Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri

Yeşim Yıldız

doi:10.18074/ckuiibfd.1737273

Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri

Öz

Resmi olmayan anlaşmalar, kurumlar arası anlaşmalar ve mutabakat muhtıraları gibi hukuken bağlayıcı olmayan anlaşmalar devletlerarası ilişkilerde giderek yaygın hale gelmektedir. Geleneksel/resmi uluslararası antlaşmaların kullanılmasının azalmasına sebebiyet veren hukuken bağlayıcı olmayan anlaşmalar devletler açısından pratik kolaylık ve esneklik sağlamaktadır. Bu sebeple hükümetler tarafından daha sık başvurulmaktadır. Ancak söz konusu düzenlemelere başvurunun artması uluslararası ilişkilerde bir takım belirsizlikler oluşturmaktadır. Çünkü antlaşmalardan ayırıcı ifadeler ve ayrık bir terminolojiye rağmen zaman zaman bağlayıcılık atfedilmesi yolunda girişimler oluşmaktadır. Güncel gelişmeler neticesinde, Uluslararası Hukuk Komisyonu da meseleyi gündemine alarak hukuken bağlayıcı olmayan anlaşmalara ilişkin belirsizliklerin azalması ve hukuki rejimini tayin etmeye karar vermiştir. Yoğun bir şekilde kullanılan ve önemli etkileri olan bu kavramın, uluslararası hukuk kapsamında bilinen antlaşma sisteminin bir parçası olmadığı gerekçesiyle dışlanmak yerine incelenmesi ve tartışılması gerekmektedir. Çalışmada öncelikle kavram inceleme altına alınacak, akabinde ortaya çıkarabilecekleri olası hukuki etkileri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

1945 tarihli Birleşmiş Milletler Şartı.
1969 tarihli Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi.
1975 tarihli Helsinki Nihai Senedi.
1986 tarihli Viyana Devletlerle Uluslararası Örgütler veya Uluslararası Örgütlerle Uluslararası Örgütler Arasındaki Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi.
Abi-Saab, G. (1979). The legal formulation of a right to development. The Right to Development at the International Level, Workshop, The Hague.
Aegean Sea Continental Shelf, Judgment, I.C.J. Reports 1978, p. 3.
Aust, A. (1986). The theory and practice of informal international instruments. The International and Comparative Law Quarterly, 35(4), 787-812.
Aust, A. (2013). Modern treaty law and practice (3rd ed.). London: Cambridge University Press.

Aust, H. P. (2024). The growing significance of non-legally binding instruments for the international legal order (Keynote address at the 2nd practitioners’ workshop of CAHDI on non-legally binding instruments). Vienna: Council of Europe.
Award in the Arbitration regarding the Chagos Marine Protected Area between Mauritius and the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, 18 March 2015, Reports of International Arbitral Awards, XXXI, pp. 359-606.
Azaria, D. (2023). The indirect legal effects of non-binding agreements. University College London Research Paper Series, 21, 1-11.
Barrett, J., & Beckman, R. (2020). Treaties and other kinds of international instruments. R. Beckman & J. Barrett (Eds.), Handbook on Good Treaty Practice içinde (s. 79-122). Cambridge: Cambridge University Press.
Bastid, S. (1977). The special significance of the Helsinki Final Act. T. Buergenthal (Ed.), Human Rights, International Law and The Helsinki Accord içinde (s. 11-19). New York: Allanheld, Osmun, Montclair.
Başaran, H. R. (2021). The principle of good faith in international law. Hong Kong Law Journal, 51(2), 597-624.
Baxter, R. (1980). International law in ‘her infinite variety’. International and Comparative Law Quarterly, 29(4), 549-566.
Bayrak, M. E. (2021). Uluslararası hukukta bağlayıcılık meselesi: Mutabakat muhtırası. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 29(3), 1623-1657.
Border and Transborder Armed Actions (Nicaragua v. Honduras), Jurisdiction and Admissibility, Judgment, I.C.J. Reports 1988, p. 69.
Bothe, M. (1980). Legal and non-legal norms: A meaningful distinction in international relations?. Netherlands Yearbook of International Law, 11, 65-95.
Bowett, D. W. (1957). Estoppel before international tribunals and its relation to acquiescence. British Yearbook of International Law, 33, 176-202.
Boyle, A. E. (1999). Some reflections on the relationship of treaties and soft law. International and Comparative Law Quarterly, 48(4), 901-913.
Boyle, A. E. (2018). Soft law in international law-making. M. Evans (Ed.), International Law içinde (s. 119-137), 5th Edition. New York: Oxford University Press.
Bradley, C. A., Goldsmith, J., & Hathaway, O. A. (2023). The rise of nonbinding international agreements: An empirical, comparative, and normative analysis. The University of Chicago Law Review, 90(5), 1281-1364.
Brandon, M. (1953). Analysis of the terms 'treaty' and 'international agreement' for the purposes of registration under Article 102 of the United Nations Charter. American Journal of International Law, 47, 49-69.
Briggs, H. W. (1946). The leaders’ agreement of Yalta. American Journal of International Law, 40(2), 376-383.
Büyük, M. E. (2018). Uluslararası hukukta hukukun genel ilkeleri. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık. Case concerning the Temple of Preah Vihear (Cambodia v. Thailand), Preliminary Objections, Judgment of 26 May 1961, I.C.J. Reports 1961, p. 17.
Chinkin, C. M. (1997). A mirage in the sand? Distinguishing binding and non-binding relations between states. Leiden Journal of International Law, 10(2), 223-247.
Cleenewerk, L., Rodriguez, R. M., Scully, M., & Tollefsen, J. (2014). Binding and non-binding instruments in intergovernmental relations: A diplomat's guidebook to understand the concepts of treaty and memorandum of understanding in theory and practice. Washington: Euclid University Press.
Dabanlıoğlu Alanur, N. (2024). Uluslararası yargı kararları ışığında estoppel ilkesi. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 28(2), 395-430.
Di Robilant, A. (2006). Genealogies of soft law. The American Journal of Comparative Law, 54(3), 499-554. Dost, S. (2019). Uluslararası hukukta bağlayıcı olmayan hukuk. Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(173-174), 35-74.
Draft articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with commentaries. (2001). Yearbook of the International Law Commission, 2(2).
Draft Conclusions on Subsequent Agreements and Subsequent Practice in Relation to the Interpretation of Treaties, with commentaries. (2018). Yearbook of the International Law Commission, 2(2).
Fawcett, J. E. S. (1977). The Helsinki Act and international law. Revue Belge de Droit International, 13, 5-9.
Fitzmaurice, M. (2018). Concept of a treaty in decisions of international courts and tribunals. International Community Law Review, 20, 137-168.
Gautier, P. (2022). Non-binding agreements. Max Planck Encyclopedia of Public International Law. Oxford: Oxford University Press.
Ginsburg, T. (2020). Authoritarian international law?. American Journal of International Law, 114(2), 221-260.
Gomaa, M. M. (2001). Non-binding agreements in international law. L. B. De Chazournes & V. Gowlland-Debbas (Eds.), The International Legal System in Quest of Equity and Universality: Liber amicorum Georges Abi-Saab içinde (s. 229-250). Hague: Brill.
Guzman, A. T., & Meyer, T. L. (2010). International soft law. Journal of Legal Analysis, 2, 171-225.
Güvenli, Sistemli ve Düzenli Göç için Küresel Mutabakat.
Hill, J. (2023). Aust’s modern treaty law and practice (4th ed.). Cambridge: Cambridge University Press. Hillgenberg, H. (1999). A fresh look at soft law. European Journal of International Law, 10(3), 499-515.
Institute of International Law (F. Münch). (1983). Yearbook of the Institute of International Law, Vol. 60, Part I, Annex III, 309-327.
International status of South West Africa, Advisory Opinion, I.C.J. Reports 1950, p. 128.
Klabbers, J. (1996). The concept of treaty in international law. Hague: Kluwer Law International.
Klabbers, J. (2020). Governance by academics: The invention of memoranda of understanding. Heidelberg Journal of International Law, 80(1), 35-72.
Kolb, R. (2017). Good faith in international law. Oxford: Hart Publishing.
MacGibbon, I. C. (1958). Estoppel in international law. International and Comparative Law Quarterly, 7(3), 468-513.
Mändveer, M. (2023). Non-legally binding agreements in international relations: An Estonian perspective. Baltic Yearbook of International Law Online, 20(1), 7-24.
Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain, Jurisdiction and Admissibility, Judgment, I.C.J. Reports 1994, p. 112.
McNair, A. (1961). The law of treaties. Oxford: Clarendon Press.
McNeill, J. H. (1994). International agreements: Recent U.S.-UK practice concerning the memorandum of understanding. American Journal of International Law, 88, 821-826.
Meyer, T. (2012). Alternatives to treaty-making: Informal agreements. D. B. Hollis (Ed.), Oxford Guide to Treaties içinde (s. 46-72). Oxford: Oxford University Press.
Münch, F. (1969). Comments on the 1968 draft convention on the law of treaties (non-binding agreements). Heidelberg Journal of International Law, 29, 1-11.
Münch, F. (1984). Non-binding agreements. R. Bernhardt (Ed.), Encyclopedia of Public International Law içinde (s. 353-358). Amsterdam: North-Holland.
Myers, D. P. (1957). The names and scope of treaties. American Journal of International Law, 51(3), 574-605.
North Sea Continental Shelf, Judgment, I.C.J. Reports 1969, p. 3.
Nuclear Tests (Australia v. France), Judgment, I.C.J. Reports 1974, p. 253.
Nuclear Tests (New Zealand v. France), Judgment, I.C.J. Reports 1974, p. 457.
Obligation to Negotiate Access to the Pacific Ocean (Bolivia v. Chile), Preliminary Objection, Judgment, I.C.J. Reports 2015, p. 592.
O'Connor, J. F. (1991). Good faith in international law. Brookfield: Dartmouth.
Oppenheim, L. F. (2018). International law I (peace): A treatise (Vol. 1). Ankara: Gece Kitaplığı.
Organization of American States. (2020). Binding and non-binding agreements: Sixth report, 96th Regular Session (2-6 March 2020), OEA/Ser.Q, CJI/doc. 600/20.
Özkan, I. (2021). Hukukun küreselleşmesi ve ulusötesi hukuk (2. Baskı). İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
Pazarcı, H. (2021). Uluslararası hukuk dersleri: 1. kitap (15. Baskı). İstanbul: Turhan Kitabevi.
Pazvantoğlu, C. A. (2021). Yumuşak hukuk tartışmaları çerçevesinde BM iş dünyası ve insan hakları rehber ilkeleri’nin değerlendirilmesi. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 27(2), 1131-1155.
Peters, A. (2018, 21 Kasım). The Global Compact for Migration: To sign or not to sign? EJIL: Talk! Erişim adresi: https://www.ejiltalk.org/the-global-compact-for-migration-to-sign-or-not-to-sign/ (Erişim Tarihi: 15 Haziran 2025).
Reinhold, S. (2013). Good faith in international law. UCL Journal of Law and Jurisprudence / Bonn Research Paper on Public International Law, 2, 40-63.
Reuter, P. (1995). Introduction to the law of treaties. Geneva: Routledge.
Rubin, A. P. (1977). The international legal effects of unilateral declarations. American Journal of International Law, 71(1), 1-30.
Russel, H. S. (1976). The Helsinki declaration: Brobdingnag or Lilliput?. American Journal of International Law, 70(2), 242-272.
Sanchez, G. J. G. (2025). The other secret deals: Uncovering the power of non-binding international agreements. Fordham International Law Journal, 48, 285-351.
Sauer, E. (1956). Universal principles in international law. Problems of Public and Private International Law: Transactions for the Year 1956, 42, 181-191.
Schachter, O. (1977). The twilight existence of nonbinding international agreements. American Journal of International Law, 71(2), 296-304.
Schäfer, A. (2006). Resolving deadlock: Why international organisations introduce soft law. European Law Journal, 12(2), 194-208.
Sınıraşan Örgütlü Suçlara Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi.
Simma, B. (1994). From bilateralism to community interest in international law. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers.
South West Africa Cases (Ethiopia v. South Africa; Liberia v. South Africa), Preliminary Objections, Judgment of 21 December 1962, I.C.J. Reports 1962, p. 319. (Separate Opinion of Judge Jessup).
The Institute of International Law. (1983). International texts of legal import in the mutual relations of their authors and texts devoid of such import. Session of Cambridge: 29 August 1983.
The South China Sea Arbitration between the Republic of the Philippines and the People’s Republic of China, Award on Jurisdiction and Admissibility of 29 October 2015, Reports of International Arbitral Awards, Vol. XXXIII, p. 1.
Uluslararası Adalet Divanı Statüsü.
Ulutaş, F. (2022). Uluslararası hukuk açısından hukuken bağlayıcı olmayan anlaşmalar. Ankara: Adalet. United Nations General Assembly. (1953). Yearbook of the International Law Commission, Vol. II, Law of Treaties: Report by Mr. H. Lauterpacht, Special Rapporteur, UN Doc A/CN.4/63.
United Nations General Assembly. (2018). Report of the International Law Commission, Seventieth session (30 April-1 June and 2 July-10 August 2018), UN Doc A/73/10.
United Nations General Assembly. (2022). International Law Commission Seventy-third session (18 April-3 June and 4 July-5 August 2022): Peremptory norms of general international law (jus cogens), UN Doc A/CN.4/L.967.
United Nations General Assembly. (2022). Report of the International Law Commission, Seventy-third session (18 April-3 June and 4 July-5 August 2022), UN Doc A/77/10.
United Nations General Assembly. (2024). International Law Commission Seventy-fifth session (29 April-31 May and 1 July-2 August 2024): First report on Non-legally Binding International Agreements, UN Doc A/CN.4/772.
United Nations Treaty Series. (1994). Treaties and international agreements registered or filed and recorded with the Secretariat of the United Nations, Vol. 1399.
Villiger, M. E. (2009). Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers.
Weil, P. (1983). Towards relative normativity in international law?. American Journal of International Law, 77, 413-442.
Widdows, K. (1979). What is an agreement in international law?. British Yearbook of International Law, 50, 117-149.
Zimmermann, A. J., & Jauer, N. (2021). Possible indirect legal effects under international law of non-legally binding instruments. Berlin Potsdam Research Group 'The International Rule of Law - Rise or Decline?' - KFG Working Paper Series, 48, 1-26.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Politika ve Yönetim (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yeşim Yıldız ^*
0000-0002-4428-6763
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

23 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

8 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

16 Ekim 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 16 Sayı: 3

DOI

https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1737273

IZ

https://izlik.org/JA62ZK27TT

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Yıldız, Y. (2026). Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(3), 892-914. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1737273

AMA

1.Yıldız Y. Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2026;16(3):892-914. doi:10.18074/ckuiibfd.1737273

Chicago

Yıldız, Yeşim. 2026. “Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16 (3): 892-914. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1737273.

EndNote

Yıldız Y (01 Eylül 2026) Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16 3 892–914.

IEEE

[1]Y. Yıldız, “Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri”, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, c. 16, sy 3, ss. 892–914, Eyl. 2026, doi: 10.18074/ckuiibfd.1737273.

ISNAD

Yıldız, Yeşim. “Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16/3 (01 Eylül 2026): 892-914. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1737273.

JAMA

1.Yıldız Y. Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2026;16:892–914.

MLA

Yıldız, Yeşim. “Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, c. 16, sy 3, Eylül 2026, ss. 892-14, doi:10.18074/ckuiibfd.1737273.

Vancouver

1.Yeşim Yıldız. Hukuken Bağlayıcı Olmayan Uluslararası Anlaşmalar ve Olası Hukuki Etkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 01 Eylül 2026;16(3):892-914. doi:10.18074/ckuiibfd.1737273