TÜRK SİYASİ TARİHİNDE ANAYASAL DÜŞÜNCENİN EVRİMİ: TOPLUMSAL DEĞİŞİM VE SİYASAL REJİM

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de anayasa düşüncesinin tarihsel ve düşünsel temellerinden hareketle, Osmanlı’dan günümüze anayasal gelişmeleri siyasi rejim, toplumsal dönüşüm ve demokratikleşme ekseninde analiz etmektedir. Anayasal düşüncenin Antik dönemden itibaren evrimi ile birlikte Osmanlı’daki Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile 1876 Kanun-ı Esasi’nin anayasacılık bakımından önemi tartışılmış; Cumhuriyet döneminde 1921, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları bağlamında siyasal yapı, iktidar ilişkileri ve hukuk devleti anlayışı ele alınmıştır. Makalede, anayasanın yalnızca normatif bir belge değil, siyasal iktidarın sınırlandırılması, bireysel hak ve özgürlüklerin korunması ve toplumsal meşruiyetin sağlanması bakımından kurucu bir işlev taşıdığı vurgulanmıştır. Ayrıca Sivil katılımın sınırlılığı, otoriter müdahaleler ve modernleşme gibi unsurların anayasal düzenin kurumsallaşmasında belirleyici role sahip olduğu anlaşılmıştır. Sonuç olarak, Türkiye’de anayasa, tarih boyunca siyasal paradigmalardaki dönüşümlerin, sivil taleplerin ve hukuk devleti arayışının bir yansıması olarak şekillendiği kanısına varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anayasacılık
• Siyasal rejim
• Siyasal paradigma dönüşümleri
• Toplumsal değişim
• Demokratikleşme

The Evolution of Constitutional Thought in Turkish Political History: Social Change and Political Regime

Öz

This study analyzes the constitutional developments in Turkey from the Ottoman era to the present by examining the historical and intellectual foundations of constitutional thought within the framework of political regime, social transformation, and democratization. It discusses the evolution of constitutionalism from antiquity and explores the significance of the Sened-i İttifak, the Tanzimat and Islahat Edicts, and the 1876 Kanun-ı Esasi in the Ottoman context. In the Republican era, the constitutions of 1921, 1924, 1961, and 1982 are analyzed in relation to political structure, power relations, and the concept of the rule of law. The article emphasizes that the constitution is not merely a normative document but also serves a foundational function in limiting political power, protecting individual rights and freedoms, and ensuring societal legitimacy. It is further argued that limited civic participation, authoritarian interventions, and the process of modernization have played a decisive role in the institutionalization of the constitutional order. Ultimately, it is concluded that the constitution in Turkey has historically been shaped as a reflection of shifts in political paradigms, civic demands, and the pursuit of the rule of law.

Anahtar Kelimeler

• Constitutionalism
• Political regime
• Shifts in political paradigms
• Social transformation
• Democratization

Kaynakça

1. Acaray, Deniz – Özkaya, Ömer, Hukuk Devleti ve Polis, (Ed. Ömer Özkaya), Farklı Açılımlarla Hukuk Devleti ve Güvenlik, Ankara, Adalet Yayınevi, 2022, ss. 59-99.
2. Arslan, Zühtü, Türkiye’de Anayasal Gelişmeler ve 1982 Anayasasının Özellikleri, https://adm.ataaof.edu.tr/pdf.aspx?du=G6kNDDzKDQVmPXSX8EPkjw, E.T. 08.03.2025.
3. Aslan, Özer, Anayasal Boyutuyla İnsan Hakları: Türkiye Örneği, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Doktora Tezi, Ulusal Tez Merkezi, 2023.
4. Atay, Ender Ethem, “Anayasa Kavramının Tanımı, Hazırlanması ve Değiştirilmesi Arasındaki İlişki”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 1, 2008, ss. 503–550.
5. Ceylan, Ayhan, “Osmanlı Anayasacılığı: Terimler, Belgeler, İlkeler”, Adalet Dergisi, S. 72, 2024, ss. 15–34.
6. Depenheuer, Otto, “Anayasanın İşlevleri” (çev. Mısra Tan), (Ed. Otto Depenheuer – Christoph Grabenwarter, Çev. Ed. İlyas Doğan), Anayasa Teorisi, İstanbul, Lale Yayıncılık, 2014, ss. 549–580.
7. Erat, Veysel, “Türkiye’de Cumhurbaşkanının Halk Tarafından Seçilmesinin Hükümet Sistemi Üzerine Etkileri”, Yönetim Bilimleri Dergisi, C. 13, S. 25, 2015, ss. 325–355.
8. Erdoğan, Mustafa, Özgürlük, Hukuk ve Demokrasi, Ankara, Siyasal Kitabevi, 2018.

9. Fendoğlu, Tahsin, 1876 Anayasası veya Monarşik Modernleşme Dönemi (1876–1908), https://www.hasantahsinfendoglu.com/wp-content/uploads/2023/02/1876-Anayasasi-Veya-Monarsik-Modernlesme-Donemi-1876-1908.pdf, E.T. 08.02.2025.
10. Gümüş, Musa, “Anayasal Meşrûtî Yönetime Medhal: 1856 Islahat Fermanı’nın Tam Metin İncelemesi”, Bilig, S. 47, 2008, ss. 215–240.
11. Güneş, İhsan, “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun (1921 Anayasası’nın) Yapılış Süreci”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 20, S. 2, 2020, ss. 233–256.
12. Güzel, Serkan, “Cumhuriyet Dönemi Toplumsal Dinamikler”, Belgi Dergisi, S. 7, 2014, ss. 845–854.
13. Hazır, Hayati, Anayasa Hukuku, 4. Baskı, Ankara, Alter Yayınları, 2009.
14. İba, Şeref, Anayasa Dersleri: Genel Esaslar ve Türk Anayasa Hukuku, 4. Gözden Geçirilmiş Baskı, Ankara, Turhan Kitabevi, 2022.
15. İbrahim, Abdülazim, “Modern Toplumda Hukuk Devleti: Siyasal Meşrulaştırma Aracı”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 23, S. 1, 2021, ss. 233–256.
16. Kaan, Oğuz, “2017 Anayasa Değişikliği’nde Yeni Hükümet Sistemi”, Kırklareli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 1, 2019, ss. 14–28.
17. Keskinsoy, Ömer – Kaya, Semih, “2017 Anayasa Değişikliğinin Demokratik Nitelik Sorunu”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 155, 2021, ss. 51-78.
18. Kıvılcım, Fulya, “Küreselleşme Kavramı ve Küreselleşme Sürecinin Gelişmekte Olan Ülke Türkiye Açısından Değerlendirilmesi”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, C. 5, S. 1, 2013, ss. 219–230.
19. Kirchhof, Paul, “Anayasa Kültürü ve Kavramı” (çev. Nedim Meriç), (Ed. Otto Depenheuer – Christoph Grabenwarter, Çev. Ed. İlyas Doğan), Anayasa Teorisi, İstanbul, Lale Yayıncılık, 2014, ss. 81–130.
20. Küçük, Ayşe, “Türkiye’de Sosyal ve Siyasal Değişim: 1980 ve Sonrası”, Econharran, C. 3, S. 4, 2019, ss. 20–45.
21. Misafir, Selim, “Hukuk Devleti Olgusunun Eski Çağlardaki Kökenleri”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 163, 2022, ss. 241–263.
22. Özbudun, Ergun, Otoriter Rejimler, Seçimsel Demokrasiler ve Türkiye, 2. Baskı, Ankara, Yetkin Yayınları, 2021.
23. Özdemir, Samet, “2017 Anayasa Değişikliklerinin Siyasi İktidarın Hukuk Devleti İlkesi Aracılığıyla Sınırlandırılması Bağlamında Değerlendirilmesi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 1, 2024, ss. 297–336.
24. Özgişi, Tunca, “Türkiye’de Toplumsal Değişimin Siyasi Katılıma Etkisi”, TESAM Akademi Dergisi, C. 1, S. 1, 2014, ss. 52–101.
25. Özhazinedar, Tuba, “Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Adalet Fermanı ve Kanun-i Esasi’nin Tahlili”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, C. 12, S. 36, 2024, ss. 759–786.
26. Paçacı, İrfan, “Anayasal Demokrasilerde Evrensel Normları Değersizleştirme: Avrupa ve Türkiye’de Anayasacılığın Neo-Popülizmi”, Asya Studies, C. 5, S. 18, 2021, ss. 239–256.
27. Sakın, Emin Berathan, “Uluslararası Hukuk ve Anayasal Gelişmeler Bağlamında Islahat Fermanı”, Amasya Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, C. 1, S. 2, 2024, ss. 141–156.
28. Sarıaslan, Fatma, “II. Meşrutiyet Dönemi ve Kanun-ı Esâsî: Siyasal Sistem Tartışmaları Ekseninde Bir İnceleme”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, S. 54, 2023, ss. 161–192.
29. Seven, Gülşen, “Anayasa(cılık) ve Demokrasi”, (Ed. Menderes Çınar), Demokrasi: Kavram, Kurum, Süreç, İstanbul, İletişim Yayınları, 2023.
30. Soysal, Mümtaz, 100 Soruda Anayasanın Anlamı, 11. Baskı, İstanbul, Gerçek Yayınevi, 1997.
31. Tanör, Bülent- Yüzbaşıoğlu, Necmi, 1982 Anayasası’na göre Türk Anayasa Hukuku, 22. Baskı, İstanbul, Beta Yayınları, 2024.
32. Tanör, Bülent, Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri, 34. Baskı, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2020.
33. Teziç, Erdoğan, Anayasa Hukuku, 12. Baskı, İstanbul, Beta Yayınları, 2007.
34. Turhan, Mehmet, “Değişen Egemenlik Anlayışının Hak ve Özgürlüklerin Korunmasına Etkileri ve Türk Anayasa Mahkemesi”, Anayasa Yargısı, C. 19, S. 1, 2003.
35. Ünal Açıkgöz, Merve, “1876 Tarihli Kanun-ı Esasi’de Yasama-Yürütme İlişkisi”, Yasama Dergisi, S. 43, 2021, ss. 61–86.
36. Yayla, Atilla, Anayasa Teorisine ve Hukukuna Giriş, 2. Baskı, Ankara, Adres Yayınları, 2018.
37. Yıldırım, Mutlu, “Sivil-Asker Uyumunun Anayasa Yapım Siyasetine Etkisi: 1971–1973 Anayasa Değişiklikleri”, Liberal Düşünce Dergisi, C. 24, S. 93, 2019, ss. 35–58.
38. Yılmaz, Alim, “Anayasa, Değişim ve Türkiye”, Liberal Düşünce Dergisi, S. 86, 2017, ss. 57–67.
39. Yokuş, Sevtap, Türkiye’de Siyasal Süreçlerin Anayasal Düzleme Yansımaları, Democratic Progress Institute, https://www.democraticprogress.org/wp-content/uploads/2018/04/TURKIYEDE-SIYASAL-SURECLERIN-ANAYASAL-DUZLEME-YANSIMALARI.pdf, E.T. 04.04.2025.
40. Paine, Thomas, Rights of Man, London, J. S. Jordan, 1792.
41. Akgün, Bülent, “12 Eylül Döneminde Türkiye: 1980–”, (Ed. A. Çaylak – S. A. Avcu), Osmanlıdan Günümüze Türkiye’nin Siyasal Hayatı, Ankara, Savaş Yayınevi, 2018, ss. 525–553.