OSMANLI DİVANINDA NOKTA KAVGASI: BİR TİMARLI SİPAHİNİN VERGİ GASBI İÇİN BAŞVURDUĞU HİLE (1752-1755)

Öz

Osmanlı devleti, pek çok alanda olduğu gibi toprak rejiminde de İslam arazi hukukunu uygulamıştır. Ancak bu sisteme kendine özgü kurallar da eklemiştir. Osmanlı arazi sisteminde topraklar mülkiyetine göre mirî, mülk, vakıf ve kullanım amacına göre de bağ, bahçe, tarla, orman, yaylak, çayır gibi çeşitli bölümlere ayrılarak işletilmiş ve vergilendirilmiştir. Mirî toprakların büyük bir kısmı, yapılan hizmetlerin karşılığı olarak askerlere ve devletin yüksek rütbeli çalışanlarına tahsis edilmiştir. Dirlik adı verilen bu sistemde kendilerine timar tevcih edilenler arazinin mülkiyetine değil sadece vergilerine sahiplerdir. Çalışmada, Azak köyündeki çürük timarın sahibi Hüseyin ve Ebubekir isimli sipahilerin, isim benzerliğinden ve Arap harflerinin noktalı-noktasız harf özelliğinden faydalanarak Araklu köyünün vergi gelirlerini toplamalarından bahsedilecektir. İncelenen dönemde Azak ve Araklu köyleri Sivas eyaletindeki farklı iki sancağa ve kazaya bağlıdır. Sipahiler haksız davalarını Divan-ı Hümayun’a kadar taşımış ve bir şekilde Divan’dan kendi lehlerine hüküm almayı başarmışlardır. Divan’da dava karye niza’ı olarak değerlendirilmiş ve sipahilerin niyeti tahmin edilememiştir. Sipahi Ebubekir köyün isminin mufassal defterinde noktasız Arak şeklinde yazılmasından faydalanarak Araklu köyünün vergilerini toplayıp kaçmıştır. Çalışmada, Arap harflerinin yapısından kaynaklanan özelliği kötü niyetli kullanan sipahinin, asılsız şikâyetini Divan’a kadar taşıma cesaretine vurgu yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Çürük Timar
• Divan-ı Hümayun
• Araklu
• Azak

A Quareel Over Dot in the Ottoman Divan: The Trick A Timarlı Sipahi (Timariot Cavalryman) used to Seize Tax Revenues (1752-1755)

Öz

The Ottoman State applied Islamic land law in its land regime, as it did in many other matters. However, it also added its own unique rules to this system. In the Ottoman land system, lands were divided and managed according to ownership into categories such as state-owned, private, and waqf lands, and according to their intended use into various sections such as vineyards, gardens, fields, forests, pastures, and meadows, and were taxed accordingly. A large portion of mirî lands were allocated to soldiers and high-ranking state officials as compensation for services rendered. In this system, known as dirlik, those who were granted timar were not owners of the land itself, but only of its taxes. The study will discuss how Hüseyin and Ebubekir, sipahis who owned the unproductive timar in Azak village, took advantage of their similar names and the dotted and undotted letter characteristics of Arabic script to collect the tax revenues of Araklu village. During the period under examination, Azak and Araklu villages belonged to two different sanjaks and kazas in the province of Sivas. The sipahis took their unjust case all the way to the Divan-ı Hümayun (Imperial Council) and somehow managed to obtain a ruling in their favour from the Divan. The case was assessed by the Divan as a karye niza’ı (village dispute) and the sipahis’ intentions could not be ascertained. Sipahi Ebubekir took advantage of the fact that the village’s name was written without dots as Arak in the Mufassal (detailed register) and collected the taxes of the village of Araklu and fled. The study emphasises the sipahi’s malicious use of a feature inherent in the structure of Arabic letters and his audacity in taking his unfounded complaint all the way to the Divan.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Unproductive Timar
• Imperial Council
• Araklu
• Azak

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Sivas Ahkam Defterleri BOA, A.{DVNS.AHK.SS.d, No: 4
3. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Sivas Ahkam Defterleri BOA, A.{DVNS.AHK.SS.d, No: 5
4. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Sivas Ahkam Defterleri BOA, A.{DVNS.AHK.SS.d, No: 6
5. Ali Emiri Mahmud I, BOA, AE. SMHD.I... 28/1697
6. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Kuyûd-ı Kadîme Arşivi, Tapu Tahrir Defterleri, Sivas Eyaleti Ruznamçe Defteri, BOA, TKG.KK.TTd., Defter No: 1041
7. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Kuyûd-ı Kadîme Arşivi, Tapu Tahrir Defterleri, Sivas Eyaleti Ruznamçe Defteri, BOA, TKG.KK.TTd., Defter No: 1049
8. Acun, Fatma (2002). “Klasik Dönem Eyalet İdare Tarzı Olarak Timar Sistemi ve Uygulaması”, Türkler, 9, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, s. 899-908.

9. Açıkel, Ali - Pekdoğan, Sibel (2022). “Osmanlı Devleti Timar Sisteminde İntikâl Meselesi: Sivas Sancağı Örneği (1573-1651)”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6/1, s. 99-120.
10. Afyoncu, Erhan (1999). “Osmanlı Devleti’nde Tahrir Sistemi”, Osmanlı, 6, (Ed. Güler Eren), Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, s. 311-314.
11. Akdağ, Mustafa (1945). “Timar Rejiminin Bozuluşu”, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, 3 (4), s. 419-431.
12. Akgündüz, Ahmet (1986). Mukayeseli İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Diyarbakır.
13. Aksu Kılıç, Leyla (2023). “16. Yüzyılda Niksar’da Timarlı Sipahiler”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 49, s. 159-194.
14. Aktan, Coşkun Can (1988). “Osmanlı Tımar Sisteminin Mali Yönü”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 52, s. 69-78.
15. Aydın, H. Veli (2001). “Tımar Sisteminin Kaldırılması Süreci ve Bazı Değerlendirmeler” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 12, s. 65-104.
16. Barkan, Ömer Lütfi (1980). “Türk-İslâm Toprak Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu’nda Aldığı Şekiller, Malikâne-Divânî Sistemi”, Türkiye'de Toprak Meselesi Toplu Eserler 1, Gözlem Yayınları, İstanbul, s. 151-208.
17. Barkan, Ömer Lütfi (1997). “Timar”, MEB İslam Ansiklopedisi, C. 12/1, MEB Yayınları, Eskişehir 1997, s. 286-333.
18. Başol, Samettin - Kantaroğlu, Nazmiye Gül (2023). “Osmanlı Devleti’nde Naipler Hakkında Devlet Merkezine Yansıyan Yolsuzluk ve Şikâyetler (1544-1795)”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5/9, s. 177-198.
19. Baykara, Tuncer (2015). Anadolu’nun Tarihî Coğrafyasına Giriş 1, Anadolu’nun İdarî Taksimatı, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
20. Beldiceanu, Nicoară (1985). XIV. Yüzyıldan XVI. Yüzyıla Osmanlı Devleti’nde Timar, (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay), Teori Yayınları, Ankara.
21. Bilge, Sadık Müfit (2015). Sultan, Sipahiler, Köylüler, İktisatçılar, Kitabevi Yayınları, İstanbul.
22. Bozatay, Şeniz Anbarlı - Demir, Konur Alp (2014). “Osmanlı Adlî ve İdarî Sisteminde Kadılık: Kurumsal Bir Değerlendirme”, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6/10, s. 71-89.
23. Buluç, Sadettin (1991). “Osmanlılar Devrinde Alfabe Tartışmaları”, Harf Devrimi’nin 50. Yılı Sempozyumu, Türk Tarih Kurumu, Ankara, s. 45-48.
24. Canpolat, Mustafa (1991). “Arap Yazılı Türk Alfabesinin Gelişmesi”, Harf Devrimi’nin 50. Yılı Sempozyumu, Türk Tarih Kurumu, Ankara, s. 49-54.
25. Ceyhan, Muhammed (2020). “Osmanlı Tımar Sisteminin “Kurumsal Süreklilik” Bağlamında Tahlili”, Turkish Studies - History, 15/1, s. 29-41.
26. Cin, Halil (1978). Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması, Kültür Bakanlığı Yayınları, Yenigün Matbaası, Ankara.
27. Çanlı, Mehmet (2013). Ankara, Kastamonu, Sivas Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Çorum (1869-1908), Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum.
28. Doğan, Hakan (2018). “Osmanlı Mukataa Yönetim Organizasyonunda Yeni Bir Model: Timar Alanlarının Mukataalaştırılma Süreci ve Malikâne Olarak Satışa Çıkarılan İlk Haslar”, History Studies, 10/9, s. 103-131.
29. Doğan, Mehmet (2011). “Osmanlı Timar Sistemi’nde Tevcih Prosedürü”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/1, s. 1-11.
30. Doğan, Mehmet (2019). “Osmanlı Timar Sistemi’nde Muasırlarının Gözünden Değişme ve Çözülme”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10/2, s. 149-173.
31. Erdoğan, Emine (2006). “Timar Tevcih Sebepleri Üzerine Bir Kaynak Değerlendirmesi”, OTAM, 19, s. 175-187.
32. Gökmen, Ertan (2024). “1732 ve 1777 Yıllarına Ait Tımar ve Zeamet Kanunları”, Belgeler, 44, 1-32.
33. Gölçek, Ali Gökhan (2023). “Osmanlı Devleti’nde Rüşvetin İzleri: İstanbul Kadı Sicilleri Üzerinden Sosyo-Ekonomik Bir İnceleme”, Türk İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10/38, s. 72-91.
34. Güçer, Lütfi (1964). XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, Sermet Matbaası, İstanbul.
35. Gülten, Sadullah (2019). “Osmanlı Anadolu’sunda Bir İskân Hikâyesi: Bozok Sancağı’nda Aşiretler, Köylüler ve Celaliler (16-19. Yüzyıllar)”, History Studies, 11/1, s. 128-154.
36. Halaçoğlu, Yusuf (1995). XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
37. Imber, Colin (2022). Osmanlı İmparatorluğu 1300-1650, (Çev. Fatih Yücel), Kronik Kitap, İstanbul.
38. İnalcık, Halil (2009). “İslam Arazi ve Vergi Sisteminin Teşekkülü ve Osmanlı Devrindeki Şekillerle Mukayesesi”, Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi, (Haz. Muhittin Salih Eren), Eren Yayıncılık, İstanbul, s. 15-30.
39. İnalcık, Halil (2012). “Timar”, DİA, 41, İstanbul, s. 168-173.
40. İnalcık, Halil (2018). “Adâletnâmeler”, Osmanlı’da Devlet, Hukuk ve Adâlet, (Ed. Cüneyt Dalgakıran), Kronik Yayınları, İstanbul, s. 93-169.
41. İslamoğlu, Huri (1998). “16. Yüzyıl Anadolusu’nda Köylüler, Ticarileşme ve Devlet İktidarının Meşrulaştırılması”, Osmanlı’da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım, (Ed. Çağlar Keyder-Faruk Tabak), (çev. Zeynep Altok), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s. 59-81.
42. Karaboğa, Volkan - Bozdoğan, Recep (2021). “Osmanlı Timar Sisteminin Uygulanışında Yaşanan Problemlere Dair Bazı Tespitler”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3/6, s. 331-350.
43. Karadoğan, Ahmet (2017). “Arap Harfleri ve Osmanlı Türkçesi”, Türk Dili, 68/791, s. 6-13.
44. Kartallıoğlu, Yavuz (2007). “Osmanlı Türkçesi Metinlerinde Hareke-Harf İlişkisi”, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (ICANAS), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, Ankara, s. 949-956.
45. Mumcu, Ahmet (2017). Divan-ı Hümayun, Phoenix Yayınları, Ankara.
46. Nizamülmülk, Siyasetnâme, (çev. Mehmet Kanar), Say Yayınları, İstanbul 2015.
47. Ortaylı, İlber (2018). Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devleti’nde Kadı, Kronik Yayınları, İstanbul.
48. Özkaya, Yücel (1979). “XVIII. Yüzyılın Sonlarında Timar ve Zeametlerin Düzeni Konusunda Alınan Tedbirler ve Sonuçları”, Tarih Dergisi, 32, s. 219-254.
49. Özkılınç, Ahmet - Coşkun, Ali - Sivridağ, Abdullah (2013). Osmanlı Yer Adları: II, Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arap ve Zülkadriye Eyaletleri (1530-1556), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
50. Özünlü Erdoğan, Emine (2010). “Osmanlı Ordusunda Bir Motivasyon ve Terfi Kaynağı: “Terakki” Tevcihi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (11), s. 238-244.
51. Punar, Bünyamin (2024). “Askeri Dönüşüm Çağında Osmanlı Timar Sistemi (1645-1739)”, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.
52. Tansel, Fevziye Abdullah (1953). “Arap Harflerinin İslâhı ve Değiştirilmesi Hakkında İlk Teşebbüsler ve Neticeleri (1862-1884)”, Belleten, 17/66, s. 223-249.
53. Tuncer, Hadiye (1948). Osmanlı İmparatorluğunda Toprak Taksimi ve Aşar, Güney Matbaacılık, Ankara.
54. Tunç, Muhammet Nuri (2021). “Timar Tevcihlerine Dair Bir Değerlendirme: 938 Numaralı Timar Tahrir Defteri Örneği”, Özgün Tarih Araştırmaları I, (Ed. Ayşe Erkmen), İksad Yayınevi, s. 255-280.
55. Türkmenoğlu, Mehmet Ali (2020). “Bir Osmanlı Şehrinde Yönetenler (XVII. Yüzyıl Trabzon’u Örneğinde), Abay Kunanbayev Anısına Türkiye ve Türk Dünyası Araştırmaları III, (Ed. Yunus Emre Tansü), İKSAD Yayınevi, Gaziantep 2020, s. 455-492.
56. Türkmenoğlu, Mehmet Ali (2021). “Osmanlı Klasik Döneminde Sipahi, Köylü ve Devlet”, Selçuk Türkiyat, 53, s. 485-503.
57. Türkmenoğlu, Mehmet Ali (2021). “Osmanlı Devleti’nde Toprak Yönetimi ve Vergi Toplama (Tımar Sistemi Üzerine Bir Değerlendirme), Uluslararası Eğitim ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 3/2, s. 109-133.
58. Türkmenoğlu, Mehmet Ali (2021). “Osmanlı Taşrasında Zirai Üretim: Osmanlı Sipahisi ve Köylüsü”, Türk Akademik Araştırmalar Dergisi, 6/2, s. 725-751.
59. Üçok, Coşkun (1944). “Osmanlı Devleti Teşkilâtından Timarlar”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 1, S. 4, s. 525-551.
60. Ünsal, Coşkun (2023). “Osmanlı İmparatorluğu’nda Askerî Değişim ve Kapıkulu Süvarileri (16-17. Yüzyıl)”, Harp Tarihi Dergisi, 7, s. 1-38.
61. Yazar, Hakan - Bozkuş, Mehmet Ali (2024). “Çorum Tarihi Coğrafyasına Katkı: Karahisar-ı Demirli Nahiyesinde Nüfus ve Yerleşim”, Karadeniz Araştırmaları, XXI/82, s. 418-437.
62. Yılmaz, Fehmi (2017). Osmanlı Tarih Sözlüğü, Gökkubbe Yayınları, İstanbul.
63. Yücetürk, Gamze (2015). “Türkiye’deki Arapça Kökenli Bazı Yer Adları”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 15/40, s. 73-92.