Fātimīd Sicily and the Kalbīd Dynasty (336-444/948-1052) in the Sīrah al-Ustādh Jawdhar of Abū ‘Alī al-Mansūr al-Kātib al-Azīzī al-Jawdharī

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 133 - 160, 30.12.2025

Burak Arslan

https://doi.org/10.30517/cihannuma.1723040

Öz

The aim of this study is to shed light on the historical events that took place in Sicily under Fātimīd rule in the 4th/10th century in the light of the archival documents and official letters included in the work Sīrah al-Ustādh Jawdhar, which was written by Abū ‘Alī al-Mansūr, one of the scribes trained in the palace by al-Ustādh Jawdhar (d. 362/973), a servant of Saqlabī (Slav) origin who carried out state affairs on behalf of the Fātimīds during the reigns of the Shī‘ite-Ismā‘īlite caliphs al-Mansūr bi-Allāh and his son al-Mu‘izz li-Dīn Allāh and to reveal the place and role of the Banū Abī al-Husayn al-Kalbīd family, who held the administration of the island, within the caliphate. During the Fātimīd period, the Kalbīd Emirate of Sicily (359-444/970-1052), which was a frontier principality that was still affiliated with this state in foreign policy but autonomous in internal affairs, was not only an important and inseparable part of this state, but also played a decisive role in relations with the Byzantine Empire and the Umayyads of Andalusia. With its strategic location and natural resources, it constituted one of the main centers of power not only in political and military terms but also in economic and commercial ones. However, it is observed that neither the Kalbīds of Sicily nor the sections about this dynasty in the mentioned work have been subjected to any systematic study in Turkish literature. Therefore, the examination of these documents will contribute to reaching more information about the Kalbīds who brought the most glorious period to Muslim Sicily, as well as shedding light on the history of this family and the unknown aspects of their relations with the Fātimīds.

Anahtar Kelimeler

Sicily , Fatimids , Kalbids , Abu Ali al-Mansur al-Azizi al-Jawdhari , Sirah al-Ustadh Jawdhar

EBÛ ‘ALÎ KÂTİB EL-MANSÛR EL-‘AZÎZÎ EL-CEVZERÎ’NİN SÎRETÜ’L-ÜSTÂZ CEVZER’İNDE FÂTIMÎ SİCİLYA VE KELBÎ HANEDANI (336-444/948-1052)

Öz

Bu çalışmanın amacı, Şiî-İsmâilî halîfeler el-Mansûr Billah ve oğlu el-Mu‘izz Lidînillah döneminde Fâtımîler adına devlet işlerini yürüten Saklebî (Slav) asıllı hizmetkâr el-Üstâz Cevzer’in (ö. 362/973) sarayda yetiştirdiği kâtiplerden Ebû ‘Alî el-Mansûr’un eseri Sîretü’l-Üstâz Cevzer’de yer alan arşiv belgeleri ve resmî mektupların ışığında IV./X. yüzyılda Fâtımî egemenliğindeki Sicilya’da meydana gelen tarihî olaylara ışık tutmak ve adanın idaresini ellerinde bulunduran Benû Ebî’l-Hüseyn el-Kelbî ailesinin hilâfet içindeki yerini ve rolünü ortaya koymaktır. Bu dönemde dış politikada yine Fâtımîlere bağlı ancak iç işlerinde muhtar (otonom) bir sınır beyliği olan Kelbî Sicilya Emîrliği (359-444/970-1052) yalnız bu devletin önemli ve ayrılmaz bir parçası olmayıp aynı zamanda hilâfetin Bizans İmparatorluğu ve Endülüs Emevîleriyle olan münasebetlerinde de belirleyici bir rol üstlenmiş; sahip olduğu stratejik konumu ve doğal kaynaklarıyla sadece siyasî ve askerî açıdan değil ekonomik ve ticarî bağlamda da devrin başlıca güç merkezlerinden birini oluşturmuştur. Ne var ki Türkçe literatürde bugüne dek ne Sicilyalı Kelbîlerin ne de mezkûr eserde bu hanedana dair bölümlerin herhangi bir sistematik incelemeye tâbî tutulmamış oldukları gözlemlenmektedir. Dolayısıyla söz konusu belgelerin incelenmesi Müslüman Sicilya’ya en parlak dönemini yaşatan Kelbîler hakkında daha fazla bilgiye ulaşmanın yanında bu ailenin geçmişini ve onların Fâtımîlerle olan ilişkilerinin bilinmeyen yönlerini aydınlatmaya katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Sicilya , Fatımiler , Kelbiler , Ebu Ali el-Mansur el-Azizi el-Cevzeri , Siretü'l-Üstaz Cevzer

Etik Beyan

Çalışmadaki tüm bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu, başka kaynaklardan aldığım bilgileri metinde ve kaynakçada eksiksiz olarak gösterdiğimi, çalışma sürecinde bilimsel araştırma ve etik kurallarına uygun olarak davrandığımı ve aksinin ortaya çıkması durumunda her türlü yasal sonucu kabul edeceğimi beyan ederim.

Kaynakça

• Anonim. Kitâbü’l-‘Uyûn ve’l-Hadâ’ik fî-Ahbâri’l-Hakâ’ik (256/870-350/961). Editör Omar Saidi. C. 4/1. El-Ma‘hedü’l-Fransî bi-Dımaşk li’d-Dirâsâti’l-Garbiyye (Institut Français de Damas), 1972.
• Anonim. “Sizilianisch-Unteritalienische Chroniken (No. 45)”. Içinde Die Byzantinischen Kleinchroniken, editör Peter Schreiner, c. 1. Corpus Fontium Historiae Byzantinae (Series Vindobonensis), 12.1. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1975.
• Anonim. “Târîhu Cezîreti Sıkılliyye”. İçinde el-Mektebetü’l-‘Arabiyyeti’s-Sıkılliyye (Biblioteca Arabo-Sicula), editör Michele Amari. F. A. Brockhaus, 1857.
• Arslan, Burak. “Fâtımîler Döneminde Sicilya (297-444/910-1052)”. Doktora, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı İslam Tarihi Bilim Dalı, 2025.
• Biberstein-Kazimirski, Albert de. Dictionnaire Arabe-Français. C. 2. Maisonneuve et Cie, Editeurs, 1860.
• Bondioli, Lorenzo M. “The Sicilian Tithe Business: State and Merchants in the Eleventh-Century Islamic Mediterranean”. Medieval Worlds Vol. 14: Movement and Mobility in the Medieval Mediterranean: Changing P Spectives from Late Antiquity to the Long Twelfth Century, 2021, 208-28. https://doi.org/10.1553/medievalworlds_no14_2021s208.
• Cedrenus, Georgius. Historiarum Compendium. Editör B. G. Niebuhrii. C. 1. Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 8. Impensis Ed. Weberi, 1838.
• Cevzerî, Ebû ‘Alî Mansûr el-‘Azîzî el-. Sîretü’l-Üstâz Cevzer ve bihi Tevkî‘âti’l-E’immeti’l-Fâtımiyyîn. Editör Muhammed Kâmil Hüseyn ve Muhammed ‘Abdülhâvî Şa‘îre. Silsiletü Mahtûtâti’l-Fâtımiyyîn 11. Matba‘atü’l-İ‘timâd, 1954.
• Dâvûdî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Nasr el-Mâlikî ed-. Kitâbü’l-Emvâl. 1. bs. Editör Rızâ Muhammed ve Sâlim Şehâde. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2008.
• Dozy, Reinhart. Supplement aux Dictionnaires Arabes. C. 1. E. J. Brill, 1881.
• Ebû’l-Fidâ’, ‘İmâdüddîn İsmâ‘îl b. ‘Alî el-Eyyûbî. Kitâbü’l-Muhtasar fî-Ahbâri’l-Beşer. 1. bs. C. 2. Matba‘atü’l-Hüseyniyyeti’l-Mısriyye, 1907.
• Erbaş, Furkan. “Fâtımî Devlet Adamı Üstâz Cevzer es-Sıkıllî (ö. 362/973)”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26, sy 49 (2024): 303-25. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1436729.
• Haji, Hamid, çev. Inside the Immaculate Portal: A History from Early Fatimid Archives (A New Edition and English Translation of Mansūr al-‘Azīzī al-Jawdharī’s Biography of al-Ustādh Jawdhar, the Sīrat al-Ustādh Jawdhar). Ismaili Texts and Translations 16. I. B. Tauris Publishers, 2012.
• Himyerî, Ebû ‘Abdillah Muhammed b. Muhammed es-Sanhâcî el-. er-Ravzu’l-Mi‘târ fî-Haberi’l-Aktâr. Mektebetü Lübnân, 1984.
• İbn Ebî Dînâr, Ebû ‘Abdillah Muhammed b. Ebî’l-Kâsım el-Kayrevânî. el-Mu’nis fî-Ahbâri İfrîkıyye ve Tûnis. 1. bs. Matba‘atü’d-Devleti’t-Tûnisiyye, 1286.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn ‘Abdurrahmân b. Muhammed el-Mağribî et-Tûnisî. Târîhu İbn Haldûn (Dîvânü’l-Mübtedâ’ ve’l-Haber fî-Târîhi’l-‘Arab ve’l-Berber). Editör Halîl Şehâde. With Süheyl Zekkâr. C. 3. Dârü’l-Fikr, 1421.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn ‘Abdurrahmân b. Muhammed el-Mağribî et-Tûnisî. Târîhu İbn Haldûn (Dîvânü’l-Mübtedâ’ ve’l-Haber fî-Târîhi’l-‘Arab ve’l-Berber). Editör Halîl Şehâde. With Süheyl Zekkâr. C. 4. Dârü’l-Fikr, 1421.
• İbn ‘İzârî, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Beyânü’l-Muğrib fî-Ahbâri’l-Endelüs ve’l-Mağrib. 3. bs. Editör É. Lévi Provençal ve G. S. Colin. C. 1. Dârü’s-Sekâfe, 1983.
• İbn Zâfir, Ebû’l-Hasan Cemâlüddîn ‘Alî el-Ezdî. Ahbârü’d-Düveli’l-Münkatı‘a. Editör ‘Alî ‘Ömer. Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1422.
• İbnü’l-Esîr, Ebû’l-Hasan ‘İzzüddîn ‘Alî b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fî’t-Târîh. 1. bs. Editör Muhammed Yûsuf er-Rakâk. C. 6. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1407.
• İbnü’l-Esîr, Ebû’l-Hasan ‘İzzüddîn ‘Alî b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fî’t-Târîh. 1. bs. Editör Muhammed Yûsuf er-Rakâk. C. 7. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1407.
• İbnü’l-Hatîb, Ebû ‘Abdillah Lisânüddîn Muhammed b. ‘Abdillah el-Endelüsî. A‘mâlü’l-A‘lâm. Editör Seyyid Kesrevî Hasan. C. 2. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
• İbnü’s-Sayrafî, Ebû’l-Kâsım Emînüddîn ‘Alî b. Müncib el-Kâtib et-Tenûhî. el-İşâre ilâ-Men Nâle’l-Vezâre. Editör ‘Abdullah Muhlis. Matba‘atü’l-Ma‘hedi’l-‘İlmî’l-Fransî, 1924.
• Kureşî, Dâ‘î İdrîs ‘İmâdüddîn el-. Târîhü’l-Hulefâ’i’l-Fâtımiyyîn bi’l-Mağrib: el-Kısmü’l-Hâss min-‘Uyûni’l-Ahbâr. 1. bs. Editör Muhammed el-Ya‘lâvî. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1985.
• Leon diakonos. The History of Leo the Deacon: Byzantine Military Expansion in the Tenth Century. Çeviren Alice-Mary Talbot ve Denis F. Sullivan. Dumbarton Oaks Studies 41. Dumbarton Oaks, 2005.
• Lilie, Ralph-Johannes, Claudia Ludwig, Beate Zielke, ve Thomas Pratsch. “Niketas: Νικήτας”. Içinde Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. De Gruyter, 2013. https://www.degruyter.com/database/PMBZ/entry/PMBZ27938/html.
• Liudprand of Cremona. The Complete Works of Liudprand of Cremona. Çeviren Paolo Squatriti. Medieval Texts in Translation. The Catholic University of America Press, 2007.
• Lupus protospatharius. “Lupi Protospatarii annales a. 855-1102”. Içinde Annales et chronica aevi Salici, editör Georgius Heinricus Pertz. Monumenta Germaniae Historica: Scriptores (in Folio) (SS) 5. Impensis Bibliopolii Avlici Hahniani, 1844.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. el-Mevâ‘iz ve’l-İ‘tibâr bi-Zikri’l-Hıtat ve’l-Âsâr. 2. bs. C. 2. Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1987.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. İtti‘âzu’l-Hunefâ’ bi-Ahbâri’l-E’immeti’l-Fâtımiyyîni’l-Hulefâ’. 2. bs. Editör Muhammed Hilmi Muhammed Ahmed. C. 2. Mü’essesetü’l-İhrâm, 1416.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. İtti‘âzu’l-Hunefâ’ bi-Ahbâri’l-E’immeti’l-Fâtımiyyîni’l-Hulefâ’. 2. bs. Editör Cemâlüddîn eş-Şeyyâl. C. 1. Mü’essesetü’l-İhrâm, 1416.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. Kitâbü’l-Mukaffâ’l-Kebîr. 1. bs. Editör Muhammed el-Ya‘lâvî. C. 2. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1411.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. Kitâbü’l-Mukaffâ’l-Kebîr. 1. bs. Editör Muhammed el-Ya‘lâvî. C. 3. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1411.
• Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. ‘Alî el-. Kitâbü’l-Mukaffâ’l-Kebîr. 1. bs. Editör Muhammed el-Ya‘lâvî. C. 5. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1411.
• Nu‘mân, Ebû Hanîfe b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî el-Kayrevânî el-Kâdî en-. Kitâbu İftitâhi’d-Da‘ve. 2. bs. Editör Ferhât ed-Deşrâvî. Eş-Şirketü’t-Tûnisiyyeti’t-Tevzî‘, 1986.
• Nüveyrî, Ebû’l-‘Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. ‘Abdilvehhâb en-. Nihâyetü’l-Ereb fî-Fünûni’l-Edeb. Editör ‘Abdülmecîd Terhînî. C. 24. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1424.
• Öztürk, Murat. “Fâtımîlerin Deniz Gücü ve Akdeniz Hâkimiyeti”. Doktora, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, 2012.
• Sanhâcî, Ebû ‘Abdillah Muhammed b. ‘Alî b. Hammâd es-. Ahbâru Mülûki Benî ‘Ubeyd ve Sîretühüm. Editör et-Tihâmî Nekra ve ‘Abdülhalîm ‘Üveys. Dâru’s-Sahve li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, t.y.
• Skylitzes, John. A Synopsis of Byzantine History, 811-1057. 1. bs. Çeviren John Wortley. Cambridge University Press, 2010.
• Şeşen, Ramazan. “CEVHER es-SIKILLΔ. Içinde TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7. Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.