Türkiye’de Bütçe Açıkları ve Bileşenlerinin Sürdürülebilirliği: Fourier Birim Kök Testlerinden Yeni Kanıtlar

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 1061 - 1084, 29.12.2025

Atilla Aydın

Öz

Bütçe açıklarının sürdürülebilir olması, ülke ekonomilerinde makroekonomik istikrarın sağlanması açısından önem arz etmektedir. 1970’li yıllarda ortaya çıkan petrol krizi ve stagflasyon süreci ile birlikte tüm dünyada müdahaleci ekonomi anlayışı tartışmaya açılmış ve yeni iktisat politikaları arayışı başlamıştır. Bu bağlamda özellikle 1980’li yıllardan itibaren neoliberal ekonomi politikaları egemen hale gelmiş, liberalleşme ve küreselleşme eğilimi başlamıştır. Yeni ekonomi politikaları, farklı ülkelerde farklı sonuçlar ortaya koymuştur. Küreselleşme eğilimi ile birlikte uluslararası ticaret artış göstermiş, devletlerin gelir ve giderlerinde yapısal değişimler meydana gelmiştir. Bu çerçevede bütçe açıkları, daha çok tartışılmaya başlanmış ve bütçe açıklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması için yeni politikalar uygulamaya konmuştur. Türkiye de liberalleşme ve küreselleşme eğilimine 24 Ocak 1980 Kararları ile dâhil olmuştur. Bu çerçevede önce uluslararası mal hareketleri, ardından sermaye hareketleri serbestleştirilmilştir. Bu süreçte bütçe dengesinde değişimler ortaya çıkmış ve bütçe açıkları kronik bir sorun hale gelmiştir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye ekonomisinde bütçe açıklarının sürdürülebilir olup olmadığının saptanmasıdır. Ayrıca bütçe giderlerine ilişkin bileşenlerin sürdürülebilirliği de analiz edilmiştir. Çalışmanın dönem aralığı 1975-2023 yıllarını kapsamaktadır. Yöntem olarak geleneksel, yapısal kırılmalı ve Fourier tipi birim kök testlerinden faydalanılmıştır. Çalışmadan elde edilen sonuçlara göre bütçe açıkları sürdürülebilir bulunmamıştır. Ayrıca faiz ödemleri, sosyal güvenlik harcamaları ve personel harcamaları da sürdürülemez olarak saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sürdürülebilirlik , Bütçe açıkları , Faiz ödemeleri , Sosyal güvenlik harcamaları , Personel harcamaları , Fourier birim kök testleri

Kaynakça

• Afonso, A. (2005). Fiscal sustainability: The unpleasant european case. Finanzarchiv, 61(1), 19-44.
• Afonso, A. ve Coelho, J. C. (2024). Fiscal sustainability, Fiscal reactions, pitfalls and determinants. Applied Economics, 1-13.
• Akar, S. (2014). Türkiye’de bütçe gelir ve harcamalarının ampirik analizi. BDDK Bankacılık ve Finansal Piyasalar, 8(1), 141-159.
• Akıncı, A. (2023), Analysis of fiscal sustainability in Türkiye: Bootstrap Fourier ARDL approach. Sayıştay Dergisi, 130, 419-439.
• Al, İ. (2019). Mali sürdürülebilirlik analizi: Türkiye üzerine bir uygulama. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 7(2), 67-84.
• Altun, N. (2017). Türkiye’de bütçe açıklarının sürdürülebilirliğinin ampirik olarak analizi: 1950-2015 dönemi. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(1), 13-22.
• Azgün, S. ve Taşdemir, M. (2006). Bütçe açıklarının sürdürülebilirliği: türkiye’nin zamanlar arası borçlanma kısıtının testi (1980-2004). Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 20(2), 35-45.
• Bakkal, H. (2022). Türkiye’de bütçe açığının sürdürülebilirliği: 1982-2016 dönemi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(2), 588-599.
• Becker, R., Enders, W. ve Lee, J. (2006). A stationarity test in the presence of an unknown number of smooth breaks, Journal of Time Series Analysis, 3(5): 381-409.
• Blanchard, O. J. (1990). Suggestions for a new set of fiscal indicators, OECD Economics Department Working Papers, No.79, OECD Publishing.
• Bohn, H. (1998). The behavior of U.S. public debt and deficits. The Quarterly Journal Of Economics, 113(3), 949-963.
• Bohn, H. (2005). The sustainability of fiscal policy in the United States. Cesifo Working Paper, 1446.
• Boratav, K. (2015). Türkiye iktisat tarihi, Ankara: İmge Kitabevi.
• Brady, G. L. ve Magazzino, C. (2018). Fiscal sustainability in the EU. International Atlantic Economic Society, 46, 297-311.
• Bravo A. B. S. ve Silvestre, A. L. (2002). Intertemporal sustainability of fiscal policies: Some tests for European countries. European Journal of Political Economy, 18(3), 517-528.
• Buiter, W. H. (1985). Guide to public sector debt and deficits. Economic Policy, 1(1), 13- 79
• Bulut, H.(2020), Assessing fiscal sustainability in Turkey through cointegration analysis with multiple structural breaks, International Journal of Applied Business and Management Studies Vol. 5, No.1; 2020 ISSN 2548-0448.
• Burnside, C. (2005), Theoretical prerequisites for fiscal sustainability analysis, fiscal sustainability in theory and practice: A handbook, World Bank Publication.
• Carrion-i Silvestre, J.L., Kim, D. ve Perron, P. (2009), GLS-based unit root tests with multiple structural breaks under both the null and the alternative hypothesis, Econometric Theory, 25/6, 1754-1792.
• Castro, F. D. ve Cos, P.H. (2002). On the sustainability of the spanish public budget performance. Revista De Economía Pública, 160, 9-27.
• Chalk, N. ve Hemming, R. (2000). Assessing fiscal sustainability in theory and practice, ınternational monetary fund, Fiscal Affairs Department, IMF Working Paper, WP/00/81
• Christopoulos, D. K. ve León-Ledesma, M. A. (2010). Smooth breaks and non-linear mean reversion: Post-bretton woods real exchange rates, Journal of International Money and Finance, 29(6), 1076-1093.
• Cuddington, J. T. (1997). Analyzing the sustainability of fiscal deficits in developing countries. The World Bank Policy Research Working Paper, WPS 1784, 1-60.
• Çavdar, T. (2004). Türkiye’nin demokrasi tarihi (1950’den günümüze). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Çil, A. B. (2023). Türkiye’de bütçe açığının sürdürülebilirliğinin çoklu yapısal kırılmalı eşbütünleşme yöntemi ile sınanması. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 231-252.
• Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1979), Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366), 427-431.
• Dickey, D.A. ve Fuller, W.A.(1981), Likelihood ratio statistics for autoregressive time series with a unit root. Econometrica, 49(4), ss.1057 1072.
• Edwards, S. (2002). Debt relief and fiscal sustainability, National bureau of economic research, NBER Working Paper Series, Working Paper 8939.
• Feve, P. ve Henin, P. (2000). Assessing effective sustainability of fiscal policy within the G7. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 62(2), 175-195. doi:10.1111/1468-0084.00167.
• Fukuda, S. ve Teruyama, H. (1994). The sustainability of budget deficits in Japan. Hitotsubashi Journal of Economics, 35(2), 109-119.
• Gögül, P. K. (2016). Türkiye’de mali sürdürülebilirliğin yapısal değişimler çerçevesinde analizi 2002-2015. Siyaset Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 87-109.
• Günaydın, E. (2003). Analysing the sustainability of fiscal deficits in Turkey. Hazine Dergisi, 16, 1-14.
• Güriş, B. (2019). A new nonlinear unit root test with Fourier function. Communications in Statistics-Simulation and Computation, 48(10), 3056-3062.
• Hamilton, J. D. ve Flavin, M. A. (1986). On the limitations of government borrowing: A framework for empirical testing. American Economic Review, 76(4), 808-819.
• Hepsağ, A. (2021), Critical values for FADF and FKSS unit root tests (Model with a constant and a linear trend), Researchgate, https://www.researchgate.net/publication/352750116_Critical_Values_for_FADF_and_FKSS_Unit_Root_Tests_Model_with_a_constant_and_a_linear_trend
• İlgün, M. F. (2016). Mali sürdürülebilirlik: OECD ülkelerine yönelik panel veri analizi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 30(1), 69-90.
• Kalyoncu, H. (2005). Fiscal policy sustainability: Test of intertemporal borrowing constraints, Applied Economic Letters, 12, 957-962.
• Kapetanios, G. (2005). Unit‐root testing against the alternative hypothesis of up to m structural breaks. Journal of Time Series Analysis, 26(1), 123-133.
• Kapetanios, G., Shin, Y. ve Snell, A. (2003). Testing for a unit root in the nonlinear STAR framework, Journal of Econometrics, 112, 359-79.
• Karaş, G. (2022). AB ülkelerinde mali sürdürülebilirlik: Panel regresyon analizi. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 5(1). 1-14.
• Karaş, E. (2024). Türkiye’de mali sürdürülebilirliğin analizi: NARDL yöntemi. Maliye Çalışmaları Dergisi, (72), 64-78.
• Kasal, S. (2019). Zamanlar arası bütçe kısıtı ve Türkiye’de bütçe açıklarının sürdürülebilirliği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 207-220.
• Kepenek, Y. ve Yentürk, N. (2001). Türkiye ekonomisi (12. Baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Kruse, R. (2011). A new unit root test against ESTAR based on a class of modified statistics. Statistical Papers, 52, 71-85.
• Kwiatkowski, D., Phillips, P. C. B., Schmidt, P. ve Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root, Journal of Econometrics, 54, 159-178.
• Lee, J. ve Strazicich, M.C. (2003), Minimum lagrange multiplier unit root test with two structural breaks. The Review of Economics and Statistics 85(4), 1082-1089.
• Lee, J. ve Strazicich, M.C. (2004), Minimum lagrange multiplier unit root tests with one structural break, Appalachian State University Working Papers, 4/17, 1-15.
• Lumsdaine, R. L. ve Papell, D. H. (1997), Multiple trend breaks and the unit root hypothesis. The Review of Economics and Statistics. 79, 212-218.
• Magazzino, C., Brady, G. L. ve Forte, F. (2019). A panel data analysis of the fiscal sustainability of G-7 countries. The Journal of Economic Asymmetries, 20, 1-9.
• Makrydakis, S., Tzavalis, E. ve Balfoussias A. (1999). Policy regime changes and the long-run sustainability of fiscal policy: An application to Greece. Economic Modelling, 16, 71-86.
• Martin, G. M. (2000). US deficit sustainability: A new approach based on multiple endogenous breaks. Journal of Applied Econometrics, 15, 83-105.
• Narayan, P.K. ve Popp, S. (2010), A new unit root test with two structural breaks in level and slope at unknown time. Journal of Applied Statistics, 37(9), 1425-1438.
• Neaime, S. (2015). Sustainability of budget deficits and public debts in selected European union countries. The Journal of Economic Asymmetries, 12(1), 1-21.
• Nelson, C. ve Plosser, C. (1982), Trends and random walks in macroeconomic time series: Some evidence and implıcations. Journal of Monetary Economics, (10), 139-169.
• Özatay, F. (2009). Finansal krizler ve Türkiye, İstanbul: Doğan Kitap.
• Özatay, F. (1997). Sustainability of fiscal deficits, monetary policy, and inflation stabilization: The case of Turkey. Journal of Policy Modeling, 19(6), 661-681.
• Özcan, S.E. (2011). Statik mali sürdürülebilirlik analizleri. Maliye Dergisi, 160, 228-241. Papadopoulus, A. P. ve Sidiropoulos, M. G. (1999). The sustainability of fiscal policies in the European union. IAER, 5(3), 289-307.
• Payne, J. E. (1997). International evidence on the sustainability of budget deficits. Applied Economic Letters, 4, 775-779
• Peker, O. ve Göçer İ. (2012). Bütçe açıklarının ampirik analizi. Yönetim ve Ekonomi 19(1), 163-178.
• Perron, P. (1989). The great crash, the oil price shock, and the unit root hypothesis. Econometrica 57:1361-1401.
• Perron, P. (1997). Further evidence on breaking trend functions in macroeconomic variables, Journal of Econometrics, 80(2), pp.355-385.
• Phillips, P.C.B ve Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), ss.335 346.
• Prohl, S. ve Schneider, F. G. (2006). Sustainability of public debt and budget deficit: Panel cointegration analysis for the European union member countries. Working Paper (No.0610), 1-33
• Ranjbar, O., Chang, T., Elmi, Z. M. ve Lee, C. C. (2018). A new unit root test against asymmetric ESTAR nonlinearity with smooth breaks. Iranian Economic Review, 22(1), 51–62.
• Quintos, C.E. (1995). Sustainability of the deficit process with structural shifts. Journal of Business and Economic Statistics, 13(4), 409-417.
• Saatçi, M. Y. (2007), Türkiye’de bütçe açıkları ve finansman şekilleri, Bütçe Dünyası, 2: 26, 91-101.
• Sargent, J. T. ve Wallace, N. (1981). Some unpleasant monetarist arithmetic, Federal Reserve Bank of Minneapolis Quarterly Review, 1-18.
• Schmidt, P. ve Phillips, P.C.B. (1992). LM tests for a unit root in the presence of deterministic trends. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 54(3), 257-287.
• Slack, E. ve Bird, R. M. (2004). The fiscal sustainability of the greater Toronto area. University of Toronto Joseph L. Rotman School of Management ITP Paper, 0405, 1- 41.
• Sollis, R. (2009). A simple unit root test against asymmetric STAR nonlinearity with an application to real exchange rates in Nordic countries. Economic modelling, 26(1), 118-125.
• Taşar, M. (2010). Türkiye’nin güçlü ekonomiye geçiş programı ve makroekonomik etkilerinin analizi, Niğde Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(1).
• Trehan, B. ve Walsh, C. (1988). Common trends, the government budget constraint and revenue smoothing. Journal of Economic Dynamics and Control, 12, 425-444.
• Zivot, E. ve Andrews, D. (1992), Further evidence on the great crash, the oil-price shock and the unit-root hypothesis. Journal of Business Economic Statistics. 10(3): 251- 270.