Türkiye’de Din ile Devlet İlişkilerinin Kurumsallaşması Bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 275 - 294 , 29.03.2026

Emine Çeliksoy

https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1816728

https://izlik.org/JA54UN83BA

Öz

Kurum devletle bağlantılı bir şekilde geleneksel ve köklü yapıları ifade etmek için kullanılmaktadır. Kurumsallaşma örgüt kararlarının çevrede kabul görme derecesi ve örgütlerin uyumunu sağlayan bir süreç olarak ifade edilebilir. 29 Ekim 1923’de Cumhuriyet ilan edilmiş 3 Mart 1924’te de Diyanet İşleri Reisliği 429 sayılı Kanun ile kurulmuştur. 1965 yılında kabul edilen 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun kurumun en çok uygulanan kanunudur. 26 Mart 1976 tarihli ve 1982 sayılı Kanunla, 633 sayılı Kanunda bazı önemli yenilikler ve değişiklikler yapılmış ancak bu Kanun, Anayasa Mahkemesi tarafından 1979 yılında usul yönünden iptal edilmiştir. Meydana gelen hukuki boşluk ancak 01 Temmuz 2010 tarihli ve 6002 sayılı Kanun ile 31 yıl sonra doldurulabilmiştir. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesi ile birlikte 09 Temmuz 2018 tarihli Resmî Gazete’ de yayımlanan 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Başkanlık, Cumhurbaşkanlığına bağlanmıştır. Çalışma nitel araştırma yönteminin bir alt dalı olan doküman analizi çerçevesinde şekillendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Devlet , Din , Kurum , Kurumsallaşma , T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı.

Presidency of Religious Affairs in the Context of Institutionalization of Religion-State Relations in Türkiye

https://izlik.org/JA54UN83BA

Öz

The institution alludes to traditional and long-standing state-related structures. Institutionalization is a process that ensures the level of acceptance of organizational decisions by the periphery, as well as organizational harmony. The Republic was founded on October 29, 1923, and the Presidency of Religious Affairs was established under Law No. 429 on March 3, 1924. The institutions’ most widely applied law is Law No. 633 on the Establishment and Duties of the Presidency of Religious Affairs which was enacted in 1965. Law No. 1982, dated March 26, 1976, made some significant innovations and amendments to Law No. 633; however, this Law was annulled by the Constitutional Court in 1979 for procedural reasons. It took 31 years for Law No. 6002, which was enacted on July 1, 2010, to close the resulting legal gap. With the transition to the presidential government system in 2018, the Presidency of Religious Affairs was linked to the Presidency of The Republic of Türkiye via Decree Law No. 703, which was published in the Official Gazette on July 9, 2018. The research uses document analysis, a qualitative research method.

Anahtar Kelimeler

State , Religion , Institution , Institutionalization , The Presidency of Religious Affairs

Kaynakça

• Anayasa Mahkemesi. Anayasa Mahkemesi kararı 1971/76 (15.06.1972). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/14216.pdf/.
• Apaydın, H. Y. (2003). Siyasal hayat. İçinde İlmihal II. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Atar, F. (1995). Fetva. İçinde Diyanet İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Bakırcı, S. (2000). Kolluk mevzuatı. Adalet Yayınevi.
• Bardakoğlu, A. (1994). Din. İçinde Diyanet İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Bilgiseven, A. K. (1985). Din sosyolojisi. Filiz Kitabevi.
• Bilmen, Ö. N. (1972). Muvazzah ilmi kelam. Bilmen Yayınları.
• Bresser, R. KF. & Klemens, M. (2003). Institutional capital: Competitive advantage in light of the new institutionalism in organization theory. Schmalenbach Business Review, 55, 220-241.
• Büyük kültür ansiklopedisi. (1984). Başkent Yayınları.
• Dillard, J.F., T. Rigsby & Goodman, C. (2004). The making and remaking of organization context-duality and the institutionalization process. Accounting, Auditing & Accountability Journal 17, 506-542. https://doi.org/10.1108/09513570410554542
• Dönmezer, S. (1990). Sosyoloji. Beta Yayınları.
• Dursun, D. (1992). Din bürokrasisi. İşaret Yayınları.
• Eliade, M. & Couliano, J.P. (1997). Dinler tarihi sözlüğü. (A. Erbaş, Çev.). İnsan Yayınları.
• Günay, Ü., H. Güngör & Ecer, A.V. (1997). Laiklik, din ve Türkiye. Adım Yayınları.
• Günay, Ü. (1996). Din sosyolojisi dersleri. Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Heper, M. (1983). Bürokrasi. İçinde Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İletişim Yayınları.
• Holm, P. (1995). The dynamics of institutionalization: Transformation processes in Norway fisheries. Administrative Science Quarterly, 40 ,398-422. https://doi.org/10.2307/2393791
• Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun (1965). Kanun No. 633, Resmi Gazete. 22 Haziran 1965. 12038. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.633.pdf (10.07.2024).
• Marshall, G. (2003). Sosyoloji sözlüğü. (O. Akınbay &D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
• Meriç, N. (2004). Fetva sorularında değişen kadın yaşamı. Elest Yayınları.
• Meriç, N. (2004). Gündelik hayat ve fetvalar. Pınar Yayınları.
• Özler, İ. (2007). Camilerin zihniyet değişimindeki rolü. (Basılmamış doktora tezi). Erzurum Atatürk Üniversitesi.
• Polat, K. (2005). Beşikten mezara Kırgız Türkleri'nde gelenek ve inanışlar. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Scott, R. W. (1987). Adolescence of institutional theory. Administrative Science Quarterly, 32, 493-511. https://doi.org/10.2307/2392880
• Taş, K. (2002). Türk halkının gözüyle Diyanet. İz Yayınları.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı. Dış ilişkiler genel müdürlüğü. https://insankaynaklari.diyanet.gov.tr/ (08.07. 2024).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı. Eğitim hizmetleri genel müdürlüğü. https://insankaynaklari.diyanet.gov.tr/ (08.07. 2024).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı. İnsan kaynakları genel müdürlüğü. https://insankaynaklari.diyanet.gov.tr/ (08.07. 2024).
• Türkiye Diyanet Vakfı, https://tdv.org/tr-TR/ (08.07.2024).
• Tümer, G. (1994). Din. İçinde Diyanet İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Türkçe sözlük. (1988). Türk Dil Kurumu.
• Wach, J. (1990). Din sosyolojisi. (Ü.Günay, Çev.). Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Weber, M. (1993). Sosyoloji yazıları. (T. Parla, Çev.). İletişim Yayınları.
• Yıldız, M. C. (1999). Din görevlilerinin sorunları ve beklentileri üzerine sosyolojik bir araştırma: Elazığ uygulaması. (Basılmamış doktora tezi). Elazığ Fırat Üniversitesi.