AKDAMAR KUTSAL HAÇ KİLİSESİ TAŞ SÜSLEMELERİNDE SIRADIŞI BİR KOMPOZİSYON: AT ÜSTÜNDE GERİYE OK ATAN FİGÜRÜN DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ

Öz

Bu çalışmada Akdamar Kutsal Haç Kilisesi’nin süsleme kuşakları arasında yer alan at üstünde geriye dönerek ok atan sahne; konu, malzeme ve süsleme tekniği açısından ele alınarak problemleri tartışılacak ve bu meselelere dair tespit ve görüşler dile getirilecektir. Van – Aladağ Bölgesi’nde 2022 yılından beri gerçekleştirilen araştırmalar, bölgede daha geniş yelpazede gözlem ve inceleme olanağı sağlamaktadır. Tarihi kaynaklar ve müzedeki birkaç fragmanın iziyle ulaşılan arkeolojik veriler, bölgede İlhanlı kültür varlığını doğrulamaktadır. İlhanlı döneminde Ermenilerle iyi ilişkiler kurulmuş ve İlhanlıların hâkimiyeti altında varlıklarını sürdürmüşlerdir. İlhanlı döneminin bölgedeki izleri arandığında, Van’daki Hıristiyan mimarisi örneği Akdamar Kutsal Haç Kilisesi’nde kubbe onarımı yaptıkları ve yapının güney cephesine onarım kitabesi ekledikleri belirtilmektedir. Yapının inşası kadar onarımlarının da önemsendiğinden Ortaçağda birçok yapıda onarım kitabesine rastlanmaktadır. Akdamar Kutsal Haç Kilisesi doğu cephesinde yer alan at üstünde geriye ok atan İlhanlı Hanı ile ayı mücadele sahnesi de genel süsleme üslubu ve düzeniyle uyumlu, neredeyse ayrıştırılamamaktaydı. Bu çalışma, mücadele kompozisyonun tarihsel, süsleme, malzeme-teknik ve üslup analizi ile İlhanlı döneminde bölgedeki mimariye etkisinin izlerinin çözümlemesini kapsamaktadır. Bölgede yapılacak araştırmalarda bu tür verilerin İlhanlı Dönemi için bir ağ gibi tarihsel bir perspektif oluşturacağı ve İlhanlı Dönemi’nin mimari ve süslemelerdeki izlerini ortaya çıkarmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İlhanlılar
• İlhanlı Hanı
• Moğollar
• Hülagü Han
• Atlı Süvari
• Akdamar Kutsal Haç Kilisesi
• Süsleme
• Malzeme-Teknik.

Akdamar Holy Cross Church An Unusual Composıtıon In The Stone Decoratıons: Thoughts On The Fıgure Shootıng An Arrow From A Horse

Öz

This study will examine the scene depicting an archer riding a horse and shooting an arrow backwards, which is located among the decorative bands of the Akdamar Holy Cross Church, in terms of subject matter, material and decorative technique. The problems will be discussed, and observations and opinions on these issues will be presented. Research conducted in the Van-Aladağ region since 2022 has provided opportunities for observation and investigation on a broader scale in the region. Archaeological data obtained from historical sources and a few fragments in the museum confirm the Ilkhanid cultural presence in the region. During the Ilkhanid period, good relations were established with the Armenians, who continued to exist under their rule. When searching for traces of the Ilkhanid period in the region, it is seen that they repaired the dome of the Akdamar Holy Cross Church, an example of Christian architecture in Van, and added a restoration inscription to the south facade of the building. As repairs were considered as important as the construction of the building, repair inscriptions are found in many buildings in the Middle Ages. The scene of the Ilkhanid Khan shooting an arrow backwards on horseback and fighting a bear on the eastern facade of the Holy Cross Church of Akdamar was also harmonious with the general decorative style and layout, almost indistinguishable. This study encompasses the historical, decorative, material-technical and stylistic analysis of the composition of the struggle, as well as an analysis of its traces of influence on the architecture of the region during the Ilkhanid period. In research to be conducted in the region, such data will form a historical perspective like a network for the Ilkhanid period and reveal its traces in the architecture and decorations of the Ilkhanid period.

Anahtar Kelimeler

• Ilkhanids
• Ilkhanid Khan
• Mongols
• Hulagu Khan
• Horse Cavalry
• Akdamar Holy Cross Cruch
• Ornament
• Material Technical.

Kaynakça

1. Andreasyan, Hrand D., “Aktamar Kilisesi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, XVI/21, 1966, s. 77-82.
2. Arık, Feda Şamil, Selçuklular Zamanında Anadolu’da Meydana Gelen Depremler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Cilt XVI, Sayı 26, Ankara, 1994 (Ayrı Basım), 11-32.
3. Baş, Gülsen ve Gül, Mesut, “Bitlis’te Figürlü Bir Taş Kabartma Üzerine İncelemeler”, Sanat ve Kültür Araştırmaları (Ed. Ercan Çalış ve Resul Yelen), Hiper Yayın, İstanbul 2020, s. 110-129.
4. Baş, Gülsen, Uslu, Erol, Gül, Mesut, Bekmez, Ayşegül, Yelen, Resul, Anadolu’da Ortaçağ Türk Mimarisinin Sıradışı Örneği: Van Ulu Cami. Van Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, Ankara 2023.
5. Bekmez, Ayşegül, “Anadolu Mimarisinde İlhanlı Hükümdarlarının İzleri”, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 6/1, 2023, s. 168-186.
6. Çaycı, Ahmet, Anadolu Selçuklu Sanatında Gezegen ve Burç Tasvirleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002.
7. Çoruhlu, Yaşar, Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi, Konya, 2014.
8. Çoruhlu, Yaşar, “Türk Sanatı’nın Ermeni Sanatı’na Etkileri”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 122/241, 2019, s. 313-350.

9. Esin, E. “Bağdaş ve Çökmek, Türk Töresinde İki Oturuş Şeklinin Kadim İkonografisi”, Sanat Tarihi Yıllığı, 3, 1970, s. 231-242.
10. Esin, Emel, “Uygur Sanatı”, Türk Ansiklopedisi, Cilt XXXIII, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 1983, s. 131-141.
11. Görür, Muhammet, “Beylikler Dönemi Mimarisinde Taş Süsleme Programı”, Türkler Ansiklopedisi (Ed. Hasan Cemal Güzel vd.), Cilt 8, Yeni Yurt Yayınları, Ankara 2014, s. 46-61.
12. Gözotuk, Ömer, Başkale, Çatak ve Gürpınar’daki Tetrakonkos Planlı Üç Kilise, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Van 2019.
13. Gül, Mesut ve Cihaner Keser, Sezer, “Akdamar Kutsal Haç Kilisesi Kraliyet Galerisinin Kayıp Simgesel Taş Korkuluğu”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 180, 2025, s. 261-276.
14. Günay, Emre, İlhanlı Sikkeleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Van 2023.
15. Güzel, Eylem, Van Akdamar Kilisesi Mimari Süslemesine İkonografik Bir Yaklaşım, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Van 2003.
16. Güzel, Eylem, “Van-Akdamar Kilisesi Mimari Süslemesine İkonografik Bir Yaklaşım”, Bilim Eşiği 2: Sanat Tarihinde Gençler 2004 Semineri Bildiriler, İstanbul 2005, s. 141-154.
17. Hewsen, Robert H, “Van in This World; Paradise in the Next / The Historical Geography of Van/Vaspurakan”, Armenian Van/Vaspurakan (Ed. Richard G. Hovannisian), Mazda Publishers, California, 2000, s. 13-42.
18. Hovannisian, Richard G. “Armenian Van/Vaspurakan: An Introduction”, Armenian Van/Vaspurakan (Ed. Richard G. Hovannisian), Mazda Publishers, California, 2000, s. 1-12.
19. İpşiroğlu, Mazhar, Ahtamar Kilisesi Işıkla Canlanan Duvarlar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2017.
20. İzmirliler, Yılmaz, Saltuklu Beyliği Paraları/Saltuqid Coins, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2024.
21. Karaca, Yalçın, Doğu Anadolu Bölgesi Hıristiyan Dini Mimarisinde Jamatun Yapıları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Van 2004.
22. Koçlardan, Pınar ve Çelebioğlu Yergün, Banu, “Van Gölü Çevresinde Bulunan Vaspurakan Krallığı Dönemi Manastırları: Mimari Özellikleri, Koruma Sorunları ve Koruma Önerileri”, Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 18/104, 2025, s. 321-344.
23. Kouymjian, Dicran, “Van under Mongol, Turkmen, Persian and Ottoman Domination”, Armenian Van/Vaspurakan (Ed. Richard G. Hovannisian), Mazda Publishers, California, 2000, s. 117-131.
24. Maraşlı, Savaş, “Türk Alp Geleneğinin Ortaçağ Anadolu Tasvir Sanatına Yansımaları”, Turkish Studies, 9/1, Ankara 2014, s. 337-355.
25. Mercangöz, Zeynep, “Ortaçağda Van Hıristiyan Mimarisi”, Van, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1995, s. 75-104.
26. Mnatsakanian, Stepan, Aghtamar Ortaçağ Ermeni Mimarlığının Mücevheri, (Çev.: Zuhal Bilgin), Bir Zamanlar Yayıncılık, İstanbul 2010.
27. Nairy Hampikian, “The Architectural Heritage of Vaspurakan and the Preservation of Memory Layers”, Armenian Van/Vaspurakan (Ed. Richard G. Hovannisian,), Mazda Publishers, California 2000, s. 87-116.
28. Otto-Dorn, Katherina. “Akdamar Kilisesi Figür Kabarmalarında Türk Tesiri”, Milletlerarası Birinci Türk Sanatları Kongresi (19-24 Ekim 1959), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1962, s. 322-324.
29. Öney, Gönül, The Church of Akdamar (Aght’amar), Ministry of Culture Publications, Ankara, 1990.
30. Şahin, Öner, Van Merkez İpekyolu, Erçiş ve Gevaş İlçelerindeki Tetrakonkos (Tetraconchos) Planlı Kiliseler, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Van, 2015.
31. Şemsu’d-din Kaşani, Şehname-i Cengizi, Bibliotheque Nationale de France, Supplement Persan, 1443, f. 222v.
32. Thierry, Jean Michel and Donabedian, Patrick, Armenian Art. New York.: Harry N. Abrams, 1989.
33. Top, Mehmet, Kılıç, Sinan, Karaca, Yalçın, “Ortaçağ ve Sonrası”, Van 2006 Kültür ve Turizm Envanteri I – Tarihsel Değerler, Van Valiliği İl Kültür Turizm Müdürlüğü Yayını, İstanbul 2006, s. 171-314.
34. Uluçam, Abdüsselam, Ortaçağ ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı I Van, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2000.
35. https://www.coinarchives.com/w/results.php?search=ARTUQ&s=0 Erişim Tarihi: 10.03.2025.
36. https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;isl;tr;mus01;9;tr Erişim Tarihi: 10.03.2025.
37. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=292413
38. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=341965
39. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=341964
40. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=307854
41. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=307798
42. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=78821
43. https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=264429
44. https://www.coinarchives.com/w/results.php?search=ARTUQ&s=0