XV. YÜZYIL BURSA’SINDA AZATLI KADINLARIN İKTİSADİ ROLLERİ: GAYRİMENKUL VE KREDİ İLİŞKİLERİ

Öz

Osmanlı hukuk ve iktisat tarihinde hürriyetine kavuşan bir bireyin toplumsal sisteme entegrasyonu, sadece hukuki bir statü değişimi değil, mülkiyet üzerinden şekillenen bir ekonomik özneleşme sürecidir. Çalışma, 1455-1492 yılları arasındaki Bursa Şer’iyye Sicilleri üzerinden, toplumun marjinal bir kesimini oluşturan azatlı cariyelerin (atikeler) gayrimenkul piyasası ve kredi ilişkileri ile sosyoekonomik rollerini, belgelerin değerlendirilmesi yoluyla ortaya koymaktadır. Araştırmanın temel problematiği, yakın geçmişe kadar efendilerinin mülkiyetinde olan bu kadınların, hürriyet sonrası sermaye birikimi ve mülkiyet tasarrufu yoluyla nasıl bağımsız birer iktisadi aktöre dönüştükleridir. Elde edilen bulgular; azatlı kadınların mütevazı konutların yanı sıra kârhâne (imalathane) ve çiftlik gibi üretim odaklı taşınmazları yönettiklerini, mahkemede bizzat temsil kabiliyeti sergilediklerini ve Avrupa’daki coverture sistemiyle kıyaslandığında oldukça özerk bir hukuki zeminde hareket ettiklerini göstermektedir. Çalışma, literatürde genellikle ihmal edilen XV. yüzyıl özelinde, azatlı kadınların iktisadi öznelliğini kanıtlayarak bu alandaki bilgi birikimini zenginleştirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azadlı Cariyeler
• Gayrimenkul
• Borç-Kredi İlişkileri
• Osmanlı Kadını
• Bursa
• XV. Yüzyıl

Teşekkür

Bu çalışmadaki değerli katkıları için danışmanım Prof. Dr. Bilgin Aydın’a, desteklerini esirgemeyen İSAM Kütüphanesi Müdürü Birol Ülker’e ve araştırmam süresince zengin kaynaklarından istifade ettiğim İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) kütüphane ve arşiv çalışanlarına teşekkürlerimi sunarım.

Economic Roles of Manumitted Women in Fifteenth-Century Bursa: Real Estate and Credit Relations

Öz

In Ottoman legal and economic history, the integration of an individual who gained their freedom into the social system was not merely a change in legal status, but a process of economic subjectification shaped by property ownership. This study, using the Bursa Sharia Registers from 1455-1492, reveals the socio-economic roles of freed slave women (atikes), who formed a lower segment of the social hierarchy, through their real estate ownership and credit relationships, by evaluating the documents. The fundamental problem of the research is how these women, who until recently were the property of their masters, transformed into independent economic actors through capital accumulation and property management after gaining their freedom. The findings show that freed women managed production-oriented properties such as workshops and farms in addition to modest residences, demonstrated the ability to represent themselves in court, and operated on a highly autonomous legal basis compared to the coverture system in Europe. The study examines the often neglected role of freed women in the 15th century in the Ottoman legal and economic history. Specifically in the context of the 21st century, it aims to enrich the body of knowledge in this field by demonstrating the economic subjectivity of freed women.

Anahtar Kelimeler

• Freed Slave Women
• Real Estate
• Debt-Credir Relations
• Ottoman Woman
• Bursa
• 15th Century

Teşekkür

I would like to express my gratitude to my advisor, Prof. Dr. Bilgin Aydın, for his valuable contributions to this study, to Birol Ülker, the Director of the İSAM Library, for his unwavering support, and to the staff of the İSAM Library and Archives for their rich resources throughout my research.

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Meşihat Bursa Şerʻiyye Sicilleri:
2. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2458), A/3 (883-886/1478-1481).
3. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2459), A/4 (889-890/1484-1485).
4. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2464), A/8 (896-897/1491-1492).
5. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2475), A/19 (904/1498-1499).
6. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2476), A/20 (915-917/ 1509-1512).
7. BOA. MŞH. ŞSC. d. Bursa (Yer Bilgisi 2655), A/199 (859-860/1455-1456).
8. Akyılmaz, Gül. “Osmanlı Devleti̇’nde Kadınların Mülki̇yet Hakları ve Karşılaştıkları Hukuki̇ Sorunlar”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (Ankara 2017), s. 325-364.

9. Apaydın, Yunus. “Karz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.24, Ankara 2001.
10. Araz, Yahya. “Cariyeler, Efendiler ve Pusuda Bekleyenler: Osmanlı İstanbul’unda Hamile ve Çocuk Annesi Cariyeler Üzerine Düşünceler (1790-1880)”, Kebikeç, sy.37, İstanbul 2014, s. 233-260.
11. Argıt, Betül İpşirli. Women in the Early Modern Ottoman World: A Bibliographical Essay, Akademik Araştırmalar Dergisi, 15:60, (İstanbul 2014), s. 1-28.
12. Aydın, Mehmet Akif. “Kadın”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.24. Ankara 2001.
13. Barkan, Ö. L, “XV ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Toprak İşçiliğinin Organizasyonu Şekilleri”, Türkiye’de Toprak Meselesi-Toplu Eserleri, İstanbul 1980, s.575-724.
14. Bogucka, Maria. “Women and Religion in the Early Modern Period”, Acta Poloniae Historica, 77, (Polonya 1998), s. 5-25.
15. Bozkurt, Nebi. “Ev”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 11, İstanbul 1995.
16. Çakır, İbrahim Etem. "Osmanlı Toplumunda Köle ve Cariyeler, Sofya 1550-1684", Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy. 36, Konya 2014, 201-216.
17. Ekin, Ümit. “17. Yüzyılın Sonlarında Rodosçuk Kazasında Kölelerin Toplumsal Statüsü”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 29, sy. 47, 2010, s. 23-37.
18. Engin, Nihat. Osmanlı Devleti’nde Kölelik, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, İstanbul 1998.
19. Erdem, Y. Hakan. Osmanlıda Köleliğin Sonu 1800-1909, çev. Bahar Tırnakcı, Kitap Yayınevi, İstanbul 2013.
20. Erickson, Amy Louise. Women and Property in Early Modern England. Routledge Press, New York:1995.
21. Erünsal, İsmail E: Yirmi İki Mürekkep Damlası, Timaş Yayınları, İstanbul 2021.
22. Faroqhi, Suraiya. “18. Yüzyıl Anadolu Kırsalında Suç, Kadınlar ve Servet”, Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları, 1. bs., (çev. Necmiye Alpay, ed. Madeline C. Zilfi), Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 2000.
23. ———. “Loncalar Dışındaki İşçiler: Gezgin Tüccarlar, Kadınlar ve Köleler”, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1600-1914), Cilt 2, Halil İnalcık, Donald Quataert, Eren Yayınları, İstanbul 2004.
24. ———. Orta Halli Osmanlılar: 17. Yüzyılda Ankara ve Kayseri’ de Ev Sahipleri ve Evler. (çev. Hamit Çalışkan), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2007.
25. ———. Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, (çev. Gül Çağal ı Güven, Özgür Türesay), YKY, İstanbul 2003.
26. ———. Women in the Ottoman Empire A Social and Political History, I.BİN Tauris, Londra 2023. Gerber, Haim. “Social and Economic Position of Women in an Ottoman City, Bursa, 1600-1700”,JMES 12, (Cambridge 1980), s. 231-244.
27. Güler, Ümit. “17. ve 18. Yüzyıl Kıbrıs Kadı Sicillerine Göre Kölelik İddiası Karşısında Hürler ve Âzatlılar”, İslâm Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (İMAD), 2017, II, sy. 2, s. 169-194.
28. Güler, Ümit. “Osmanlı Diyarbekiri’nde Köle ve Cariyeler (18. ve 19. yy.)”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi , Cilt-Sayı 60, İstanbul 2021, 29-56.
29. Habib, Habibullah. “Osmanlı Devleti’nde Vekâlet Akdinin Uygulanması (1008- 1009/1599-1600 Tarihli B-18 Numaralı Bursa Şer‘iyye Sicili Örneği)”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7, sy.1, (İstanbul 2021), s. 460-483.
30. ———. “Osmanlı Hukukunda Finans Temin Yöntemleri: XV-XVI. Asır Bursa Şer‘iyye Sicilleri Örneği”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
31. ———. Habibullah Habib, “Osmanlı Hukukunda Bürokratik Geleneğin Tesisi: Bursa Kadılığı ve Kadı Sicillerinin Oluşumu”, Kadim Dergisi, sy.7, Sakarya 2024, 157-175.
32. Hanawalt, Barbara A. The Wealth of Wives (Women, Law and Economy in Late Medieval London. Oxford University Press, Oxford 2007.
33. Hızlı, Mefail. “Bursa Mahkeme Sicilleri Rehberi”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 12, sy.1, (Bursa 2003), 367-426.
34. İyigönül Atasağun, Şule. "Bursa Şer‘iyye Sicillerinde Cariye ve Azatlı Kadınlar (1456‑1512): Azat Edilme Süreçleri ve Osmanlı Toplumundaki Yansımaları", Hazine-i Evrak Dergisi, 7 (8), (İstanbul 2025), s. 471-500.
35. Jennings, Ronald C. “Women in Early 17Th Century Ottoman Judicial Records-the Sharia Court of Anatolian Kayseri”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, sy 18.1 (1975): s. 53-114.
36. Kılıç, Yusuf. “Osmanlı Hukuku’nda Vekâlet Sözleşmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
37. Maydaer, Saadet. “Osmanlı Toplumunda Vakıf Kuran Kadınlar ve Mal Varlıklarının Kaynakları”, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, (Ankara 2019), s.143-158.
38. Ogilvie, Sheilagh. “How Does Social Capital Affect Women? Guilds and Communities in Early Modern Germany”, The American Historical Review 109, no.2, (Chicago 2004), s. 325-335.
39. Olivier, Guillaume Antonie. 18. Yüzyılda Türkiye ve İstanbul. Haz. Aloda Kaplan, Kesit Yayıncılık, İstanbul 2007.
40. Pay, Salih. "Bursa Kadı Defterleri ve Önemi", Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:10, sy.2, 2001, 87-95.
41. Peltomaa, Sari Katajala-Raisa Maria Toiva, Introduction to Medieval and Early Modern Experiences of Gender and Faith, Routledge Press, London and Newyork, 2021
42. Sak, İzzet. Şer’iyye Sicillerine Göre Sosyal ve Ekonomik Hayatta Köleler 17. Ve 18. Yüzyıllar (Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi SBE, Konya 1992.
43. Sak, İzzet. “Konya’da Köleler (16. Yüzyıl Sonu-17. Yüzyıl), Osmanlı Araştırmaları, IX, İstanbul 1989, s.159-197
44. Sahillioğlu, Halil. “15. Yüzyıl Sonunda Bursa’da İş ve Sanayi Hayatı: Kölelikten Patronluğa”. Bibliotheque Del’Institut Françaıs D’etudes Anatoliennes D’Istanbul, Memorial Ömer Lütfi Barkan XXVIII (Paris 1980): s. 179-188.
45. ———. “Muamele-i Şer’iyye”. İktisat Dergisi 27, sy 164, (İstanbul 1978), s.10-16.
46. Tanyeli, Uğur. “Osmanlı Metropollerinde Evlerin Konfor ve Lüks Normları (16.-18. Yüzyıllar)”, Soframız Nur Hanemiz Mamur: Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak, 335-337 der. Suraiya Faroqhi ve Christoph Neumann, Kitap Yayınevi, İstanbul 2006.
47. Uğur, Yunus. “Şer’iyye Sicilleri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 39, İstanbul 2010, s. 8-11.
48. Whisttle, Jane.“Putting Women Back İnto the Early Modern Economy:Work, Occupations, and Economic Development”, The Economic History Review, (Oxford 2024), s. 1125-1153.
49. Yağcı, Zübeyde Güneş. “16. Yüzyılda Kırım’da Köle Ticareti”, Karadeniz Araştırmaları, VIII, 2005,s. 12-30,
50. Yaşa, Fırat. “Between Life And Death: Slaves And Violonce in Crimean Society in The Last Qoarter of 17th Century”, SUTAD, Aralık 2019; (47): 433-443.
51. Yaşa, Fırat. “Three Enslaved Husbands: Layers of Enslavement in the Early Modern Crimean Khanate”, Journal of Islamic Studies, Oxford 2026.
52. Yerasimos, Stefanos. “16. Yüzyılda İstanbul Evleri”, Soframız Nur Hanemiz Mamur- Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınma, (ed. Suraiya Faroqhi, C. K. Neuman), Kitap Yayınevi, İstanbul 2004.
53. Yıldız, Kemal. İslâm Yargılama Hukukunda Şahitlik, Hâcegân Akademi Kitaplığı, İstanbul 2005.
54. Yılmaz, Emre Can. “Feti̇h ve Sonrasinda İstanbul’da Barinma Kültürü”, İstanbul Ansiklopedisi. C. 8, (İstanbul 2015), s.152-172.
55. Zarinebaf-Shahr, Fariba. “Osmanlı Kadınları ve 18. yüzyılda Adalet Arama Geleneği”, Modernleşme Eşiğinde Osmanlı Kadınları, (ed. Madeline Zilfi, çev. Alpay Necmiye), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2002.
56. ———. “From Mahalle (Neighborhood) to the Market and the Courts Women, Credit and Property in EighteenthCentury Istanbul”, Across the Religious Divide: Women, Property, and Law in the Wider Mediterranean (ca. 1300-1800), (haz. Jutta Gisela Sperling - Shona Kelly Wray), Routledge Press, New York 2009.