ÜÇÜNCÜ GIDA REJİMİ VE YENİ EMPERYALİZM'İN "TOHUMLARI"

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 1332 - 1362, 29.12.2025

Melek Mutioğlu Özkesen

Öz

Bu çalışma, tarım-gıda üretiminde yeni emperyalizmin etkilerini, özellikle küresel tohumculuk sektöründeki dönüşümler bağlamında incelemektedir. Araştırma, çok uluslu şirketlerin (ÇUŞ) tohum üretiminde artan hakimiyetinin, küçük ölçekli çiftçilerin bağımsızlığını zayıflattığını ve bu aktörleri kurumsal kontrollere daha fazla bağımlı hale getirdiğini ortaya koymaktadır. Küresel düzeydeki bu değişimler, yeni emperyalizm ve gıda rejimi teorileri çerçevesinde değerlendirilmiş ve Türkiye’nin tohumculuk sektörü üzerindeki etkileri derinlemesine analiz edilmiştir. Teorik bir çerçeveye dayanan bu araştırma, tarım-gıda üretimindeki tarihsel dönüşümleri, sermaye birikim stratejilerini ve devletlerin değişen rollerini incelemiştir. Türkiye’nin tohumculuk sektörü, hibrit tohumların yaygınlaşması ve kamu kurumlarının sektördeki etkisinin azalması ekseninde vaka çalışması olarak ele alınmıştır. Araştırma bulguları, 2000’li yıllardan itibaren ÇUŞ’ların Türkiye tohumculuk sektöründe güç kazandığını ve bu durumun yerel üreticilerin rekabet gücünü zayıflatarak tarımsal bağımsızlık ve gıda güvenliğine yönelik ciddi riskler yarattığını göstermektedir. Uluslararası ticaret anlaşmaları ve neoliberal politikalar, bu şirketlerin kurumsal hakimiyetini daha da pekiştirmiştir. Bununla birlikte, La Via Campesina gibi taban hareketleri, bu eğilimlere karşı sürdürülebilir, yerel odaklı tarımsal uygulamaları savunarak bir direnç noktası oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

Üçüncü Gıda Rejimi , Yeni Emperyalizm , Tohumculuk , Tarım-Gıda Üretimi.

Kaynakça

• Açikgöz, N., Abay, C. & Açıkgöz, N. (2002). Progresses in the Turkish seed industry, Journal of New Seeds, 4(1-2).
• Amin, S. (1974). The accumulation on a world scale. Monthly Review Press. https://monthlyreview.org/product/accumulation_on_a_world_scale/ (Erişim Tarihi: 10.04.2017)
• Amin, S. (1976). Unequal development: An essay on the social formations of peripheral capitalism, Hassocks: Harvester Press.
• Amin, S. (1989). Eurocentrism. (çev.) Russell Moore. New York: Monthly Review Press.
• Amin, S. (2011). Transnational capitalism or collective imperialism?, Pambazuka News. https://www.pambazuka.org/transnational-capitalism-or-collective-imperialism (Erişim tarihi: 10.04.2017)
• Amin, S. (2015). Contemporary imperialism, Monthly Review, 67(3). https://monthlyreview.org/2015/07/01/contemporary-imperialism/ (Erişim Tarihi: 24.04.2017)
• Amin, S. (2016). How to defeat the collective imperialism of the triad, Katehon. http://www.defenddemocracy.press/samir-amin-how-to-defeat-the-collective-imperialism-of-the-triad/ (Erişim Tarihi: 10.04.2017)
• Arrighi, G. (2001). Uzun yirminci yüzyıl: Para güç ve çağımızın kökenleri. (R. Boztemur, çev.), Ankara: İmge Kitabevi. (1994).
• Baran, P. ve Sweezy, P. (2007). Tekelci sermaye. (G. Akalın, çev.), İstanbul: Kalkedon. (1966).
• Biyogüvenlik Kanunu, 5977 sayılı kanun. (Resmi Gazete, 18.03.2010).
• Boratav, K. (2010). Emperyalizm sosyalizm ve Türkiye, Ankara: Yordam Kitap.
• Boratav, K. (2015). Türkiye iktisat tarihi: 1908-2015, Ankara: İmge Kitabevi.
• Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği. (2018, 10 30). Buğday ekolojik yaşamı destekleme derneği. https://www.bugday.org/blog/yerel-tohumlarla-ilgili-duzenlemenin-getirdigi-yenilikler-sorunlar-ve-belirsizlikler/ (Erişim Tarihi: 15.02.2025)
• Callinicos, A. (2007). Does capitalism need the state system?, Cambridge Review of International Affairs, 20(4), 533-549.
• CGIAR. (t.y.). https://www.cgiar.org/ (Erişim Tarihi: 24.02.2025)
• Çaşkurlu, S. (2012). Küresel gıda krizi: Üçüncü gıda rejimi, küresel sermaye ve gelişmekte olan ülkeler, Ekonomik Yaklaşım, 23 (özel Sayı), 161-194.
• ÇİFTÇİ-SEN. (t.y.). https://www.ciftcisen.org/ (Erişim Tarihi: 18.03.2025)
• Duvick, D. (2005). The contribution of breeding to yield advances in major cereal crops, Advances in Agronomy, 83-145.
• ETC GROUP. (2022). Agrochemical and commercial seeds. ETC Group: monitoring power, tracking technology, strengthening diversity: https://www.etcgroup.org/food-barons-2022-agrochemicals-seeds (Erişim Tarihi: 01.03.2025)
• Fortune Türkiye (2016, 05 27). Monsanto Türkiye pazarında güçleniyor. https://www.fortuneturkey.com/monsanto-turkiye-pazarinda-gucleniyor-33700 (Erişim Tarihi: 20.02.2025)
• Friedmann, H. ve McMichael, P. (1989a). Agriculture and the state system: The rise and decline of national agricultures, 1870 to the present, Sociologia Ruralis, 24(2), 93-117.
• Friedmann, H. & McMichael, P. (1989b). The political economy of food: A global perspective, L. T. Westphal (der.), Food and hunger: The global perspective içinde. Tucson, AZ: University of Arizona Press, 40-67.
• Friedmann, H. (2005). From colonialism to green capitalism: Social movements and emergence of food regimes, F.H. Buttel ve P. McMichael (der.) New directions in the sociology of global development içinde, Leeds: Emerald Group Publishing Limited, 227-264.
• GMWATCH. (2024, 10 07). Monsanto: A history. https://www.gmwatch.org/en/gm-firms/10595-monsanto-a-history (Erişim Tarihi: 10.03.2025)
• Günaydın, G. (2006). Türkiye tarım sektörü, Tarım ve Mühendislik, 76-77, 12-27.
• Hazell, P. B. (2009). The Asian green revolution. IFPRI Discussion Paper 00911. https://core.ac.uk/download/pdf/6257689.pdf (Erişim Tarihi: 21.02.2025)
• Harvey, D. (2004). Yeni emperyalizm: Mülksüzleşme yoluyla birikim, (E. M. Dinçer, çev.). Praksis, 11, 23-48. Hilferding, R. (1981). Finance capital: A study of the latest phase in capitalist development, Londra: Routledge.
• Hobson, J.A. (1938). Imperialism: A study, Londra: George Allen & Unwin.
• Koç, M. (2013). Küresel gıda düzeni: Krizler derinleşirken, Ankara: NotaBene.
• Kumbamu, V. (2011). Grounding global seeds: A contextual comparison of the politico-ecological implications of genetically modified crops for farming communities in Alberta (Canada) and Andhra Pradesh (India), Geoforum, 42(3), 384-395.
• Köymen, O. (2010). Küreselleşme, kim için?, Ankara: Yordam Kitap.
• Lenin, V.I. (2009). Emperyalizm: Kapitalizmin en yüksek aşaması. (C. Süreya, çev.) Ankara: Sol Yayınları. (1916).
• Luxemburg, R. (2003). The accumulation of capital, Londra ve New York: Routledge.
• Magdoff, H. (2005). Sömürgesiz emperyalizm. (Ç. Çidamlı, çev.). İstanbul: Devin Yayıncılık. (2003). McMichael, Philip. (1990). The globalization of agriculture: The third food regime, Sociologia Ruralis, 30(4), 328-348.
• McMichael, P. (2004). Development and social change: A global perspective, California: Sage Publications.
• McMichael, P. (2005), Global development and the corporate food regime, F.H. Buttel ve P. McMichael (der.) New directions in the sociology of global development içinde, Leeds: Emerald Group Publishing Limited, 265-299.
• Özkaya, T. (2007). Tohumda tekelleşme ve etkileri, Tarım Ekonomisi Dergisi, 39-48.
• Patnaik, U. ve Patnaik, P. (2015). Imperialism in the era of globalization, Monthly Review, 67(3), https://monthlyreview.org/2015/07/01/imperialism-in-the-era-of-globalization/ (Erişim Tarihi: 20.04.2017)
• Pingali, P. (2012). Green revolution: impacts, limits, and the path ahead, Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(31) 12302-12308.
• Robinson, William I. (2004). Transnational classes and international relations, Kanada: Routledge.
• Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (2023). 2023 Yılı tohumculuk sektör raporu. https://www.tigem.gov.tr/Folder/CarouselDosyasi/0f9808bf-0fd0-4ee8-bec4-fe7c18b61c07.pdf (Erişim Tarihi: 12.11.2024).
• Tarım ve Orman Bakanlığı, T.C. (t.y.). Tohumculuk istatistikleri. https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/Bitkisel-Uretim/Tohumculuk/Tohumculuk-Istatistikleri (Erişim Tarihi: 20.10.2024).
• Tekdal, V. (2017). Dünya düzeni ve hegemonya: Neo-Gramşiyan yaklaşımlar, F.Yalvaç (der.) Tarihsel materyalizm ve uluslararası ilişkiler içinde, Ankara: İmge Kitabevi, 215-249.
• Tohumculuk Kanunu, 5553 sayılı kanun (Resmi Gazete, 31.10.2006).
• Tohumculuk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü. (2023). Milli tohumculuk. Türkiye Tohumcular Birliği. https://www.turktob.org.tr/fs_/RAPORLAR_2023/MILLI_TOHUMCULUK_RAPORU_2023_PDF.pdf (Erişim Tarihi: 20.02.2025)
• Türkiye Tohumcular Birliği (2023). Kavramlar ve verilerle tohumculuk sektörü. https://www.turktob.org.tr/fs_/RAPORLAR_2023/KAVRAMLAR_VE_VERILERLE_TOHUMCULUK_SEKTORU_2023_PDF.pdf (Erişim Tarihi: 10.11.2024).
• Türkiye Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği (TSÜAB) (t.y.). Turkish seed sector. https://www.tsuab.org.tr/uploads/documents/MTY3YTljMmQ2NTU5M2M.pdf (Erişim Tarihi: 25.02.2025)
• Uğurlu, S., & Hayır Kanat, M. (2024) Emperyalizm kuramları ve David Harvey’in yeni emperyalizm kuramı üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, (22), 49-80.
• Via Campesina,. (t.y.). La via campesina. https://viacampesina.org/en/ (Erişim Tarihi: 14.12.2024)
• Wallerstein, I. (1979). The modern world system, Londra: Academic Press.
• Yeni Bitki Çeşitlerine ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, 5042 sayılı kanun. (Resmi Gazete, 08.01.2004). Yokuş, F. (2020, 03 10). (2/1707) esas numaralı Tohumculuk Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun Teklifi'nin doğrudan gündeme alınmasına ilişkin önergesi (4/68), TBMM. https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/genel_kurul.cl_getir?pEid=86339 (Erişim Tarihi: 20.02.2025)
• Zeytinoğlu, F. (2009). Gıda güvenliği ve tarım politikaları, İstanbul: Kalkedon.