ON BEŞ YIL SAVAŞLARI DÖNEMİNİN EN KRİTİK SAFHASI: HABSBURGLARIN BUDİN’İ ELE GEÇİRME ÇABALARI (1598 ve 1602/1603)

Öz

Kanuni Sultan Süleyman, 1520 yılında tahta çıktığında hedeflerinden birisi Balkan coğrafyasından Orta Avrupa’ya açılmak için jeopolitik bir noktada bulunan Macar topraklarını ele geçirmekti. Bu amaçla 1521 yılında çıkılan seferde Belgrad Kalesi’ni fethederek Orta Avrupa’nın merkezi olan Budin’e giden yol kolaylaştırdı. 1526 yılında Mohaç zaferiyle birlikte Macar Krallığı’nın çökmesinin ardından Budin, Osmanlı’ya bağlı yerel vasallar aracılığı ile yönetildi. Ancak Avusturya tehlikesi üzerine 1541 yılında Budin, ilhak edilerek doğrudan imparatorluk topraklarına katıldı. Hatta Budin savunmasını güçlendirmek için etrafta olan kaleler tek tek alınarak bir savunma hattı oluşturulmuştur. Budin, XVI. yüzyılın son çeyreğine kadar sükûnet içinde kaldı. Bu dönemde Habsburg İmparatoru II. Rudolf’un amacı Budin’i ele geçirerek Macaristan’da üstünlüğü ele geçirmekti. Bu amaçla Budin’e giden yolu kolaylaştırmak için Estergon, Vác ve Hatvan’ı ele geçirdi. Özellikle 1598 yılında Osmanlı kuvvetlerinin bir kısmının Oradea’da bulunması Budin için iyi bir fırsat olmuştur. Yaklaşık bir ay süren kuşatma başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Uzun Savaşlar esnasında Habsburg güçleri, tam iki kez daha Budin’i kuşatma cesareti göstermişler ancak müdafilerin Budin’i iyi savunmaları ve kuşatma mevsiminin geçmesi sebebiyle bir sonuç elde edememişlerdir.

Anahtar Kelimeler

• Budin
• Orta Avrupa
• Oradea
• Erdel
• Macaristan

THE MOST CRITICAL PHASE OF THE FIFTEEN YEARS WAR: THE HABSBURGS' ATTEMPT TO CAPTURE BUDA (1598 and 1602/1603)

Öz

When Suleiman the Magnificent ascended the throne in 1520, one of his goals was to conquer the Hungarian lands, which were located at a geopolitical point to open up to Central Europe from the Balkan geography. For this purpose, he conquered Belgrade Castle in 1521 and he facilitated the road to Buda, the center of Central Europe. In 1526, after the collapse of the Hungarian Kingdom with the victory of Mohács, Buda was ruled by local vassals of the Ottomans. However, because of Austrian threat, in 1541, Buda was annexed and directly incorporated into the imperial territory. In order to strengthen the defense of Buda, the surrounding castles were taken one by one and a defense line was formed. Buda remained peaceful until the last quarter of the XVIth century. During this period, Habsburg Emperor Rudolf of the II aimed to seize Buda and gain supremacy in Hungary. Thus, he captured Esztergom, Vác and Hatvan to facilitate the road to Buda. Especially in 1598, the presence of part of the Ottoman forces in front of Oradea was a good opportunity for attacking Buda. The siege, which lasted about a month, ended in failure. During the Long Wars, the Habsburg forces dared to lay siege to Buda two more times, but they were unsuccessful due to the good defense of Buda by the defenders and the passage of the siege season.

Anahtar Kelimeler

• Budapest
• Oradea
• Hungary
• Central Europe

Kaynakça

1. a. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA):
2. Bâb-ı Asafi Divân-ı Hümâyûn Kalemi (A.DVN): Nr: 7/64.
3. Bâb-ı Asafi Divân-ı Hümâyûn Kalemi Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d): Nr. 70, 72, 73, 934, 934.2
4. Kamil Kepeci Defterleri (KK.d): Nr. 6711.
5. b. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi
6. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TSMA. E): Nr. 752/13.
7. Ágoston, Gábor, Avrupa’nın Fethi: Osmanlı Cihana Nasıl Hükmetti? (çeviren ve yayına hazırlayan Kahraman Şakul), Kronik Yayınları, İstanbul 2024.
8. ___, Barut, Top ve Tüfek: Osmanlı İmparatorluğunda Askerî Güç ve Silah Sanayisi, (çev. Kahraman Şakul) Ketebe Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 2023.

9. ___, Osmanlı’da Ateşli Silahlar ve Askeri Devrim Tartışmaları, (Yay. Haz. Kahraman Şakul), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, II. Basım, İstanbul 2020.
10. Ágnes, R. Várkonyi, Buda Visszavívása 1686, Móra Ferenc Könyvkiadó, 1984. A History of Hungary, (Ed. Peter F. Sugar, Peter Hanák vd.), Indiana University Press 1990.
11. Ak, Mahmut, “Tiryaki Hasan Paşa” İA, C. 41, İstanbul 2012, ss. 205-207.
12. Avrupa’nın Unutulmuş Savaş Alanları: Osmanlı-Macar İlişkileri ve Avrupalılar, Editörler: Viktor Kanász-István Nagy- L., (Çev. Mehmet Akif Koç), Kitabevi Yay., İstanbul 2024.
13. Aykut, Nezihi “Damat İbrahim Paşa”, İA, C. VIII, İstanbul 1993, ss. 440-441.
14. Bagi, Zoltán Péter “The Life of Soldiers During the Long Turkish War (1593-1606)”, Hungarian Historical Review 4, no. 2 (2015), ss. 384-417.
15. Bayerle, Gustav, Ottoman Diplomacy in Hungary: Letters from the Pashas of Buda (1590-1593), İndiana University Bloomington 1972.
16. Ciro Spontoni, Historia Della Transilvania, Venetia, 1638.
17. Danişmend, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C. III (M. 1574-1703-H. 987-1115), Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2011.
18. David, Geza, “İstolni Belgrad”, İA, C. 23, İstanbul 2001, s. 405-407.
19. ___, “Kanije”, İA, C. 24, İstanbul 2001, s. 307-308.
20. Decei, Aurel, Istoria Imperiului Otoman până la 1686, Editura Ştiinţifică şi Enciclopedică, Bucureşti 1978.
21. Emecen, Feridun Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı, TTK Yayınları, Ankara 2022.
22. ____, Onbeş Yıl Savaşları Tarihinden Bir Safha: Osmanlı Kaynaklarına Göre 1598 Varad Seferi”, Osmanlı Klasik Çağında Savaş, 2. Baskı, Timaş Yay., İstanbul, 2011, ss.237-277.
23. Endre, Veress, “Buda és Pest 1602-1603-Ikı Ostroma”, Hadtörténelmi Közlemények, (Ed. Szendrei János), 11. Evfolyam, XII. Kötet, Budapest 1910, ss. 52-79.
24. Giovanni Sagredo, Memorie Istoriche de Monarchi Ottomani, Bologna 1674.
25. György, Domokos, “Budai Ostomai”, Budapesti Negyed, VIII. Evfolyam, 3-4 szam (2000. Ösz-tel), ss. 25-52.
26. Göger, Veysel, Osmanlı Seferlerinde Ordu, Çevre, Halk (1300-1774), Kitabevi Yayınları, İstanbul 2020.
27. Gusztáv, Gömöry, “Hatvan Ostroma és Bevétele 1596” Hadtörténelmi Közlemények, , (Ed. Rónai Horváth Jenő),7. évf. VII. Kötet, (1894), ss. 96-107.
28. Hasan Bey-zâde Ahmet Paşa, Hasan Bey-zâde Târîhi, Metin ve İndeks (1003-1045/1595-1635), (Haz. Şevki Nezihi Aykut), C. III, TTK, Ankara 2004. Heper, Yusuf Osmanlı Hâkimiyetinde Eflak ve Boğdan (1574-1634), Yeditepe Akademi, 1. Baskı, İstanbul 2024.
29. ___, “Tuna Yalılarında Mihai Viteazul Tehdidi (1598): Osmanlı-Romen Kaynakları Işığında Yeni Bir Değerlendirme”, Karadeniz Araştırmaları, XVII/68 (2020), ss. 889-900.
30. Istoria Transilvaniei, Vol. II (de la 1541 până la 1711), Ediția III, Academia Românâ Centrul de Studii Transilvane, Cluj-Napoca, 2016.
31. İbrahim Peçevi, Tarih-i Peçevi, C: II, Matbaa-i Amire, İstanbul 1866.
32. Ivanics,Mária “Dönemin Resimlerinde Avusturya Takviye Kuvvetlerinin Kanije’ye Yürüyüşü”, Türkler, (Editörler: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek vd), C. 9, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 686-694.
33. József Doberdoi, Banlaky, A Magyar Nemzet Hadtörténelme (1567-1604), Tizennegyedik rész, grill károly könyvkiadovalallita, Budapest 1940.
34. Kanije Savunması ve Tiryaki Hasan Paşa, T.C. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Türk Asker Büyükleri ve Zaferleri, Gnkur Basımevi, Ankara 1986.
35. Karácson, İmre, “Buda Ostroma 1602-Ben”, Hadtörténelmi Közlemények, (Ed. Szendrei János), 12. Evfolyam, XII. Kötet, Budapest 1911, ss. 19-30.
36. Kâtib Çelebi, Fezleke (1000-1065/1591-1655), (Haz. Zeynep Aycibin), C: I, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2006.
37. Kolçak, Özgür, Ok, Tüfek ve At: 16. Yüzyılda Osmanlı Askeri Devrimi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2023.
38. Knolles, Richard, The Generall Historie of the Turkes, from the first begining of that Nation to the Rising of the Ottoman Familie:Untill all the Notable Expeditions of the Christian Princes Against Them, London, 1603.
39. László, Tóth Sándor, “Strigonium Receptum. Esztergom 1595. évi visszafoglalása”. In: Acta Universitatis Szegediensis 124. (2006), ss. 63–76. ___, “A mezőkeresztesi csata története (1596 október 26)”, In: Hadtörténelmi Közlemények, XXX. évf., 4. (1983), s. 553-573.
40. Lokmacı, Süleyman, Solak-Zâde Tarihi’nin Tahlili ve Metin Tenkidi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2015.
41. Mehmed b. Mehmed er-Rûmî, Nühbetü’t-Tevârih ve’l Ahbâr, (Haz. Abdurrahman Sağırlı), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 2000.
42. Murphey, Rhoads, Osmanlı Savaşırken, (Çev. Enes Ergöktaş), Ketebe Kitabevi, 1. Basım, İstanbul 2023.
43. Mustafa Naîmâ Efendi, Târih-i Na’îmâ, (Haz. Mehmed İpşirli), C: I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2007.
44. Orta Avrupa’da Osmanlılar, Macarlar ve Habsburglar: Osmanlı Fetihler Çağında Sınır Boyları, Editörler: Pal Fodor, Geza David, (Çev. Özgür Kolçak), Yeditepe Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 2024.
45. Osmanlı Tarihine Aid Belgeler-Telhisler (1597-1607), (Haz: Cengiz Orhonlu), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1970.
46. Ortelius Hieronymus, Chronologia Oder Historische Beschreiburg aller Kriegs Empörungen unnd Belägerungen der Stätt und Vestungen, Nürnberg 1615.
47. Özçelik, Emirhan, “Üngürüs Sözünden Müteneffir Olmağla: Uzun Savaşlar Döneminde (1593-1606) Doğu Eyaletlerinden Habsburg Seferlerine Askeri Desteğin İmkân ve Sınırları”, Türk Savaş Çalışmaları Dergisi, No: 2, (2023), ss. 154-188.
48. Pálffy, Geza, Hungary Between Two Empires (1526-1711), (Trans. David Robert Evans), Indiana University Press, 2021.
49. Papp, Sandor, Osmanlılar ve Macarlar: Bir Diplomatik Tarih, (Editör: Burak Koçan), Vakıfbank Kültür Yayınları, 1. Baskı, İstanbul 2023.
50. Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî, (Haz. Mehmet İpşirli), C: II, 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara 1999.
51. Solak, Mehmet, Hırvat Askeri Sınır Bölgesi (Habsburg Savunmasında Askeri ve İdari Değişim Üzerine Bir İnceleme (1526- 1664), Selenge Yayınları, İstanbul 2023.
52. Sugár István, A Budai Vár és Ostromai, Zrínyi Katonai Kiadó, Budapest 1979.
53. Szederkényi, Nándor, Heves Vármegye Története, C. II, A mohácsi vésztől Egervára elestéig 1526-1596, Eger 1890.
54. Szamosközy István, Erdély Története, Magyar Helikon 1963.
55. Şakul, Kahraman, II. Viyana Kuşatması Yedi Başlı Ejder’in Fendi, Timaş Yayınları, İstanbul 2021.
56. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi (Osmanlı Devri Osmanlı-Avusturya Harbi 1593-1606), III. Cilt 3. Kısım Eki, Gnkur Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1985.
57. Topçular Kâtibi Abdülkadir Efendi Târîhi, C: I, (Haz. Ziya Yılmazer), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2003.
58. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi: Osmanlı Devri Osmanlı-Avusturya Harbî (1593-1606), III. Cilt III. Kısım Eki, Gnkur, Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları Ankara 1985.
59. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. III, kısım I, 4. Baskı, TTK Yay., Ankara 1988.
60. Ünlü, Osman, “Erken Dönem Tarihî ve Edebî Kaynaklarında Kanije Müdafaası”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, C. V, Sa: 4, (2016), ss. 690-720.
61. Yeşilbağ, Semih, “Maksadi’nin Kanije Fetihnamesi”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, Sa: 12/3, (2023), ss. 1024-1054.