19. Yüzyıl Ortalarında Nefs-i Sinop’un Sosyal Durumu

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 1124 - 1153, 29.12.2025

Ahmet Yurtseven

Öz

Osmanlı Devleti’nin, XIX. yüzyılda gerçekleştirdiği reformlardan birisi de vergi düzenlemeleridir. Osmanlı’da vergi mükelleflerinin kazançlarının esas alındığı adil bir vergilendirme düzenlemesi öncesinde, halkın gelir kaynaklarının tespit edilmesi maksadıyla hane merkezli temettüat sayımları yapılmıştır. Yapılan sayımlar sonucunda da hane reislerinin arazileri, hayvanları, gayrimenkulleri ve diğer gelirleri özel yetkilerle donatılmış vergi memurlarının sorumluluğunda kayıt altına alınmıştır. Tanzimat’ın uygulandığı yerleşim yerlerinde 1840 ve 1845 tarihlerinde tutulan kayıtlar sonucunda hazırlanan defterlere Temettüat defterleri denilmiştir. Oldukça yekûn teşkil eden temettüat defterleri, Başbakanlık Osmanlı Arşivindedir. Çalışma konumuz olan Nefs-i Sinop temettüat defterleri de 1845 yılına ait olup asıl nüshaları Başbakanlık Osmanlı Arşivindedir. “XIX. Yüzyıl Ortalarında Nefs-i Sinop’un Sosyal Durumu”, başlıklı bu çalışma ile belirtilen dönemde Sinop şehir merkezinin mahalleleri, her bir mahallede yaşayan hane reislerinin adları, meslekleri, lakapları gibi konulara bir bakış açısı getirilmeye çalışılmıştır. Ayrıca söz konusu dönemde Sinop’un siyasi ve idare teşkilatındaki yerine de değinilmiştir. Böylece Osmanlının belli bir döneminin sosyal tarihine ışık tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Temettüat Defterleri, , Vergi, , Tanzimat Reformu, , Sinop,

Etik Beyan

Yazar, bu çalışmanın tüm hazırlanma süreçlerinde etik kurallara uyulduğunu beyan etmektedirler. Bilimsel etik konuları ile ilgili aksi bir durumun tespiti halinde tüm sorumluluk çalışmanın yazarlarına ait olup, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi’nin hiçbir sorumluluğu bulunmamaktadır.

Destekleyen Kurum

Destekleyen Kurum yok.

Teşekkür

Emeği geçen herkese teşekkürler.

Kaynakça

• Adıyeke, N. (2000). Temettüat sayımları ve bu sayımları düzenleyen nizamname örnekleri. OTAM, 11(11), 769-823.
• Akdağ, M. (1995). Türkiye’nin iktisadi ve içtimai tarihi (1243-1453) II. İstanbul: Cem Yayınları.
• Baş, Y. (2019). Osmanlı toplum yapısı, Osmanlı tarihi I (1299-1774), (265-295). İstanbul: İdeal Kültür Yayınları.
• Bice, H. (1991). Kafkasya’dan Anadolu’ya göçler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ceylan, A. (1996). Arnuwanda-Asmunikal dua metni ve tarihi açıdan değerlendirilmesi. T.C. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri, Araştırma Dergisi, (23), 1-12.
• Çadırcı, M. (1988). Tanzimat döneminde Türkiye’de yönetim (1839-1856). Belleten, 52(203), 601-626.
• Çadırcı, M. (2013). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapış. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Çakır, C. ( 2012). Tanzimat dönemi Osmanlı maliyesi. İstanbul: Küre Yayınları.
• Darkot, B. (1997). Sinop. MEB İslam Ansiklopedisi X. 683-688.
• Demirel, S. (2013). Hitit-Kaşka ilişkilerinde yanıtı aranan bazı sorular. Akademik Bakış, 6(12), 193-203.
• Dereli, F. (2010). Sinop kuzeyin hırçın güzeli Sinope. Sinop: Şimal Ajans.
• Develioğlu, F. (1982). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik lügat. Ankara: Doğuş Matbaası.
• Faroqhi, S. (2010). Osmanlı şehirleri ve kırsal hayat. (E. S. Özcan, Çev.). Ankara: Doğubatı Yayınları.
• Güler, İ. (1992). 18. yüzyılın ikinci yarısında Sinop. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yakınçağ Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi. İstanbul.
• Göyünç, N. (1997). Hane. TDV İslam Ansiklopedisi 15. 552-553.
• Günay, Ü. (2003). 15. yüzyıl Osmanlı toplumunda sosyo-kültürel yapı, din ve değişme. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(14), 21-48.
• Güran, T. (1979). Osmanlı tarım ekonomisine giriş, 1840-1910. İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 95-109.
• Güran, T. (1985). Ondokuzuncu yüzyıl ortalarında Ödemiş kasabasının sosyo-ekonomik özellikleri. Ö. Lütfi Barkan'a Armağan , İ.F.M., 41(l-4). 301-319.
• Güran T. (1988). Osmanlı tarım ekonomisi, 1840-1910. İÜİF, Türk İktisat ve İçtimaiyat Tarihi Araştırmaları Merkezi, Türk İktisat Tarihi Yıllığı, (1), 225-303.
• Güran, T. (2000). 19. yüzyıl temetttüat tahrirleri. Osmanlı Devleti’nde Bilgi ve İstatistik, 77-78.
• Halaçoğlu, Y. (2014). XIV-XVII. yüzyıllarda Osmanlılarda devlet teşkilatı ve sosyal yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnalcık, H. (1964). Tanzimat’ın uygulanması ve sosyal tepkiler. Türk Tarih Kurumu, Belleten, 28(112).
• Kara, A, (2013). Osmanlı Devleti’nde kent kavramı. Doğu Batı, (67), 185-211.
• Karal, E. Z. K. (1942). Ragıp Efendi’nin ıslâhat lâyihası. Tarih Vesikaları, 1(5), 356-368.
• Karal, E. Z. (1943). Osmanlı imparatorluğunda ilk nüfus sayımı 1831. Ankara: T.C. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü.
• Karal, E. Z. K. (1997). Osmanlı imparatorluğunda ilk nüfus sayımı 1831. Ankara: Devlet İstatistikleri Enstitüsü Yayınları.
• Karamursal, Z. (1989). Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kaynar, R. (1991). Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kazıcı, Z. (2001). İslâm medeniyeti ve müesseseleri tarihi. İstanbul: Kayhan Yayınları.
• Kırlı, E. (2017). Ondokuzuncu yüzyıl Osmanlı sanayiine ilişkin önyargılı yaklaşımlar. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(28). 193-208.
• Kocaoğlu, M. (1995), Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı (1831-1841). Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (6), 195-210.
• Korkmaz, Ş. (2017). II. Mahmud döneminde yapılan 1832 tarihli arazi ve emlak sayımı: Gelibolu örneği. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 87( 22), 87-108.
• Kütükoğlu, M. (1995). Osmanlı sosyal ve iktisadî kaynaklarından temettü defterleri. Belleten, LIX( 225), 395-412.
• Pamuk, Ş. (1988). 100 soruda Osmanlı-Türkiye iktisat tarihi 1500-1914. İstanbul: Gerçek Yayınları.
• Lewis, L. (2009). Osmanlıda gündelik yaşam. (A. R. Orhunsoy, Çev.), Ankara: Alter Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2008). Türkiye teşkilat ve idare tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
• Öz, M. (2009). Sinop. TDV İslâm Ansiklopedisi 37. 252-256.
• Özcan, S. (2007). Tanzimat döneminde Sinop’un sosyo-ekonomik durumu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi SBE, Doktora Tezi, Tarih Anabilim Dalı.
• Özçelik, S. (2003). Tanzimat öncesinde Girne kazası (temettüat sayımlarına göre). AÜ. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(34), 35-81.
• Öztürk, S. (2003). Türkiye’de temettüat çalışmaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (1), 287-304.
• Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları.
• Saydam, A. (1997). Kırım ve Kafkasya göçleri (1856-1876). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Serin, M. (1998). Osmanlı Arşivinde bulunan temettüat defterleri I. Milli Arşiv Şȗrası (Tebliğler-Tartışmalar). T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 717-728.
• Şahin, İlhan (2010). Osmanlılarda şehir. TDV İslâm Ansiklopedisi 38. 446-449.
• Şener, A. (1990). Tanzimat dönemi Osmanlı vergi sistemi. İstanbul: İşaret Yayınları.
• Tellioğlu, İ. (2005). Doğu Karadeniz bölgesinin bugünkü etnik yapısına tesir eden göçler. Karadeniz Araştırmaları, 5(5), 1-10.
• T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşiv Dairesi (BOA). Maliye Nezareti. ML. VRD.TMT.d 04650, 04656, 04657, 04661, 04663, 04667, 04668, 04669, 04670, 04671, 04672, 04673, 04674, 04678.
• Ünal, M. A. (2008). Osmanlı devrinde Sinop (15. yüzyıldan 18. yüzyıla Sinop kazası. Isparta: Fakülte Kitabevi.
• Ünal, M. A. (2013). Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi. İstanbul: Paradigma Yayınları.
• Yınanç, M. H. (2013), Türkiye tarihi Selçuklular devri I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Yurt Ansiklopedisi, (1982-1983). Sinop, Yurt Ansiklopedisi 9, Anadolu Yayıncılık, 6446-6834.
• Yurtseven, A. (1996). Türkiye’de uygulanan nüfus politikaları ve sosyal etkileri. İ.Ü. SBE. Neşredilmemiş Doktora Tezi.
• Yurtseven, A. (2013). 19. yüzyılın ortalarında Boyabat kazasının köylerinin sosyo-ekonomik durumu. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 5(1), 1-10.
• Yurtseven, A. (2014). 19. yüzyılın ortalarında Boyabat kazası köylerinin ekonomik durumu. 17. Türk Tarih Kongresi, 15-17 Eylül 2014. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 4(4), 1531-1565.
• Yurtseven, A. (2017). 19. yüzyılın ortalarında Boyabat kazası köylerinin sosyal durumu. Tarihin Pesinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (18), 1-23.