey During The Occupatıon Of Izmir

Öz

The First World War which occured as a consequence of economic and political competition between the Europen states caused huge destruction. The treaties signed at the end of the war didn’t establish peace and tranquillity in Europe nor in Ottoman geography and occupation activities started due to imperialist objectives caused Turkish people to take up arms. The occupation of Izmir by Greek forces and massacres took place during and after the Greek occupation made Turkish people to see the realities and to War of Turkish Independence to start. Ahmet Izzet Bey was appointed to Aydın province which also included Izmir on 11 March 1919 but he drew negative reactions because of the measures he took to repress the Turkish Independence movement, his efforts to conceal the news of Greek occupation of Izmir, his passive attitude during the occupation and his cooperative politics with the Greek administration after the occupation. Ahmet Izzet Bey, who maintained his position until his death on 5 January 1920, was seen as a symbol and implementer of passive attitude of the Istanbul Government towards the Greek occupation and the sufferings took place after the occupation. In this study, the occupation of Izmir which has a very important place in the recent Turkish political life, the politics pursued by Ahmet Izzet Bey during the occupation, his relationship with the Istanbul government, Greek ocuupation forces and townsfolk will be examined by utilizing documents from the Turkish Presidency State Archives and reference materials on the era in order to convey the developments occurred during the occupation of Izmir, to evaluate the cause and effect of the politics pursued by Ahmet Izzet Bey.

Anahtar Kelimeler

• Izmir
• Greek Occupation
• Izmir governorship
• Ahmet Izzet Bey
• Amiral Galthorpe

Kaynakça

1. BOA, DH.İUM., E.,66/12.
2. BOA., DH.İUM., E-51/72.
3. BOA., DH. İ.UM.EK., 52/11.
4. BOA., DH. İ.UM.EK., 52/77.
5. BOA., DH.EUM.AYŞ., 8/29.
6. BOA., DH.EUM.AYŞ., 8/105.
7. BOA., DH. EUM.3.Şb., 27/47.
8. BOA., DH.İ.UM.EK., 51/101.

9. BOA., DH.İ.UM.EK, 51/104.
10. BOA., DH.İ.UM.EK, 51/105.
11. BOA., DH.İ.UM.EK., 51/70.
12. BOA., DH.İ.UM.EK., 51/72.
13. BOA., DH.İ.UM.EK., 51/78.
14. BOA., DH.İ.UM.EK., 51/90
15. BOA., DH.KMS., 57/4.
16. BOA., DH.KMS., 55/23.
17. BOA., DH.SAİDd., 71/119.
18. BOA., DH.ŞFR., 622/63.
19. BOA., DH.ŞRF., 624/7.
20. BOA., DH.ŞFR., 624/33.
21. BOA., DH. ŞRF., 625/155.
22. BOA., DH.ŞFR., 630/128.
23. Milli Savunma Bakanlığı, ATASE Arşivi, 110.9.1.11/5.0.33.
24. Milli Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi, 110.9.1.11/15.0.6.
25. Milli Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi, 110.9.1.7/766.12.28.
26. Milli Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi, 110.9.1.10/18.0.31.
27. Milli Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi, 110.9.1.11/12.0.3.
28. Milli Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi, 110.9.1.11/18.0.78.
29. Ahenk, 26 Mart 1919.
30. Ahenk, 15 Mayıs 1919.
31. Ahenk, 26 Mayıs 1919.
32. Akşam, 12 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
33. Alemdar Gazetesi, 15 Mayıs 1919.
34. Alemdar, 27 Teşrinisani (Kasım) 1919.
35. Alemdar, 5 Kanunusani (Ocak) 1920.
36. Alemdar, 24 Ocak 1919.
37. Alemdar, 16 Ağustos 1919.
38. Hadisat, 19 Mayıs 1919.
39. Hizmet, 15 Mayıs 1928.
40. Islahat, 27 Mayıs 1933.
41. İkdam, 13 Eylül 1919.
42. İkdam, 19 Mayıs 1919
43. İstanbul, 1 Eylül 1919.
44. İrade-i Milliye, 17 Eylül 1919.
45. İrade-i Milliye, 2 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
46. İstikbal, 27 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
47. Memleket, 28 Mayıs 1919.
48. Memleket, 14 Temmuz 1919.
49. Peyam, 8 Kasım 1919.
50. Sabah, 30 Mart 1919.
51. Sabah, 1 Nisan 1919.
52. Sabah, 26 Mayıs 1919.
53. Sabah, 12 Teşrinisani (Kasım) 1919.
54. Sebilürreşad, Sayı:16, Cilt:416, 23 Mayıs 1919.
55. Serbesti, 21 Mayıs 1919.
56. Tasvir-i Efkâr, 21 Mayıs 1919.
57. Tasvir-i Efkâr, 1 Eylül 1919.
58. Tercüman-ı Hakikat, 23 Mayıs 1919.
59. Türk Dünyası, 11 Eylül 1919.
60. Türk Dünyası, 16 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
61. Türk Dünyası, 23 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
62. Türk Dünyası, 13 Teşrinisani (Kasım) 1919
63. Türk Dünyası, 9 Teşrinievvel (Ekim) 1919.
64. Türk Dünyası, 6 Eylül 1919.
65. Türk Dünyası, 12 Aralık 1919.
66. Türk Dünyası, 21 Eylül 1919.
67. Vakit, 21 Mayıs 1919.
68. Vakit, 19 Mayıs 1919.
69. Vakit, 6 Temmuz 1919.
70. Yeni Gazete, 26 Mayıs 1919.
71. Yeni Gazete, 27 Mayıs 1919.
72. Yeni Gazete, 29 Mayıs 1919.
73. Akşin, Sina, İstanbul Hükümetleri Ve Milli Mücadele I (Mutlakıyete Dönüş 1018-1919), İstanbul, İş Bankası Kültür Yayınları, İkinci Baskı, 2004.
74. Ali Çetinkaya’nın Milli Mücadele Dönemi Hatıraları, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 1993.
75. Apak, Rahmi, İstiklal Savaşında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu, Ankara, TTK Yayını, 1990.
76. Arıkan, Zeki, Mütareke Ve İşgal Dönemi İzmir Basını (30 Ekim 1918-8 Eylül 1922), Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1989.
77. Atay, Falih Rıfkı, Çankaya, İstanbul, Pozitif Yayıncılık 2004.
78. Ayışığı, Metin, Kurtuluş Savaşı Sırasında Türkiye’ye Gelen Amerikan Heyetleri, Ankara, 2004.
79. Balıkesir Ve Alaşehir Kongreleri Ve Hacim Muhittin Çarıklı’nın Kuvayi Milliye Hatıraları (1919-1920), Ankara, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, 1967.
80. Bayar, Celal, Ben De Yazdım, Cilt:5, İstanbul, 1967.
81. -----, Ben De Yazdım, Milli Mücadeleye Gidiş, Cilt:6, Sabah Kitapçılık Yayını, İstanbul, 1997.
82. Berber, Engin, Sancılı Yıllar: İzmir 1918-1922 Mütareke Ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, Ankara, Ayraç Yayınları, 1997.
83. -----, Yeni Onbinlerin Gölgesinde Bir Sancak: İzmir (30 Ekim 1918-15 Mayıs 1919), İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
84. Chapuısat, Edouard, Smyrna: The City Of Smyrna Before The Destruction, Athens: Livani Puplishing Organisation, 1991.
85. Çelebi, Mevlüt, Milli Mücadele Döneminde Türk-İtalyan İlişkileri, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 2002.
86. Çelebi, Mevlüt, “İzmir’in İşgalinden Önce Şehzade Abdürrahim Başkanlığında Anadolu’ya Gönderilen Nasihat Heyeti (Anadolu Heyet-i Nasîhası): 16 Nisan-18 Mayıs 1919”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Yıl:1990, Cilt:6, Sayı: 18, ss.561-590.
87. Çelik, Recep, Milli Mücadele Günlerinde Din Adamları, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 2017.
88. Erdeha, Kamil, Milli Mücadelede Vilayetler Ve Valiler, İstanbul, Remzi Kitabevi, 1975.
89. Erdem, Nilüfer, Yunan Tarihçiliğinin Gözüyle Anadolu Harekatı (1919-1922), İstanbul, Derlem Yayınları, 2010.
90. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, Editörler: Nejat Bayramoğlu-Kurtuluş Güran, İstanbul, Kaynak Yayınları, 2015.
91. Gökbilgin, M. Tayyib, Milli Mücadele Başlarken, Birinci Kitap, Ankara, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1959.
92. İzmir’e Doğru, Yayına Hazırlayan: Oktay Gökdemir, İzmir, İzmir Büyükşehir Belediye Yayını, 2010.
93. Jeaschke, Gotthard, Türk Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, Ankara, TTK Yayını, 1986.
94. Karabekir, Kazım, Günlükler 1906-1948, I, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2017.
95. Kaygusuz, Bezmi Nusret, Bir Roman Gibi, İzmir, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayını, 2002.
96. Moralı, Nail, Mütarekede İzmir Olayları, Ankara, TTK Yayını, 2.Baskı, Ankara. Öklem, Necdet, İzmir’in İşgali, İzmir, 1999.
97. Öktem, Haydar Rüştü, Mütareke Ve İşgal Anıları, Hazırlayan: Zeki Arıkan, Ankara, TTK Yayını, 1991.
98. Özalp, Kazım, Milli Mücadele 1919-1922, Cilt: I, Ankara, TTK Yayını, 1998.
99. Selçuk, İlhan, Yüzbaşı Selahattin’in Romanı, Cilt:2, İstanbul, Remzi Kitapevi, 1976.
100. Tabak, Serap, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İzmir’de Mülki İdare Ve İdareciler (1867-1950), Konya, Kömen Yayınları, 2016.
101. Tansel, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, Cilt: I, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, 1991.
102. Turan, Mustafa, Yunan Mezalimi (İzmir, Aydın, Manisa, Denizli-1919-1923), Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1999.
103. Türk İstiklal Harbi, II. Cilt, Batı Cephesi, 1.Kısım, Genelkurmay Askeri Tarih Ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1999.
104. Umar, Bilge, İzmir’de Yunanlıların Son Günleri, İzmir, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayını, Genişletilmiş İkinci Baskı, 2011.
105. Altay, Fahrettin, “İzmir Faciasının Muhakemesi” Belleten, C.23, S.89, Ankara,1959, s.137-156.
106. Arıkan, Zeki-Vural, Mithat Kadri, “İzmir’de İlk Kurşun Hadisesine Dair Bazı Tanıklar”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 19, Özel Sayı: İzmir’in İşgali, s.155-174.
107. Atalay, Bülent, “İşgal Döneminde İzmir Metropoliti Hrisostomos (1919-1922)”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Haziran 2009, Cilt:11, Sayı:1, s.31-50.
108. Berber, Engin, “Aydın Valisi İzzet Bey’in Hastalığı Ve Ölümü”, Toplumsal Tarih, Cilt: II, Sayı: 12, Aralık 1994, s.11-12.
109. Çapa, Mesut, “Anadolu’da Yunan İşgalinin Sebep Olduğu İç Göçler”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Yıl: 1994, Cilt: 10, Sayı: 29, s.379-390.
110. Çelebi, Mevlüt, “Bir İtalyan Gazetecinin Kaleminden İzmir’in İşgali”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 19, Özel Sayı: İzmir’in İşgali, s.131-154.
111. Haytaoğlu, Ercan, “İzmir’in İşgal Sürecinde Ali Nadir Paşa ve 17.Kolordu”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt:23, Sayı: 46, Bahar 2023, ss.25-94.
112. “İzmir Valisi İzzet Beye Dair”, Türk Dünyası, 27 Teşrinievvel (Ekim) 1919. Jaeschke, Gotthard, “İngiliz Belgeleri Işığı Altında Yunanlıların İzmir Çıkartması”, Belleten, Ekim 1968, Cilt:32, Sayı:128, s.499-508.
113. Kadıpaşa Zade Abdülhaluk, “Bir İttihatçı Valinin Beyanatı”, Islahat, 13 Mayıs 1919.
114. Karayaman, Mehmet, “İzmir Valisi İzzet Beyin Kaleminden İzmir’in İşgali”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: VI, Sayı:15, Yıl:2007/Güz, s.3-18.
115. -----, “İzmir Valisi İzzet Bey’in Kaleminden İzmir’in İşgali”, CIEPO Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Tarihi Araştırmaları Uluslararası Komitesi XVII. Sempozyum Bildirileri, Yayına Hazırlayanlar: Kenan İnan-Yücel Dursun, Trabzon, 2011, s.763-774.
116. ----, “İşgal Altındaki İzmir’de Yunanlıların Yürüttüğü Sağlık Politikası”, Kurtuluş ve Kuruluşun Sembol Kenti İzmir Sempozyumu Bildirileri 26-28 Eylül 2012, Yayına Hazırlayan: Murat Alper Parlak, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 2015, s.99-100.
117. Mutlu, Mustafa, “Yunan İşgalinin Yıldönümlerinin İzmir Basınına Yansıması (1923-1938), Ceşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi, Sayı: 11, Aralık 2024, s.23-40.
118. Nefes, Fatih Mehmet, “İzmir’de Yunan İdaresinin Kurulması”, Milli Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, Editörler: Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu, İlhami Danış, Ankara, Türkiye Bilimler Akademisi, Cilt: 1, 2023, s.573-594.
119. Okur, Mehmet-Kul, Hazel, “İzmir’in İşgaline Dair İstanbul Basınında Çıkan Haber Ve Yorumlar”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 19, Özel Sayı: İzmir’in İşgali, s.175-215.
120. Öztoprak, İzzet, “İzmir Valisi (Kambur) İzzet Bey Meselesi”, XIV. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 9-13 Eylül 2002, Kongreye Sunulan Bildiriler, Cilt: III, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2005, s.33-44.
121. Sofuoğlu, Adnan, “Anadolu Üzerindeki Yunan Hedefleri Ve Mütareke Dönemi Fener Rum Patrikhanesinin Faaliyetleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt:X, Mart 1994, Sayı:28, s.211-256.
122. Süleyman Nazif, “İnsaf ve Basiret”, Hadisat, 19 Mayıs 1919.
123. Şakir, Ziya, “Hürriyet Ve İtilaf Nasıl Doğdu? Nasıl Yaşadı? Nasıl Battı?”, Tan, 28 Ocak 1938.
124. Ural, Selçuk-Okur, Mehmet, “Vali İzzet Beyin Kaleminden İzmir’in İşgali”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı: 17, Erzurum 2001, s.267-274.
125. Yazman, M. Şevki, “İzmir Faciası”, Dünya Gazetesi, 19 Mayıs 1968, Tefrika No:5.
126. Yavuz, Resul, “Batı Anadolu’da Yunan İşgalinin Etkilerini Araştırmak İçin Kurulan Tahkikat Komisyonu Ve Faaliyetleri”, Türk İngiliz İlişkileri Dergisi, Cilt: 2, No. 1, Ocak 2021, s.70-88.
127. Çukurova, Bülent, 15 Mayıs 1919 İzmir’in İşgali Olayı, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1984.
128. Ediz, İsmail, Batı Anadolu’da Yunan İşgali (1919-1922), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul 2011.