A Mevlevi Poet Whose Poems Are Unknown: Dervish Isa Dede (Pîrî)

Öz

In order to approach the history of Classical Turkish literature from a holistic perspective and to address the deficiencies found in biographical sources, poetry miscellanies (mecmuas), which reflect the aesthetic memory of their period, constitute a set of crucial primary materials. The literary legacy of poets whose names are mentioned in biographical dictionaries (tezkires) but whose independent divans have not survived to the present day is generally preserved within such compilatory works. This study aims to reassess the life and literary output of the Mevlevi poet Derviş İsa Dede (Pîrî), who lived in the seventeenth century and whose biography remains limited and, at times, contradictory, in light of new findings obtained from poetry miscellanies. Furthermore, as a result of a systematic survey of miscellanies housed in various library collections, a total of forty eight poems attributed to the poet have been identified, consisting of ghazals, tahmîs, mustazads, and chronogrammatic quatrains. An examination of the chronograms embedded in these poems and of the statesmen mentioned therein indicates that Pîrî was still alive in 1674, resided in Aleppo, Damascus, and Istanbul, and maintained contacts with the Ottoman bureaucratic milieu. The analytical section of the study demonstrates that the poet employed a clear and fluent Turkish, made frequent use of local expressions and idiomatic language, and reflected his Mevlevi identity particularly musical terminology associated with Mevlevism into his poetry in a lyrical and aesthetically refined manner. The article seeks to evaluate Pîrî’s poetic aesthetics and to draw scholarly attention to one of the dervish poets of seventeenth-century Turkish literature.

Anahtar Kelimeler

• Dervish Isa Dede
• Piri
• Poetry
• Mecmua
• Mevlevi Order
• 17th Century Poetry

ŞİİRLERİ BİLİNMEYEN MEVLEVİ BİR ŞÂİR: DERVİŞ İSA DEDE (PÎRÎ)

Öz

Klasik Türk edebiyatı tarihinin bütüncül bir yaklaşımla ele alınabilmesi ve biyografik kaynaklardaki eksikliklerin giderilebilmesi adına, dönemin estetik hafızasını yansıtan şiir mecmuaları elimizdeki önemli kaynaklardandır. Tezkirelerde adı geçmesine rağmen müstakil bir divanı günümüze ulaşmayan şairlerin edebî mirası, genellikle bu derleme eserlerde saklı kalmaktadır. Bu çalışma, XVII. yüzyılda yaşamış ancak yaşamı hakkındaki bilgiler sınırlı ve yer yer çelişkili olan Mevlevi şair Derviş İsa Dede’nin (Pîrî) hayatını ve sanatını, mecmualardan elde edilen yeni bulgular ışığında değerlendirilmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca farklı kütüphane koleksiyonlarında yer alan mecmuaların taranması neticesinde şaire ait gazel, tahmis, müstezat ve tarih kıtalarından oluşan toplam kırk sekiz adet manzume tespit edilmiştir. Şiirlerde düşülen tarihler ve adı geçen devlet adamları incelendiğinde, Pîrî’nin 1674 yılında hâlâ hayatta olduğu, Halep, Şam, İstanbul şehirlerinde yaşadığı ve Osmanlı bürokrasisiyle temas hâlinde bulunduğu sonuçlarına ulaşılmıştır. Çalışmanın inceleme bölümünde; şairin sade ve akıcı bir Türkçe kullandığı, mahallî söyleyişlere ve deyimlere yer verdiği, Mevlevi kimliği ve özellikle Mevlevilikle ilişkili musiki terimlerini lirik ve estetik biçimde şiirine yansıttığı tespit edilmiştir. Makale, Pîrî’nin sanat anlayışını değerlendirmeyi ve XVII. yüzyıl Türk şiirinin derviş şairlerinden birini araştırmacıların dikkatine sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Derviş İsa Dede
• Pîrî
• Şiir Mecmuası
• Mevlevilik
• 17. Yüzyıl Şiiri.

Kaynakça

1. Adlığ, Davut, “Şehrîzâde Mehmed Saîd Efendi’nin Tuhfe-i Mustafâviyye Fî Beyân-ı Kapudanân-ı Devlet-i Aliyyesi’nin Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi”, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Diyarbakır 2020.
2. Akpınar, Ayşenur, “Mecmûa-i Eşar Adlı Bir Mevlevi Mecmûasının İncelemesi”, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Trabzon 2015.
3. Aktepe, M. Münir, “İpşir Mustafa Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 22, İstanbul 2000, s. 375-376.
4. Aldırmaz, Volkan, “Millî Kütüphane’deki 06 Hk 578 Numaralı Şiir Mecmuası (103b-233a, İnceleme-Metin)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Konya 2013.
5. Esrar Dede, Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye (haz. İlhan Genç), Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Ankara 2000.
6. Genel, Bahar, “Milli Kütüphane Ankara-Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu’nda 06 Hk 578 Arşiv Numarası İle Kayıtlı Mecmûa-yı Eşâr (Metin-İnceleme-Tıpkıbasım)”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Ensitütsü, Konya 2015.
7. Güven, Hikmet Feridün, “Pîrî Mahlaslı Şairler ve Derviş İsa Pîrî”, International Journal of Language Academyi 6/5, 2018, s. 132-147.
8. Işınsu İsen, Tuba, “Divan Şiirinde Fahriye”, Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2002.

9. İpşirli, Mehmet, “Ebûsaid Mehmet Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 10, İstanbul 1994, s. 281.
10. Köksal, Mehmet Fatih, Eski Türk Edebiyatında Tenkit ve Teori, Kesit Yayınları, İstanbul 2012.
11. Mezarcı, Sahra, “Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum 593 Numaralı Şiir Mecmuası: İnceleme-Metin-Dil İçi Çeviri-Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi’ne (Mestap) Göre Tasnifi”, 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019.
12. Mutlu, Serpil, “Milli Kütüphane 06 Hk 578, 06 Hk 951 Numaralarında Kayıtlı Mecmuaların ‘Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi’ne (Mestap) Göre Tasnifi”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir 2014.
13. Özbek Arslan, Necmiye, “Hüseynî Makamında Bestelenmiş Tasavvufi Şiirlerin Bilişsel Şiirbilim Kuramına Göre İncelenmesi: Şeyh Galip ve Şemseddin Sivasî Örneği”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 34, Haziran 2025, s. 557-568.
14. Öztürk, Gülsüm, “İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Bel_Yz_ O0092 Numaralı Şiir Mecmuası (1a-85a V.) ve Mestap Tablosu”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Konya 2019.
15. Sönmez, Pelin, “İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Ty393 Numaralı Şiir Mecmuası: İnceleme-Metin-Mestap’a Göre Tasnif”, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2023.
16. Tekin, Kemal Hakan, Halep’te Osmanlı İzleri (1516–1918), Çamlıca Basım Yayın, İstanbul 2014.
17. Tuğluk, Halil İbrahim, “Rûhî, Sadreddin-zâde Rûhullâh Mehmed Efendi”, TEİS, 2020.
18. Uludüz, Ekim Ortaç, “İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Bel_Yz_O0043 Numarada Kayıtlı Şiir Mecmuası’nın (1b-75a) Transkripsiyonlu Metni ve Şiir Mecmualarının Sistematik Tasnifi Projesi’ne (MESTAP) Göre Tasnifi”, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Zonguldak 2018.
19. Yeniterzi, Emine, “Klasik Türk Şiirinde Ülke ve Şehirlerin Meşhur Özellikleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3/15, 2010, s. 301-334.