Tahrir Defterlerine Göre Araç Kazası’nda Vergi, Toprak ve Ekonomi (1487-1582)

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 514 - 541, 30.06.2025

Sibel Kundakçı

Öz

Osmanlı Devleti’nin hâkim olduğu yerlerde vergi ve araziyi düzenlemek amacıyla geliştirdiği tımar sistemi, sadece bu alanda bir teşkilatlanmayı değil, aynı zamanda iktisadî, malî, idarî ve askerî bakımdan da bir örgütlenmeyi ifade etmektedir. Fethedilen yerlerde bu sistemin uygulanması için tahrirler yapılmış ve bunun sonucunda da “tahrir defterleri” düzenlenmiştir. Bu defterler, ait olduğu yerin sosyo-ekonomik tarihinin anlaşılması açısından önemli kaynaklar arasındadır. Bu bağlamda Araç’ta tımar sistemi çerçevesinde şekillenen toprak, üretim ve vergi, sancakta 1487 ile 1582 tarihlerinde yapılan tahririn sonuçlarını içeren iki mufassal tahrir defterinden elde edilen istatistikî bilgilerden faydalanılarak anlatılmaya çalışılacaktır. Çalışmada, elde edilen verilerin karşılaştırılarak bir yüz yıl içerisinde meydana gelen değişimin gözlemlenmesi son derece önemlidir. Özelde Araç’ın iktisadî ve ekonomik tarihine katkı sunacağı düşünülen çalışmanın, genelde ise bölgenin sosyo-ekonomik tarihinin anlaşılması açısında önem taşıdığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tahrir defterleri , Kastamonu , Vergi , Ekonomi , Araç Kazası

Tax, Land and Economy in Araç District According to the Tahrir Registers (1487-1582)

Öz

The timar system the Ottoman Empire developed to regulate tax and land in the places where it dominated refers not only to an organization in this area but also to an organization in economic, financial, administrative, and military terms. Tahrirs were made for the implementation of this system in the conquered places, and as a result, “tahrir registers” were regulated. These records are among the important resources in terms of understanding the socio-economic history of the place they belong. In this context, the land, production, and tax shaped within the framework of the timar system in Araç will be tried to be explained by using the statistical information obtained from two mufassal tahrir registers containing the results of tahrir made in the Sanjak between 1487 and 1582. In the study, it is extremely important to compare the data obtained and observe the change that has occurred in a century. In particular, this study, which is thought to contribute to the economic and economic history of Araç, is thought to be important in understanding the socio-economic history of the region in general.

Anahtar Kelimeler

Tahrir Books , Araç , Kastamonu , Tax , Economy

Kaynakça

• Acun, F. (2002). Klasik dönem eyalet idare tarzı olarak timar sistemi ve uygulaması. Türkler, 9, 899-908.
• Afyoncu, E. (1999). Osmanlı Devleti’nde tahrir sistemi. Osmanlı, 6, 311-314.
• Afyoncu, E. (2003). Türkiye’de tahrir defterlerine dayalı olarak hazırlanmış tez ve kitaplar. Türkiye Literatür Araştırmaları Dergisi, 1 (1), 267-286.
• Akdağ, M. (1945). Timar rejiminin bozuluşu. Dil Tarih ve Coğrafya Dergisi, 3 (4), 419-431.
• Akdağ, M. (2010). Türkiye’nin iktisadî ve içtimaî tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Barkan Ö. L. ve Meriçli E. (1988). Hüdavendigar livası tahrir defteri I, Ankara: TTK.
• Barkan, Ö. L. (1940). Türkiye’de imparatorluk devirlerinin nüfus ve arazi tahrirleri ve hakana mahsus istatistik defterleri II. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 2, 214-247.
• Barkan, Ö. L. (1979). Timar. İslam Ansiklopedisi, 12/I, 286-333.
• Bostan, İ. (1992). Osmanlı bahriye teşkilatı: xvıı. yüzyılda tersâne-i amire. Ankara: TTK.
• Çağatay, N. (1947). Osmanlı İmparatorluğu’nda reayadan alınan vergi ve resimler. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 5 (5), 483-511.
• Darkot, B. (1997). Kastamonu. İA, 6, 399-403.
• Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (BOA). Tapu Tahrir Defteri (TT.d.), 23m.
• Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (BOA). Tapu Tahrir Defteri (TT.d.), 147.
• Emecen, F. (1988). Ağnam resmi. DİA, 1, 478-479.
• Emecen, F. (1992). Bennak. DİA, 5, 458-459.
• Emecen, F. (1993). Çift resmi. DİA, 8, 309-310.
• Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ankara: Ötüken Neşriyat.
• Genç, M. (2006). Mukataa. DİA, 31, 129-132.
• Göyünç, N. (1997). Hane. DİA, 15, 552-553.
• Gümüşçü, O. ve Erdoğan, Özünlü, E. (2016). Osmanlı Devleti’nin “resm-i çift” uygulamalarını yeniden düşünmek”. Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/1, 177-217.
• Halaçoğlu, Y. (1998). XIV-XVII. yüzyıllarda Osmanlılarda devlet teşkilatı ve sosyal yapı, Ankara: TTK.
• İnalcık, H. (1987). Hicrî 835 tarihli sûret-i defter-i sancak-i Arnavid. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• İnalcık, H. (1960). Bursa xv. asır sanayi ve ticaret tarihine dair vesikalar. Belleten, 24 (93), 45-102.
• İnalcık, H. (1998). Çiftliklerin doğuşu: devlet, toprak sahipleri ve kiracılar. Ç. Keyder, F. Tabak (Ed.). Osmanlı’da toprak mülkiyeti ve ticari tarım içinde (s.17-35) . İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• İnalcık, H. (2000). Osmanlı fetih yöntemleri. O. Özel, M. Öz (Der.), Söğüt’ten İstanbul’a içinde (s. 443-472). Ankara: İmge Kitabevi.
• İnalcık, H. (2004). Osmanlı İmparatorluğu toplum ve ekonomi. İstanbul: Eren.
• İnalcık, H. (2010). Tahrir. DİA, 39, 425-429.
• İnalcık, H. (2012). Timar. DİA, 41, 168-172.
• Kaleli, H. (2005). İktisat tarihi bakımından Osmanlı tımar sisteminin kökeni. Türkoloji, 15, 17-26.
• Kankal, A. (2004). Türkmen’in kaidesi Kastamonu (xv.-xvııı. yüzyıllar arası şehir hayatı). Ankara: Zafer.
• Karaboğa, D. V. ve Bozdoğan R. (2021). Osmanlı timar sisteminin uygulanışında yaşanan problemlere dair bazı tespitler. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3 (6), 331-350.
• Kavaklı, Kundakçı, S. ve Dağsever, V. İ. (2022). Evkaf tahrir defterlerine göre Araç vakıfları ve tarihi gelişimi. Sosyal, beşeri ve idari bilimler alanında yeni trendler 3 kitabı içinde (661-698). İzmir: Duvar Yayınları.
• Kütükoğlu, M. (2006). Narh, DİA, 32, 390-391.
• Maden, F. ve Çiftçi, F. (2022). Kastamonu şer’iyye sicillerinde Araç. Ankara: Sonçağ.
• Öz, M. (1991). Tahrir defterlerinin Osmanlı tarihi araştırmalarında kullanılması hakkında bazı düşünceler. Vakıflar Dergisi, 22, 429-439.
• Öz, M. (2000). Tahrir defterlerindeki sayısal veriler. H. İnalcık, Ş. Pamuk (Ed.), Osmanlılarda bilgi ve istatistik içinde (17-32). Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Yayını.
• Özdeğer, M. (2001). Osmanlı İmparatorluğu’nda hububat üzerine devletin himaye edici müdahalesi. İktisat Fakültesi Mecmuası, 51(1), 25-47.
• Özdeğer, M. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nda mîrî arazi rejimi ve tahrir geleneği. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3 (5), 1-13.
• Şahin, İ. (2001). Kastamonu. DİA, 24, 737-739.
• Tanoğlu, A. (1954). İskân coğrafyası, esas fikirler, problemler, metod. Türkiyat Mecmuası, 11, 1-82.
• Tansel, S. (2014). Osmanlı kaynaklarına göre fatih sultan Mehmed’in siyasî ve askerî faaliyetleri. Ankara: TTK.
• Topal, Ş. ve Kişmir, A. (2019). İslam hukukunda öşür ve delilleri. Kocaeli İlahiyat Dergisi, 3(1), 5-52.
• Tosunoğlu, A. (1993). Tapu-tahrir defterlerine göre xvı. yüzyılda Kastamonu sancağı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
• Türkmenoğlu, M. A. (2021). Osmanlı klasik döneminde sipahi, köylü ve devlet. Selçuk Türkiyat, 53, 485-503.
• Üçok, C. (1944). Osmanlı Devleti teşkilatından tımarlar. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(4), 525-551.
• Ünal, M. A. (1991). XVI. yüzyıl sonlarında bir iltizam sözleşmesi. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih İncelemeleri Dergisi, 4, 59-77.
• Ünal, M. A. (2008). Osmanlı devrinde Sinop. Isparta: Fakülte Kitabevi.
• Yakupoğlu, C. (2009). İlkçağlardan Cumhuriyet’e Araç’ın siyasi ve sosyal tarihi. Yeşil deniz Araç’ta kültürel hayatın yedi rengi kitabı içinde (20-72). Ankara: Kültür Ajans Yayını.
• Yücel, Y. (1998). Anadolu beylikleri hakkında araştırmalar Çoban-Oğulları beyliği/Candar-Oğulları beyliği I. Ankara: TTK.
• Zumrud N. (2019). Esnaf birlikleri ve narh sistemi. Balkan ve Yakındoğu Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 40-48.