MOĞOL İSTİLASI ÖNCESİNDE ERDEBİL ŞEHRİNİN EKONOMİK YAPISI

Öz

İslâmiyet’in ilk asırlarından Moğol istilasına kadar geçen süreçte Erdebil, yalnızca siyasi ve askerî değil, aynı zamanda ekonomik açıdan da Azerbaycan’ın önde gelen şehirlerinden biri olarak dikkat çekmiştir. Şehrin sahip olduğu coğrafi avantajlar, yerel ham madde kaynakları ve gelişmiş iş bölümü, çok çeşitli üretim kollarının burada kök salmasına zemin hazırlamıştır. Şehrin üretim sektörü, Sâsânî devrinde sadece yerel ihtiyaçlara hitap ederken, İslâmî döneme gelindiğinde ihracata yönelik bir gelişim göstermiştir. Bu dönemde dokumacılık, halıcılık, boyacılık, dericilik, metal işçiliği, seramik üretimi, ahşap işçiliği, inşaatçılık, camcılık, aktarlık, sabunculuk vs. gibi zanaatkârlık alanları şehirde etkin bir biçimde temsil edilmiştir. Erdebil’in ekonomik gelişimini belirleyen en önemli etken, şehrin Doğu – Batı ve Kuzey – Güney ticaret hattı üzerinde stratejik bir konumda yer almasıydı. Erdebil’in kumaş, halı, parfüm, kırmızı zâc, ahşap ürünleri, saraçlık malzemeleri, ayrıca öküz, koyun, yağ, deri, yün, kuru meyveler ve yay yapımında kullanılan teke boynuzu gibi yerel ürünleri İslâm âleminin çeşitli memleketlerine ihraç edilmekteydi. Şehrin ekonomik potansiyeli ve stratejik konumu burada yüzyıllar boyunca büyük bir darphanenin sürekli bir biçimde faaliyet göstermesine olanak sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Erdebil;
• zanaatkârlık üretimi;
• ticaret yolları;
• Moğol öncesi dönem;
• kentsel gelişim

The Economic Structure of the City of Ardabil Before the Mongol Invasion

Öz

Ardabil attracted attention as one of the leading cities of Azerbaijan not only in political and military terms but also from an economic perspective, between the early centuries of Islam and the Mongol invasion. The city’s geographical advantages, local raw material resources, and advanced division of labor provided a favorable environment for the development of a wide range of production activities. While Ardabil’s production sector during the Sasanian period primarily served local needs, it underwent a transformation in the Islamic period toward export-oriented growth. During this period, various crafts were actively practiced in the city, including weaving, carpet-making, dyeing, leatherworking, metalworking, ceramic production, woodworking, construction, glassmaking, apothecary craft, soap-making, and related crafts. The most important factor shaping Ardabil’s economic development was its strategic location on the major East – West and North – South trade routes. Local goods such as textiles, carpets, perfumes, red iron oxide (hematite), wooden products, saddlery items, as well as oxen, sheep, butter, leather, wool, dried fruits, and goat horns used in bow making were exported from Ardabil to various regions of the Islamic world. Ardabil’s economic potential and strategic position also enabled a major mint to operate continuously there for centuries.

Anahtar Kelimeler

• Ardabil;
• craft production;
• trade routes;
• pre-Mongol period;
• urban development

Kaynakça

1. Adjaib ad-dunya (Çudesa mira), (kritiçeskiy tekst, perevod s persidskogo, vvedeniye, kommentariy i ukazateli L. P. Smirnovoy), Moskva 1993.
2. Ağca, Ferruh, Dede Korkut Kitabı: Bursa Yazması (Metin-Dizin), Bursa 2025.
3. Akīlî, Abdullah, Dârü’z-zarbhâ-yı İran der doure-i İslâmî, Tahran 1377.
4. Akopyan, Alexander & Mosanef, Farbod, “On the Earliest Coins Struck at Ardabil in the Islamic Period”, Journal of Oriental Numismatic Society, 203, (2010), p.6-8.
5. Aksoy, Hatice, “Selçuklu Yönetiminde Erdebil: Kafkasya’ya Açılan Kapı”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 21, (2024), s.57-78.
6. Aliev, Saleh Muhammedoğlu, “Erdebil”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 11, İstanbul 1995, s.276-277.
7. Alizade, Abdülkerim, Sotsialno-ekonomiçeskaya i politiçeskaya istoriya Azerbaydjana v XIII-XIV vv., Baku 2012.
8. Azerbaydjan na Şelkovom puti, (red. Şahin Mustafayev), Baku 2020.

9. Azərbaycan arxeologiyası, VI c., (red. Tarix Dostiyev), Bakı 2008.
10. Azərbaycan etnoqrafiyası, I c., (red. Teymur Bünyadov), Bakı 2007.
11. Azərbaycan tarixi, I c., (red. İqrar Əliyev), Bakı 1998.
12. Azərbaycan tarixi, II c., (red. Nailə Vəlixanlı), Bakı 1998.
13. Azimli, Mehmet, Babek: Bir Direnişçi, Konya 2013.
14. Azimova, L. A., “Nekotorıye numizmatiçeskiye dannıye o gosudarstve Sadjidov (889-929 godı)”, İzvestiya Akademii Nauk Azerbaydjanskoy SSR (Seriya istorii, filosofii i prava), 3, (1977), s.90-99.
15. ______, “Numizmatiçeksiye dannıye ob emirax – preyemnikax Sadjidov”, İzvestiya Akademii Nauk Azerbaydjanskoy SSR (Seriya istorii, filosofii i prava), 1, (1979), s.88-93.
16. Azîzzâde, Mîr Nebî, Târîh-i Deşt-i Muğan, Tahran 1384.
17. el-Bağdâdî, Safiyyü’d-dîn Abdü’l-Mü’min b. Abdü’l-Hakk, Merâsidü’l-Ittılâ‘ alâ Esmâi’l-Emkine ve’l-Bikā‘, (çev. H. İbrahim Gökbörü), 1. c., Ankara 2019.
18. Behâzîn, Dâryûş, “Erdebil”, Berresîhâ-yı Târîhî, 65, (1355), s.169-196.
19. Bel‘amî, Târîhnâme-i Taberî, (be tashîh ü tahşiye-i Muhammed Rûşen), 4. c., Tahran 1373.
20. Bolşakov, Oleg Georgiyeviç, Srednevekovıy gorod Blijnego Vostoka (VII – sredina XIII v.): Sotsialno-ekonomiçeskiye otnoşeniya, Moskva 1984.
21. Brosset, Marie Félicité, Gürcistan Tarihi (Eski çağlardan 1212 yılına kadar), (çev. Hrand D. Andreasyan; notlar ve yayına hazırlayan: Erdoğan Merçil), Ankara 2003.
22. Bünyadov, Ziya, Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225-ci illər), Bakı 2004.
23. ______, Azərbaycan VII-IX əsrlərdə, Bakı 1989.
24. Caferniyâ, Fatıma, “Vaziyyet-i ferhengî-i Erdebil ber esâs-ı terâcim-i ricâl ez kurûn-ı nuhustîn tâ karn-ı dehüm”, Faslnâme-i pejûhişhâ-yı târîhî (Dânişgâh-ı İsfahan), 53[9]/2, (1396), s.141-167.
25. Câmi‘î, Büyük, Nigâhî be âsâr u ebniye-i târîhî-i Erdebil, Tahran 1374.
26. Can, Yılmaz, “H. I-III / M. VII-X. Yüzyıl İslâm Şehri”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/6, (1992), s.109-138.
27. Coşkunsu, Nigar, “Ob osobennostyax gonçarstva v Azerbaydjane v period rannego srednevekovya”, AMEA Tarix İnstitutunun Elmi Əsərləri, 39, (2011), s.124-133.
28. Çağlayan, Yegane, “Erdebil IX-X. Yüzyıllarda”, TURAN-SAM, 15/58, (2023), s.162-169.
29. Dakīkī, Muhammedkuli, “Târîhçe-i zarb-ı sikke der Azerbaycan-ı Garbî”, Himâyiş-i düvvüm-i İran-şinâsî: İktisâd-ı İran, Tahran 1400, s.176-193.
30. Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerirü’t-Taberî, Tarih-i Taberî, (çev. M. Faruk Gürtunca), 4. c., İstanbul 1992.
31. Ebû Dülef, Sefernâme-i Ebû Dülef der İran, (bâ ta‘lîkāt u tahkīkāt-ı Vladimir Minorsky; trc. Seyyid Ebülfazl Tabâtabâî), Tahran 1354.
32. Əliyeva, Nərgiz, Azərbaycanda islam mədəniyyəti (VII-XIII əsrin əvvəlləri), Bakı 2017.
33. ______, əs-Səmaninin "Kitab əl-Ənsab" əsəri Azərbaycanın mədəniyyət tarixinə dair mənbə kimi, Bakı 2010.
34. ______, İbn Makula azərbaycanlı ziyalılar haqqında, Bakı 2014.
35. ______, “Mucəm əl-buldən” əsərində Azərbaycan və Qafqaz. Bakı 2010.
36. Erdebîlî, İbn Bezzâz, Safvetü’s-Safâ, (mukaddime ve tashîh: Gulâm Rızâ Tabâtabâî Mecd), Tebriz 1373.
37. Əsədov, Fərda, Xəzərlər və Azərbaycan, Bakı 2018.
38. Fazili, Abdulla, Atropatena er. əv. IV – er. VII əsri, Bakı 1992.
39. ______, Azərbaycanın qədim tarixi müasir İran tarixünaslığında (e. əv. IV - e. III əsri), Bakı 1970.
40. ______, Azərbaycanın qədim və ilk orta əsrlər tarixi İran tarixşünaslığında (III-VII əsrlər), Bakı 1984.
41. Firdevsî, Ebü’l-Kāsım, Şâhnâme, 6. c., (be kûşiş-i Celâl Hâlıkī Mutlak ve Mahmud Ümid Sâlâr), New York 2005.
42. Frye, Richard N., “Ardabil”, The Encyclopaedia of Islam (2nd ed.), Vol. 1, Leiden 1986, p.625-626.
43. Geydarov, Mikail, Goroda i gorodskoye remeslo Azerbaydjana (XIII-XVII vv.): Remeslo i remeslennıye tsentrı, Baku 1982.
44. Gözəlova, Yeganə, IX-XII əsrlərdə Azərbaycanın beynəlxalq ticarət əlaqələri, Bakı 2005.
45. ______, “Orta əsrlərdə Asiyanın məşhur xammal mənbələri və istehlak mərkəzləri (VII-XVI əsrlər)”, Azərbaycan arxeologiyası, 5/1-4, (2003), s.52-57.
46. Gözəlova-Çağlayan, Yeganə, Orta əsrlərdə Avrasiyanın ticarət əlaqələri, Bakı 2019.
47. Gronke, Monika, Arabische und persische Privaturkunden des 12. und 13. Jahrhunderts aus Ardabil (Aserbeidschan), Berlin 1982.
48. Guseynov, Rauf, Siriyskiye istoçniki XII-XIII vv. ob Azerbaydjane, Baku 1960.
49. Guseyn-zade, Rauf, Kavkaz i Seldjuki, Baku 2010.
50. Gül, Muammer, “İslam ve Şehir”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 6/23, (2010), s.73-85.
51. Güneş, İskender ve Çarkçı, Akif, “İslam Medeniyetinde Şehir ve İslam Şehrinin Temel Unsurları”, Düzce İlahiyat Dergisi, 9/2, (2025), s.855-893.
52. Haerinck, Ernie, “Painted Pottery of the Ardabil Style in Azerbaijan (Iran)”, Iranica Antuqua, 13, (1978), p.75-92.
53. Hamevî, Yâkūt, Mu'cemü’l-Büldân, (trc. Ali Naki Münzevî), 1. c., Tahran 1383.
54. Haydarîyân, Mahmud ve Takizâde, Hâmid, “Câzibehâ-yı târîhî-bâstânî-i şehr-i Erdebil ve te’sîr-i ânhâ der revnak-ı gerdişgerî-i mıntıka”, Evvelîn himâyiş-i millî-i gerdişgerî-i pâydâr bâ rûykerd-i gerdişgerî-i verzişî, selâmet ve muhît-i zîst, Erdebil 1394, s.1-11.
55. Hemedânî, İbn Fakīh, Tercüme-i Muhtasarü’l-Büldân: bahş-ı merbût be İran, (trc. Muhammed Rıza Hekîmî), Tahran 1349.
56. Hudûdü’l-Âlem mine’l-Meşrık ile’l-Mağrib, (be kûşiş-i Menûçihr Sütûde), Tahran 1362.
57. İbn Havkal, Sefernâme-i İbn Havkal (İran der “Sûretü’l-Arz”), (trc. Cafer Şu‘âr), Tahran 1366.
58. İbn Hurdâzbih, Mesâlik ve Memâlik, (trc. Said Hâkrend), Tahran 1371.
59. İbn İsfendiyâr, Behâeddin Muhammed b. Hasan, Târîh-i Taberistân, (musahhih: Abbas İkbal Âştîyânî), Tahran 1366.
60. el-İdrîsî, Şerif, Kitâbü Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâkı’l-Âfâk, 2. c., Kahire 1422.
61. İpek, Ali, İlk İslâmî Dönemde Azerbaycan (632-750), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1999.
62. İstahrî, Ebû İshâk İbrahim, Mesâlik ve’l-Memâlik, (be ihtimâm-ı İrec Afşar), Tahran 1340.
63. İstoriya i vosxvaleniye ventsenostsev, (gruzinskiy tekst perevel, predisloviyem i primeçaniyami snabdil: K. S. Kekelidze), Tbilisi 1954.
64. Karatay, Osman ve Duranlı, Muvaffak, “Hazar Kağanı Yusuf’un Endülüs’e Mektubu”, Bilig, 64, (2013), s.199-230.
65. Kasumova, Sara, Azerbaydjan v III-VII vekax, Baku 1993.
66. Kayhan, Hüseyin, “Azerbaycan Atabegleri İldenizlilerin Sikkeleri”, Yeni Türkiye, 72, (2015), s.793-816.
67. ______, “Moğol İstilası Öncesi Azerbaycan’ın Sosyo-Ekonomik Yapısı Hakkında”, Belleten, 72/265, (2008), s.889-910.
68. Kazvînî, Hamdullah Müstevfî, Nüzhetü’l-Kulûb, (be sa‘y u ihtimâm u tashîh-i Guy Le Strange), Tahran: Dünyâ-yı Kitâb, 1362.
69. Kazvînî, Zekeriya Muhammed b. Mahmud, Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-‘İbâd, (tercüme bâ izâfât ez Cihangir Mirza Kacar; be tashîh ü tekmîl-i Mîr Hâşim Muhaddis), Tahran 1373.
70. Kazvînî Râzî, Nasîreddin Ebü’r-Reşid Abdü’l-Celil, Nakz ma‘rûf be Ba‘zı Mesâlibi’n-Nevâsıb fî Nakzı “Ba‘zı Fedâ’ihi’r-Revâfiz”, (tashîh: Mir Celâleddin Muhaddis), Tahran 1358.
71. Kesrevî, Ahmed, Şehriyârân-ı Gümnâm, Tahran 1385.
72. Kitapçı, Zekeriya, Azerbaycan, Harzem ve Türk Oğuz Boyları Arasında İslâmiyet, Konya 2005.
73. Kolbas, Judith Grace, Mongol Money: The Role of Tabriz from Chingiz Khan to Uljaytu 616 to 709 AH / 1220 to 1309 AD, New York University, Department of Near Eastern Languages and Literatures, A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy, New York 1992.
74. Koumjian, Dickran Karnick, A Numismatic History of Southeastern Caucasia and Adharbayjan Based on the Islamic Coinage of the 5th/11th to the 7th/13th Centuries, Columbia University, Faculty of Philosophy, A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy, New York 1969.
75. Köse, Bayram Arif, “Muhammed b. Merzubân Sonrası Müsâfirîlerin Siyasi, Ekonomik ve İdari Durumu”, Turkish Studies (History), 13/8, (2018), s.101-114.
76. ______, “Moğol İstilasının Güney Kafkasya Şehirleri Üzerinde İdarî ve İktisadî Etkileri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 (41), (2015), s.485-498.
77. ______, “10. Yüzyıl İslâm Coğrafyacılarına Göre Azerbaycan’da Coğrafî, İdarî ve İktisadî Durum”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13/34, (2016), s.431-450.
78. Kudâme b. Cafer, el-Harâc, (trc. Hüseyin Karaçanlu), Tahran 1370.
79. el-Kûfî, Muhammed Ahmed b. A‘sem, Kitâbü’l-Fütûh, 8. c., (tahkīk: Ali Şîrî), Beyrut 1411.
80. Le Strange, Guy, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1905.
81. Makdisî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed, Ahsenü’t-Tekāsîm fî Maʿrifeti’l-Ekālîm, (trc. Ali Naki Münzevî), 2. c., Tahran 1361.
82. Malek, Hodge Mehdi, “A Fifth Century Hoard of Sasanian Drachms”, Iran, 33, (1995), p.67-84.
83. Markov, Aleksey Konstantinoviç. İnventarnıy katalog musulmanskix monet İmperatorskogo Ermitaja, St. Peterburg 1896.
84. Mesudî, Murûc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar), (çev. D. Ahsen Batur), İstanbul 2004.
85. Mevlâî, Âdil, “İrfân ve ârifân der Dârülirşâd Erdebil”, Mecmua-i makālât-ı Nuhustîn himâyiş-i millî-î hünerhâ-yı Şiî ez ahd-ı Safevî tâ be imrûz, Erdebil 1388, s.71-88.
86. Məmmədova, Aygün, “Abbasi xəlifələri dövründə Azərbaycanda pul zərbinə dair”, Dövlət və din, 3/17, (2010), s.72-79.
87. ______, Ərəb xilafəti dövründə Azərbaycanda sikkə zərbi və pul dövriyyəsi, AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya İnstitutu, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferatı, Bakı 2013.
88. ______, “VIII-IX əsrlərdə Azərbaycanda pul zərbinin səciyyəvi xüsusiyyətləri”, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi, Bakı, 2008, s.411-422
89. Məmmədova, Gülçöhrə və Məmmədova, Zahidə, Azərbaycan memarlıq tarixi: Orta əsrlər memarlığı (VIII-XIV əsrlər), Bakı 2013.
90. Muradaliyeva, Elmira, Goroda Kavkaza na Velikom Şelkovom puti, Baku 2011.
91. Muradaliyeva, Elmira, “Zolotoy vek gorodov Azerbaydjana”, Kavkaz & globalizatsiya, 4/1-2, (2010), s.217-230.
92. Muradov, Vidadi, Gradostroitelstvo Azerbaydjana (XIII-XVI vv.), Baku 1984.
93. el-Mühellebî, Hasan b. Ahmed, el-Kitâbü’l-Azîzî (el-Mesâlik ve’l-Memâlik), (tahkīk: Teysir Halef), Dımaşk 2006.
94. el-Nasibi, Abu al-Kasim Ibn Haukal, Kitāb Ṣūrat al-Arḍ: Opus Geographicum, (ed. by Johannes Heindrik Kramers), Vol. 2., Leiden 1939.
95. Necefî, Seyyid Fahreddin Mûsevî Erdebîlî, Târîh-i Erdebil ve dânişmendân, 1. c., Necef 1347.
96. en-Nedîm, Muhammed b. İshak, el-Fihrist, (çev. Ramazan Şeşen), İstanbul 2019.
97. Nûrî, Sayyâd, Seyrî der târîh-i köhen-i şehr-i Erdebil, 1. c., Erdebil 1396.
98. Özçelik, Saadettin, Dede Korkut (Dresden Nüshası): Giriş, Notlar, Ankara 2016.
99. Piriyev, Vaqif, Azərbaycan XIII-XIV əsrlərdə, Bakı 2003.
100. Radjabli, Ali, Numizmatika Azerbaydjana (Oçerki istorii monetnogo dela i denejnogo obraşeniya Azerbaydjana), Baku 1997.
101. Ramzi, Murad, Talfik al-axbar fi vakai Kazan va Bulgar va muluk at-Tatar, (red. S. İ. Xamidulin), Ufa 2017.
102. Râvendî, Muhammed b. Ali b. Süleyman, Râhatü’s-Sudûr ve Âyetü’s-Sürûr, (be sa‘y-ı Muhammed İkbâl ve bâ tashîhât-ı lâzım-ı Müctebâ Mînovî), Tahran 1364.
103. er-Râzî, Ebû Ali Miskeveyh, Tecâribü’l-Ümem, (tahkīk: Ebü’l-Kāsım İmâmî), 6. c., Tahran 1379.
104. Rəcəbli, Əli, Sikkə və dövlətçilik, Bakı 2017.
105. Saferî, Baba, Erdebîl der güzergâh-ı târîh, 1-3. c., Erdebil 1370-1371.
106. Sarıkaya, Bekir, Rükneddin Ahmed’in Acâʾibü’l-Mahlûkāt Tercümesi (Giriş – Metin – Sözlük), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2010.
107. Sears, Stuart D., A Monetary History of Iraq and Iran (Ca. Ce. 500 to 750), The University of Chicago: Department of Near Eastern Languages and Civilizations, A Dissertation Submitted to the Faculty of the Division of the Humanities in Candidacy for the Degree of Doctor of Philosophy, Chicago 1997.
108. Seyfeddini, Muhammed vd., Numizmatika Azerbaydjana: Denejnoye obraşeniye i monetnoye delo v Azerbaydjane (IV vek do n.e. – IX vek n.e.), Baku 1998.
109. Seyfeddini, Muhammed ve Mirabdullayev, A. Denejnoye obraşeniye i monetnoye delo Azerbaydjana (IX-XIV vv.), Baku 2004.
110. Süryânî Patrik Mihail, Vakainame, İkinci Kısım (1042-1195), (çev. Hrant D. Andreasyan), 1944 (Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Ktp., Kayıt No. 11932).
111. Şarifli, Mamedali, Feodalnıye gosudarstva Azerbaydjana vtoroy polovinı IX-XI vekov, Baku 2012.
112. Şeyhülhükemâî, İmâdeddin, Fihrist-i Esnâd-ı Buk‘a-i Şeyh Safiyeddîn-i Erdebîlî, Tahran 1387.
113. Şeyx Səfi təzkirəsi (“Səfvətü’s-səfâ”nın XVI əsr türk tərcüməsi), (haz. Möhsün Nağısoylu, Sevər Cabbarlı və Rauf Şeyxzamanlı), Bakı 2006.
114. Şiran, Həbib Esmali oğlu Şəhbazi, Ərdəbil bölgəsinin orta əsr arxeoloji abidələri, AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyanın avtoreferatı, Bakı 2014.
115. Şpuler, Bertold, Târîh-i İran der kurûn-ı nuhustîn-i İslâmî, (trc. Meryem Mîr Ahmedî), 1-2. c., Tahran 1373.
116. Tahirzadə, Ədalət, “Kəsrəviçilik: kökü, özəyi, ardıcılları, dirildilməsi”, Azərbaycan filologiyası məsələləri, 2, (1984), s.44-59 ve 3, (1991), s.61-92.
117. Taylor, Otis Ellery, Architecture of Northwest Persia under the Īl-Khān Mongols. The University of Chicago, Department of Art, A dissertation submitted to the Faculty of the Division of Humanities in candidaty for the degree of doctor of philosophy, Chicago 1939.
118. Tebrîzî, Katran, Dîvân, (tashîh: Muhammed Nahçıvanî), Tahran 1363.
119. The Cambridge History of Iran, Vol. 3, Part 2, ed. by Ehsan Yarshater, Cambridge 1983.
120. The Cambridge History of Iran, Vol. 4., ed. by Richard Frye, Cambridge 1975.
121. The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhacʻoycʻ, (the long and the short recensions, introduction, translation and commentary by Robert H. Hewsen), Wiesbaden 1992.
122. Tûsî, Muhammed b. Mahmud b. Ahmed, Acâʾibü’l-Mahlûkāt, (be ihtimâm-ı Menûçihr Sütûde), Tahran 1382.
123. Vardan Velikiy, Vseobşaya istoriya, (perevel s primeçaniyami i prilojeniyami Nikita Osipoviç Emin), Moskva 1861.
124. Vardanyan, Aram R., “On the Coinage of Daysam ibn Ibrahim in Adharbayjân and Armenia in the 10th Century AD”, Journal of the Oriental Numismatic Society, 197, (2008), p.11-19.
125. ______, “On the Coinage of the Sallârids and Contemporary Military Generals in Iranian Adharbayjân in the Tenth Century AD”, Journal of Oriental Numismatic Society, 191, (2007), p.8-19.
126. ______, “The Coinage of Sâjids of Adharbayjân and Armenia (late IX-X AD)”, Talk on the ONS Meeting, Tübingen (08.05.2004), p.1-6.
127. ______, “The History of Iranian Adharbayjân and Armenia in the Rawwâdid Period (Tenth Century AD) According to Narrative Sources and Coins”, The Numismatic Chronicle, 169, (2009), p.245-260.
128. Vardapet Gevond, İstoriya xalifov, (perevod: Kerope Petroviç Patkanyan), St. Peterburg 1862.
129. Vəlixanlı, Nailə, Azərbaycan VII-XII əsrlərdə (tarix, mənbələr, şərhlər), Bakı 2016.
130. ______, Ərəb xilafəti və Azərbaycan, Bakı 1993.
131. el-Ya‘kūbî, Ahmed b. Ebî Ya‘kūb, el-Büldân, (trc. Muhammed İbrahim Âyetî), Tahran 2536 (şâhenşâhî).
132. Yıldız, Hakkı Dursun, “Azerbaycan’da Hüküm Sürmüş Bir Türk Hanedanı: Sâc Oğulları-III”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, 32, (1979), s.29-70.
133. Zıllî, Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 1. c., (haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı), İstanbul 2006.