Geç Dönem Osmanlı Nüfus Verilerinin Tarihi Coğrafyada Kullanımı: Burdur Kazası Nüfus Defterleri Örneği (1834 ve 1841)

Öz

Çalışmada, Burdur Kazası 1834 ve 1841 nüfus defterleri örnek alınarak, geç Osmanlı dönemi nüfus kayıtlarının tarihî coğrafya araştırmalarındaki kullanılabilirliği, mekân eksenli bir yaklaşımla incelenmiştir. Amaç, demografik verilerin yalnızca betimleme değil, coğrafi unsurlarla ilişkisinin analizinin mümkün olduğunu ortaya koymaktır. Nüfus kayıtları retrospektif ve karşılaştırmalı yöntemlerle incelenmiş, deşifre edilmiştir. Çalışmanın öne çıkan yönü, tarihî verilerin coğrafya çalışmalarında tarihî verilerin kullanılabilirliğini örneklere dayalı olarak göstermesidir. Öncelikle Geç Osmanlı dönemi nüfus defterlerindeki verilerin dizayn edilişinin çözümlemesi yapılmıştır. Sonrasında nüfus verilerinin ekonomik örgütlenme ve yerleşim yerlerine göre dağılışının coğrafya araştırmalarında kullanım şekilleri üzerinde durulmuştur. Nitekim yükseklik ve morfolojik birimler gibi mekânsal unsurlara göre dağılımının uygulanabilirliği gösterilmiştir. Yine nüfusun yaş, inanç-etnik köken, eğitim, doğum, ölüm ve göç gibi demografik verilerinin mekânsal temelde idari birimleri ve yerleşmelerle ilişkili dağılışının yapılabileceği ve yerleşmelerin sınıflandırılabileceği örneklendirilmiştir. Verilerde eşkâle dayalı yaş tanımlamalarının tarihî coğrafya araştırmalarında dar ve geniş aralıklı yaş piramitlerinin üretiminde kullanılabilirliği gösterilmiştir. 19. yüzyıldaki Osmanlı nüfus defterlerinde görece farklılıklar olsa da çalışmada sunulan örneklerdeki gibi mekân temelli olarak incelenebileceği kanaatini taşımaktayız.

Anahtar Kelimeler

• Geç Osmanlı nüfusu
• Burdur
• nüfus kayıtları
• tarihi coğrafya
• mekânsal metodoloji.

THE USE OF LATE OTTOMAN POPULATION DATA IN HISTORICAL GEOGRAPHY: THE CASE OF BURDUR KAZA POPULATION REGISTERS (1834 AND 1841)

Öz

This study examines the usability of late Ottoman period population records in historical geography with a spatial approach, taking the 1834 and 1841 registers of Burdur Kazası as a case study. This is intended to show that it is possible not only to describe demographic data, but also to analyse how they relate to geographical elements. Population records were examined and deciphered using retrospective and comparative methods. The prominent aspect of the study is that it demonstrates the usability of historical data in geographical studies based on examples. The design of the data in the Late Ottoman period population registers was analysed. Subsequently, the ways in which the distribution according to economic organisation and settlement locations was used in geographical studies was examined. Indeed, the applicability of the distribution according to spatial elements such as altitude and morphological units was demonstrated. Furthermore, examples were provided of how demographic data such as age, religion-ethnic origin, education, birth, death, and migration could be distributed spatially in relation to administrative units and settlements, and how settlements could be classified. The applicability of age definitions based on physical characteristics in the production of narrow and wide-range age pyramids in historical geography research has been demonstrated. Although there are relative differences in the Ottoman population registers of the 19th century, we believe that they can be examined on a spatial basis, as in the examples presented in this study.

Anahtar Kelimeler

• Late Ottoman population
• Burdur
• population registation
• historical geography
• spatial methodology.

Kaynakça

1. BOA, Nüfus Defteri (NFS. d.), 3248 (29 Zilhicce 1249).
2. BOA, NFS. d., 3249 (H. 1256).
3. Acun, Fatma, “Osmanlı Tarihi Araştırmalarının Genişleyen Sınırları: Defteroloji”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 1, 1 (1999), pp. 315-328.
4. Aksu, Leyla, “Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Bir Alt Disiplin: Defteroloji”, Ahmet Şimşek (ed.), Tarih İçin Metodoloji, Ankara: PEGEM Akademi Yayıncılık 2016, pp. 376-383.
5. Arıkan, Zeki, XV-XVI. Yüzyıllarda Hamit Sancağı, İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1988.
6. Babacan, Hasan, “1840 Tarihli Nüfus Defterine Göre Burdur”, Şevkiye Kazan Nas (ed.), Teke Yöresi Sempozyumu 04-06 Mart 2015 Bildiriler Kitabı C.2, Burdur: University of Mehmet Akif Ersoy 2015, pp. 1003-1010.
7. Barkan, Ömer Lütfi, XV ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları Kanunlar I, İstanbul: Bürhaneddin Matbası 1943.
8. Başaran, Mehmet, “1830-1842 Yılları Arasında Nüfus Defterleri Kapsamında Ödemiş ve Köyleri”, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4, 3 (2017), pp. 307-321. https://doi.org/10.30803/adusobed.349447

9. Baykara, Tuncer, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I Anadolu’nun İdari Taksimatı, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 160 2000.
10. Berber, Ferhat and Özekmekçi, Mustafa M.: “19. Yüzyılın İlk Yarısında İzmir Nüfusunun Kaynakları”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 8, 3 (2021), pp. 1066-1086.
11. Campos, Michelle U., “Placing Jerusalemites in the History of Jerusalem: The Ottoman Census (sicil-i nüfūs) as a Historical Source (Chapter I)”. Angelos Dalachanis and Vincent Lemire (ed.), Ordinary Jerusalem Opening New Archives, Revisiting a Global City, 1946–1956, Series: Open Jerusalem, Volume: 1 2018, pp. 15-28.
12. Christopher, Anthony J., “The quest for a census of the British Empire c. 1840-1940”, Journal of Historical Geography 34 (2008), pp. 268-269. https://doi.org/10.1016/j.jhg.2007.06.002.
13. Çadırcı, Musa, “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Nüfusu Üzerinde Bir Araştırma”, Osmanlı Araştırmaları 1, no. 01 (1980), pp. 109-132.
14. ______, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları 2013.
15. Çetin, Bayram, Burdur Kent Coğrafyası, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Erzurum Atatürk Üniversitesi, 2007.
16. Çiçek, Kemal, “Osmanlılardan Önce Akdeniz Dünyasında Yapılan Tahrirler Hakkında Bazı Gözlemler”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6, 6 (1995), pp. 51-89. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000238
17. Doğandor, Emre, Coğrafi Bilgi Sistemlerinden (CBS), Tarihsel Coğrafi Bilgi Sistemlerine (TCBS), (Ed. O. Gümüşçü ve İ. Yiğit) Türkiye Tarihi Coğrafya Araştırmaları, (İstanbul: Yeditepe Yayınevi 2023).
18. Eldem, Edhem, “Osmanlı Tarihini Türklerden Kurtarmak”, Teyfur Erdoğdu (ed.), Cogito Tarihyazıcılığı, Ankara: Yapı Kredi Yayınları 2013, pp. 260-282.
19. Elibol, Numan, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Nüfus Meselesi ve Demografi Araştırmaları”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Yayınları 12, no. 2 (2007) pp. 135-160.
20. Emecen, Feridun M., “Sosyal Tarih Kaynağı Olarak Tahrir Defterleri”, Tarih ve Sosyoloji Semineri, 28-29 Mayıs 1990: Bildiriler içinde, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları 1991, pp. 149-155.
21. Gümüşçü, Osman, “The Ottoman Tahrir Defters as a Source for Historical Geography”. BELLETEN 72, 265 (2008), pp. 911-942. 10.37879/belleten.2008.911
22. ______, XVI. Yüzyıl Larende (Karaman) Kazasında Yerleşme ve Nüfus, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları 2001.
23. Gümüşçü, Osman & Yiğit, İlker, Mekan, Yöntem ve Teknikleriyle Tarihi Coğrafya, (İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023).
24. Güneş, Mehmet, “Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları ve Bu Sayımları İçeren Kayıtların Tahlili”, Akademik Bakış 8, no. 15 (2014), pp. 269-298. https://doi.org/10.19060/gav.43373.
25. Güzel, Şerife, Tarihi Coğrafya Yönüyle, 1841 Tarihli Nüfus Defterine Göre Burdur Şehri ve Çevresinin Nüfusu, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Hatay: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
26. Halaçoğlu, Yusuf, Osmanlılarda Ulaşım ve Haberleşme (Menziller), Ankara: PTT Genel Müdürlüğü Yayınları, 2002.
27. Halasi-Kun, Tibor, “Some Notes on Ottoman Mufassal Defter Studies”, Journal of Turkish Studies 10, (1986), pp. 163-166.
28. Heywood, Colin, “Between historical myth and ‘Inythohistory’: the limits of Ottoman history”, Byzantine and Modern Greek Studies 12, 1 (1988), pp. 315-345. https://doi.org/10.1179/byz.1988.12.1.315
29. İnalcık, Halil, Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları 1954.
30. Karaca, Behset, 1501’de Hamid Sancağı Vakıfları (MAD 3331 Numaralı Vakıf Defterinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi, Burdur: T.C. Burdur Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları 2014.
31. Karagedikli, Gürer, “Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet, Toprak ve Kayıt Pratikleri: 1670-1671 Edirne Tahriri Bize Ne Anlatır?”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) 31, (2019), pp. 7-28. https://doi.org/10.20427/turkiyat.512150.
32. Karpat, Kemal, “Ottoman Population Records and the Census of 1881/82- 1893”, International Journal of Middle East Studies 18, 1 (1978), pp. 237-274. https://doi.org/10.1017/S0020743800000088.
33. ______, Osmanlı’da Değişim Modernleşme ve Uluslaşma. trans. Dilek Özdemir, Ankara: İmge Kitabevi 2006.
34. ______, Ottoman Population 1830-1914 Demographic and Social Characteristics, Madison: The University of Wisconsin Press 1985.
35. Kaya, Didem S., “1834 Tarihli Burdur Kazası Nüfus Defterine Göre Burdur Şehrinin Nüfusu,” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi/ The Journal of International Social Research 13, 71 (2020), pp. 231-244. https://doi.org/10.17719/jisr.10684.
36. Kıvrım, İsmail, Şebinkarahisar Kazası Nüfus Defteri (1251/1835), İstanbul: Giresun İl Özel İdaresi Yayınları, Kültür Serisi: 4 2015.
37. Koç, Yunus, “Defteroloji Çalışmaları Üzerine Bir Değerlendirme”, Ahmet Şimşek (ed.), Türkiye’de Akademik Tarihçilik, İstanbul: Kronik Kitap 2017, pp. 146-159.
38. Lowry, Heath W., Studies in Defterology. Ottoman Society in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, İstanbul: ISIS Press 1992.
39. McCarthy, Justin, “The Defters of the Late Ottoman Period”, Turkish Studies Association Bulletin 8, no. 2 (1984), pp. 5-15. [suspicious link removed].
40. Murphey, Rhoads, “Ottoman Census Methods in the Mid-sixteenth Century: Three Case Studies”, Studia Islamica, 71, (1990), pp. 115-126, https://doi.org/10.2307/1595640
41. Nora, Lafi, “Organizing Coexistence in Early Ottoman Aleppo: an Interpretation of the 1518, 1526, and 1536 Tahrîr Defteris and the 1536 Qanunname”, Hidemitsu Kuroki (ed.), Human Mobility and Multiethnic Coexistence in Middle Eastern Urban Societies, Tokio: ILCAA 2015, pp. 103-120.
42. Öz, Mehmet, “Tahrir Defterlerinin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanılması Hakkında Bazı Düşünceler”, Vakıflar Dergisi 22, (1991), pp. 429-439.
43. Özel, Oktay, Dün Sancısı, Türkiye’de Geçmiş Algısı ve Akademik Tarihçilik, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları 2012.
44. Özger, Yunus, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tercan ve Köylerinin Demografik Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)”, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 10, 2 (2008), pp. 59-75.
45. Pavlovıć, Miroslav, “Postclassical Defterology: Possibilities of Socio-Economic Research in Contemporary Ottoman Studies”, Journal of Historical Researches (Istrazivanja) 26, (2015), pp. 66-81.
46. Peirce, Leslie, “Changing Perceptions of the Ottoman Empire: The Early Centuries”, Mediterranean Historical Review 19, 1 (2004), pp. 6-28. 10.1080/0951896042000256625
47. Premovıć, Marijan, “Settlements and Population of the Presentday Montenegrin Polimlje in the Second Half of Fifteenth Century”, BELLETEN83, 297 (2019), pp. 555-584. https://doi.org/10.37879/belleten.2019.555
48. Saleh, Mohamed, “A Pre-Colonial Population Brought to Light: Digitization of the Nineteenth Century Egyptian Censuses”, Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History 46, (2013), pp. 5-18. https://doi.org/10.1080/01615440.2012.678807.
49. Shaw, Stanford J., “The Ottoman Census System and Population, 1831-1914”. International Journal of Middle East Studies 9, no. 3 (1978), pp. 325-338. https://doi.org/10.1017/S0020743800033602
50. Şaşmaz, Musa, “The Ottoman Censuses and The Registration Systems in The Nineteenth and Early Twentieth Centuries”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6, 6 (1995), pp. 289-305, https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000248.
51. Şimşek, Ali Rıza, Osmanlı Ordusunda 18. ve 19. Yüzyıllarda Yapılan Islahat Çalışmaları ve Bu Çalışmalarda Yabancı Uzmanların Rolü,(Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
52. Topuz, Hasan ve Temiz, Safa, Çarşamba “Arım, Ökse ve Ayvacık” Nüfus Defteri 1834-1845, Samsun: Çarşamba Belediyesi Kültür Yayınları-9 2022.
53. Uzer, Hatice, 01444 Numaralı İnegöl Müslim Nüfus Defteri’nin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
54. Tuncer, Bayram & Bulut, İhsan, “Tarihi Coğrafya Açısından Haymana Kazasında Nüfus (1831-1914)”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23,4 (2019), pp. 1571-1588.
55. Yakar, Mustafa & Yiğit, İlker, “Tarihi Nüfus Coğrafyası 19. Yüzyıl İlk Yarısında Hamid Sancağı Yalvaç Kazasında Nüfusun Yaş Yapısı ve Yaşlanma Düzeyi”, Ege Coğrafya Dergisi, 31, 2, (2022), pp. 233–253, https://doi.org/10.51800/ecd.1159042.
56. Yazgan, Ziya Çağrı & Yiğit, İlker, “Tarihi Yerleşme Coğrafyası Çalışmalarında Coğrafi Bilgi Sistemleri: XIX. Yüzyıl Tefenni Kazası Örneği”. Journal of Migration and Settlement Studies, 1, 1, (2023), pp. 111-129. https://doi.org/10.29329/jomiss.2023.560.8.
57. Yazgan, Ziya Çağrı, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tefenni Kazasında Yerleşme ve Nüfus” (Yüksek Lisans Tezi), Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.
58. Yediyıldız, Bahaeddin, “Klasik Dönem Osmanlı Toplumuna Genel Bir Bakış”, Türkler Ansiklopedisi, 1, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları 2002), pp. 183-213.
59. Yiğit, İlker & Demirtaş, Hasan, “Osmanlı Dönemi Köy Sınırlarının Haritalanmasında Vakfiyeler ve Vakıf Hududnâme Defterleri”, (Presented at the 2. Uluslararası Osmanlı Coğrafyası Arşiv Kongresi, İstanbul, 2017).
60. Yiğit, İlker & Yakar, Mustafa, “Tarihi Bir Kaynak Olarak XIX. Yüzyıl Nüfus Defterlerindeki Yabanciyân Kayıtlarının Göç Araştırmalarındaki Yeri Isparta ve Çevre Kazalar Örneği”. Ege Coğrafya Dergisi, 30, 2, (2021), 247–263, https://doi.org/10.51800/ecd.959738.
61. Yiğit, İlker, “Burdur ve Çevre Kazalarda Nüfus (1834),” Doğu Coğrafya Dergisi 25, 44 (2020), pp. 13-30.https://doi.org/10.17295/ataunidcd.764364
62. Yücedağ, Cennet, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Bucak ve Kızılkaya Kazalarında Nüfus”, (Yüksek Lisans Tezi), Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
63. Yüceuluğ, Ratip, İstatistik Dersleri. Ankara: T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, Doğuş Matbaası Yayın No: 268 1947.