The Reuse of Roman Monumental Fountains in Late Antique Anatolia: Structural, Functional, and Decorative Transformations

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2 , 271 - 293 , 30.12.2025

Mehmet Cihangir Uzun

https://doi.org/10.30517/cihannuma.1791846

https://izlik.org/JA96RY89MW

Öz

This study investigates the reuse of monumental fountains constructed in Anatolia during the Roman period within the context of Late Antiquity and the Early Byzantine era. It focuses on their structural, functional, and decorative transformations, while analyzing their role in sustaining urban life. Natural disasters, economic fluctuations, and socio-cultural changes brought about significant modifications in the technical, architectural, and decorative aspects of these fountains. In particular, the earthquakes of the 4th and 5th centuries AD prompted comprehensive repairs to their water systems and structural features. These restorations allowed the fountains not only to maintain their original functions but also to operate as castellum divisorium (water distribution terminals), supplying water to nearby houses, shops, and workshops. Revisions to their hydraulic systems, though often pragmatic or provisional, primarily sought to ensure more hygienic water distribution and to preserve the operational integrity of the fountains. Furthermore, with the rise of Christianity, changes were introduced to the sculptural programs and decorative schemes once displayed in these monuments.
By tracing both the functional continuity of monumental fountains in Late Antiquity and their contribution to urban life, this article also highlights the ways in which these structures were reshaped by religious, social, and political transformations. Ultimately, Roman-period fountains not only addressed practical urban needs but also safeguarded the aesthetic identity of cities, thereby illuminating the processes of continuity and transformation within ancient urban centers.

Anahtar Kelimeler

Fountain , Roman Period , Late Antiquity , Early Byzantine Period , Ephesus , Laodicea , Kibyra , Stratonikeia , Perge.

Proje Numarası

1807E258

GEÇ ANTİK ÇAĞ ANADOLU’SUNDA ROMA DÖNEMİ ANITSAL ÇEŞMELERİNİN YENİDEN KULLANIMI: YAPISAL, İŞLEVSEL VE DEKORATİF DEĞİŞİKLİKLER

https://izlik.org/JA96RY89MW

Öz

Bu çalışma, Anadolu’daki Roma Dönemi’nde inşa edilen anıtsal çeşmelerin Geç Antik Çağ ve Erken Bizans Dönemi’ndeki kullanımını, yapısal, fonksiyonel ve dekoratif değişiklikler üzerinden incelemekte ve bu yapıların kentsel yaşantının devamlılığındaki rolünü analiz etmektedir. Doğal afetler, ekonomik ve sosyokültürel değişimler gibi faktörler, çeşmelerin teknik, mimari ve dekoratif açıdan dönüşümüne yol açmıştır. Özellikle MS 4. ve 5. yüzyıllarda yaşanan depremlerin ardından, anıtsal çeşmelerin su sistemlerinde ve yapısal özelliklerinde kapsamlı onarımlar gerçekleştirilmiştir. Bu onarımlar, çeşmelerin asli işlevlerinin yanı sıra, yakın çevredeki konut, dükkân ve atölyelere su sağlayan castellum divisorium (su dağıtım terminali) olarak da kullanılmalarını sağlamıştır. Çeşmelerin hidrolik sistemlerinde yapılan revizyonlar, suyun tüketicilere sunulma biçiminde pragmatik değişikliklere ya da palyatif çözümlere işaret etmekle birlikte suyun daha hijyenik bir şekilde dağıtılması ve çeşmelerin işlevselliğinin korunması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Hıristiyanlığın yükselişiyle birlikte, çeşmelerde sergilenen heykel programları ve dekoratif donanımında birtakım değişikliğe gidilmiştir.
Bu makale, anıtsal çeşmelerin Geç Antik Çağ’daki işlevsel sürekliliğini ve kentsel yaşantıya olan katkısını ortaya koyarken, aynı zamanda bu yapıların dini, sosyal ve politik dönüşümlerle nasıl şekillendiğini de incelemektedir. Sonuç olarak, Roma Dönemi çeşmeleri, Geç Antik Çağ’da hem pratik ihtiyaçlara cevap vermiş hem de kentlerin estetik kimliğini korumuştur. Söz konusu bu yapılar, antik kentlerin sürekliliğine ve dönüşümüne ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çeşme , Roma Dönemi , Geç Antik Çağ , Erken Bizans Dönemi , Efes , Laodikeia , Kibyra , Stratonikeia , Perge.

Destekleyen Kurum

Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Komisyonu, ayrıca Koç Üniversitesi Suna & İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Merkezi (AKMED), Türkiye’de Amerikan İlmî Araştırmalar Enstitüsü (ARIT)

Proje Numarası

1807E258

Kaynakça

• Aksoy, F. D. Perge Antik Kentinde Bulunan Anitsal Çeşme (F3)’nin Belgelenmesi ve Koruma Önerileri, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2016.
• Auinger, J. ve Aurenhammer, M., “Antik Dönemin Sonunda Ephesos Heykeltıraşlığı”, Bizans Döneminde Ephesos, (ed. F. Daim ve S. Ladstätter), Ege Yayınları, İstanbul 2011, s.163-196.
• Auinger, J. ve Rathmayr, E., “Zur spätantiken Statuenausstattung der thermen und nymphäen in Ephesos”, Statuen in der Spätantike, 2007, s. 237-269.
• Aydaş, M., “Stratonikeia ve Lagina/Polis ve Peripolion”, Stratonikeia ve Çevresi Araştırmaları, Stratonikeia Çalışmaları 1, (ed. B. Söğüt), 2015, s.71-77.
• Can, E., Perge F-5 Çeşmesi, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Isparta 2019.
• Dorl-Klingenschmid, C., Prunkbrunnen in kleinasiatischen Städten: Funktion im Kontext (Studien zur antiken Stadt 7), München: Verlag Dr. Friedrich Pfeil, 2001.
• Erol, A., Aiolia, Ionia, Karia, Lykia, Pisidia, Pamphylia, Kilikia Bölgesi Çeşme Yapıları, Ankara Üniversitesi, Klasik Arkeoloji Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Ankara 1999.
• Hanslmayr, R., Die Skulpturen von Ephesos, Die Hermen. Forschungen in Ephesos, Band X/2. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2016.
• Jacobs, I. Aesthetic Maintenance of Civic Space: The “Classical” City from the 4th to the 7th c. ad, Peeters, 2013.
• Jacobs, I. ve Richard, J., “We Surpass the Beautiful Waters of Other Cities by the Abundance of Ours: Reconciling Function and Decoration in Late Antique Fountains”, Journal of Late Antiquity, 5 (1), 2012, s. 3-71.
• Ladstätter, S., “Bizans Döneminde Ephesos. Büyük Bir Antik Kentin Tarihinde Son Sayfa”, Bizans Döneminde Ephesos, (ed. F. Daim ve S. Ladstätter, Ege Yayınları, İstanbul 2011, s. 3-28.
• Lavan, L., Public Space in the Late Antique City 1-2 vols. Brill, 2021.
• Mansel, A. M., “1970 yılı Perge Kazısına Dair Ön Rapor”, TAD, 19, 1970, s. 169-184.
• Mansel, A. M., “Die Nymphaen von Perge”, IstMitt 2, 1975, s. 367-372.
• Martini, W., “Nymphäum und Tor. Zur Wasserkultur in Perge in Pamphylien”, Turm und Tor: Siedlungsstrukturen in Lykien und benachbarten Kulturlandschaften, 2015, s. 279-289.
• Özdizbay, A. Perge'nin M.S. 1.-2. yüzyıllardaki gelişimi, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, İstanbul 2012.
• Özgan, R., Die Skulpturen von Stratonikeia (AMS 32), Bonn, 1999.
• Özüdoğru, Ş., “Kibyra 2014-2016 Yılı Çalışmaları ve Sonuçları”, Phaselis VI: Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergi, 2018a, s. 109-146.
• Özüdoğru, Ş., “Geç Antikçağ’da Kibyra”, Cedrus VI, 2018b, s. 13-64.
• Özüdoğru, Ş., Kibyra Kazı ve Araştırmaları Monografi Serisi 1/ Kıbyra, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2020. Pharr, C., The Theodosian Code and Novels, and the Sirmondian Constitutions, Princeton, 1952.
• Pülz, A., “Bizans Döneminde Ephesos'un görünümü”. Bizans Döneminde Ephesos, (ed. F. Daim ve S. Ladstatter), Ege yayınları, İstanbul 2011, s. 47-75.
• Quatember, U., Das Nymphaeum Traiani in Ephesos, Vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2011.
• Richard, J., Water for the City, Fountains for the people: Monumental fountains in the Roman East: an Archaeological Study of Water Management. (SEMA 9), Brepols Publishers, 2012.
• Roueché, C., “The Kuretenstrasse: the imperial presence in Late Antiquity, Neue Forschungen zur Kuretenstrasse von Ephesos”, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2009, s.155-170.
• Scherrer, P., Ephesos: Der Neue Führer, ÖAW, 1995.
• Söğüt, B., “Stratonikeia 2008 Yılı Çalışmaları”, 31. KST, 4. Cilt, Ankara 2009, s. 263-286.
• Söğüt, B., “Stratonikeia 2011 yılı çalışmaları”, 34. KST (3), Ankara 2012, s. 45-58.
• Söğüt, B., “Stratonikeia’daki Koruma Uygulamalarından Örnekler”, Prof. Dr. Ömer Özyiğit’e Armağan, Ege Yayınları, İstanbul 2015, s. 379-396.
• Söğüt, B., Stratonikeia 2015 Yılı Çalışmaları: Yerleşim ve Kentleşme, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 2017, s. 153-168.
• Söğüt, B., “Geç Antik Çağda Stratonikeia”, Geç Antik Çağ’da Lykos Vadisi ve Çevresi, (ed. C. Şimşek-T. Kaçar). Ege Yayınları, İstanbul 2018, s. 429-457.
• Söğüt, B. ve Aytekin, F., “Stratonikeia Kuzey Sütunlu Cadde Doğu Portik Mozaiği”, Barış Salman Anı Kitabı, Ege Yayınları, İstanbul 2017, s. 221-232.
• Şahin, S., “Spätrömisch- frühbyzantinische Inschriften aus Perge in Pamphylien”, Inscriptions in Byzantium and Beyond. Methods – Projects – Case Studies, (ed. A. Rhoby), Viyana 2015, s. 177-185.
• Şimşek, C., Laodikeia (laodicea ad lycum) Laodikeia Çalışmaları 2, Ege Yayınları, İstanbul 2013.
• Şimşek, C., “Geç Antik Çağ'da Laodikeia”, Geç Antik Çağ'da Lykos Vadisi ve Çevresi/The Lykos Valley and Neıghbourhood in Late Antiquity, (ed. C. Şimşek-T. Kaçar). Ege yayınları. İstanbul 2018a, s. 81-116.
• Şimşek, C., “Laodikeia Su Yasası”, II. Uluslararası Şehir, Çevre ve Sağlık Kongresi, 2018b, s. 190-199.
• Şimşek, C., “Laodikeia’da Kazı ve Restorasyon Çalışmalarının 15 Yılı”, 15. yılında Laodikeia (2003-2018), Laodikeia Çalışmaları 5, İstanbul 2019, s. 1-88.
• Uzun, M. C., Güney ve Güneybatı Anadolu’daki Geç Antik Çağ/Erken Bizans Dönemi Çeşmeleri, Anadolu Üniversitesi, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Eskişehir 2022.
• Uzunoğlu, H., Epı̇grafı̇k Belgeler Işığında Güney ve Güney Batı Anadolu’da Su ve Su Yapıları, Akdeniz Üniversitesi, Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Antalya 2018.