Borsa İstanbul'da Finansal Performansın Dinamik Analizi: CRITIC-ARAS Entegre Modeli ile Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Borsa İstanbul’da işlem gören firmaların finansal performansını nesnel bir yaklaşımla değerlendirmek amacıyla CRITIC ve ARAS yöntemlerini entegre eden dinamik bir analiz modeli önermektedir. Araştırmada 2009-2024 yılları arasında kesintisiz faaliyet gösteren 152 firma, sekiz temel finansal rasyo üzerinden 15 yıllık dönemde incelenmiştir. Kriter ağırlıkları, öznel değerlendirmelerden bağımsız olarak veri yapısına dayalı CRITIC yöntemiyle belirlenmiş; firmaların performans sıralamaları ise ARAS yöntemiyle hem genel düzeyde hem de sektör bazında oluşturulmuştur. Analiz sonuçları, firmaların uzun vadede finansal etkinlik, kârlılık ve büyüme dengesi açısından farklı performans eğilimleri sergilediğini göstermekte; bazı firmaların sürdürülebilir performans ortaya koyarken bazılarının dönemsel dalgalanmalara maruz kaldığı görülmektedir. Genel olarak veriye dayalı bu bütüncül değerlendirme yaklaşımı, firmaların finansal başarılarının zaman içindeki tutarlılığını ve sektörel farklılıklarını nesnel biçimde ortaya koymaktadır. Sektörel analizler, her sektör için öncelikli performans kriterlerinin farklılaştığını ortaya koyarken bazı sektörlerdeki firmaların uzun vadede baskın performanslarını korudukları görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• ARAS
• CRITIC
• finansal performans
• çok kriterli sıralama

Etik Beyan

Yazar (lar), bu çalışmanın tüm hazırlanma süreçlerinde etik kurallara uyulduğunu beyan etmektedir. Bilimsel etik konuları ile ilgili aksi bir durumun tespiti halinde tüm sorumluluk çalışmanın yazarlarına ait olup, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi’nin hiçbir sorumluluğu bulunmamaktadır. Bu çalışma kapsamında insan veya hayvan deneyleri yapılmamış ve anket çalışması gibi etik kurul onayı gerektiren herhangi bir araştırma yöntemi kullanılmamıştır. Dolayısıyla, etik kurul izni alınmasına gerek duyulmamıştır. Bu durum yazarlar tarafından taahhüt edilmektedir.

Dynamic Analysis of Financial Performance in Borsa Istanbul: A Study with the CRITIC-ARAS Integrated Model

Öz

This study proposes a dynamic analysis model that integrates the CRITIC and ARAS methods to objectively evaluate the financial performance of companies traded on the Borsa Istanbul. In the study, 152 companies operating continuously between 2009 and 2024 were examined over a 15-year period using eight basic financial ratios. Criteria weights were determined using the CRITIC method, which is based on data structure and independent of subjective assessments, while the ARAS method was used to rank companies' performance both overall and by sector. The analysis results indicate that companies exhibit varying performance trends in terms of financial efficiency, profitability, and growth balance over the long term; some companies demonstrate sustainable performance, while others are subject to periodic fluctuations. Overall, this data-driven holistic evaluation approach objectively reveals the consistency of companies' financial performance over time and sectoral differences. Sectoral analyses reveal that the primary performance criteria for each sector differ, while firms in some sectors maintain their dominant performance over the long term.

Anahtar Kelimeler

• ARAS
• CRITIC
• financial performance
• multi-criteria ranking

Etik Beyan

The author(s) declare that ethical rules have been followed throughout the preparation of this study. In the event that any violation of scientific ethics is detected, all responsibility lies with the authors of the study, and the Journal of the Faculty of Economics and Administrative Sciences of Çankırı Karatekin University bears no responsibility. No human or animal experiments were conducted within the scope of this study, and no research methods requiring ethical committee approval, such as survey studies, were used. Therefore, ethical committee approval was not required. This is guaranteed by the authors.

Kaynakça

1. Akbulut, O. Y. (2023). Türkiye’de faaliyet gösteren katılım bankalarının finansal performansının CRITIC temelli COPRAS yöntemiyle değerlendirilmesi. Uluslararası Güncel Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 15-24.
2. Akgün, A. (2022). BIST enerji şirketlerinin CRITIC ve CODAS bütünleşik yaklaşımı ile finansal açıdan değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (48), 338-356.
3. Altman, E. I. (1968). Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy. The Journal of Finance, 23(4), 589-609.
4. Baležentis, A., Baležentis, T. ve Misiunas, A. (2012). An integrated assessment of Lithuanian economic sectors based on financial ratios and fuzzy MCDM methods. Technological and Economic Development of Economy, 18(1), 34-53.
5. Bana e Costa, C. A., De Corte, J. M., and Vansnick, J. C. (2005). On the Mathematical Foundations of MACBETH, in Multiple Criteria Decision Analysis: State of the Art Surveys, J. Figueira, S. Greco, M. Ehrgott (Ed.), 409-442, Springer, New York.
6. Barnes, P. (1987). The analysis and use of financial ratios: A review article. Journal of Business Finance & Accounting, 14(4), 449-461.
7. Beaver, W. H. (1966). Financial Ratios as Predictors of Failure. Journal of Accounting Research, 4, 71-111.
8. Berk, J. ve DeMarzo, P. (2017). Corporate Finance, 4th global ed. Harlow: Pearson.

9. Brans, J. P., Vincke, P. H., ve Mareschal, B. (1986). How to select and how to rank projects: The PROMETHEE method. European Journal of Operational Research, 24, 228-238.
10. Brealey, R. A., Myers, S. C. ve Allen, F. (2017). Principles of Corporate Finance. New York, McGraw-Hill Education.
11. Brigham, E. F. ve Houston, J. F. (2021). Fundamentals of Financial Management: Concise by Cengage. Cengage Learning.
12. Brigham, E.F. ve Ehrhardt, M.C. (2013) Financial Management: Theory & Practice. Cengage Learning
13. Bulgurcu, B. (2013). Financial performance ranking of automotive industry firms in Turkey: evidence from entropy weighted technique. International Journal of Economics and Financial Issues, 3(4), 844-851.
14. Bulut, E. ve Şimşek, A. İ. (2024). Evaluation of Financial Performance of BIST Participation Banks: CAMELS and Multi-Criteria Decision Making (MCDM) Approach. Alanya Akademik Bakış, 8(3), 923-940.
15. Davidsson, P., Steffens, P. ve Fitzsimmons, J. (2009). Growing profitable or growing from profits: Putting the horse in front of the cart? Journal of Business Venturing, 24(4), 388-406.
16. Diakoulaki, D., Mavrotas, G. ve Papayannakis, L. (1995). Determining objective weights in multiple criteria problems: The CRITIC method. Computers & Operations Research, 22(7), 763-770.
17. Ece, N. (2019). Türkiye'deki İşletmelerin PROMETHEE Yöntemi İle Finansal Performans-Piyasa Değeri Analizi. Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies, 5(2), 73-87.
18. Edwards, W. (1971). Social utilities. Engineering Economist, Summer Symposium Series, 6, 119-129.
19. Esbouei S. K., Ghadikolaei A. S. ve Antucheviciene J. (2014). Using FANP and fuzzy VIKOR for ranking manufacturing companies based on their financial performance. Economic Computation and Economic Cybernetics Studies and Research, 48, 141-162.
20. Fridson, M. S. ve Alvarez, F. (2022). Financial statement analysis: a practitioner's guide. John Wiley & Sons.
21. Gibson, C. H. (2013). Financial Reporting & Analysis: Using Financial Accounting Information (13th ed.). South-Western Cengage Learning, Ohio.
22. Gökmenoğlu, M., Bozkurt, A. A. ve Şimşek, A. (2024). Critic Temelli Aras Ve Marcos Yöntemleriyle Kırılgan Beşli Ülkelerin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına Göre Yeniden Değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi, (18), 11-37.
23. Guru, S. ve Mahalik, D. K. (2018). Evaluating and Ranking the Performance of Banks Using Vikor Analysis. The IUP Journal of Bank Management, 17(3), 25-42.
24. Gül, A. ve Yerdelen Kaygın, C. (2024). Analysis of The Financial Performances of Real Estate Investment Trusts Critic Aras and Copras Methods: The Case of Bist. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(4), 2062-2076.
25. Hawawini, G., Viallet, C. ve Vora, A. (1986). Industry influence on corporate working capital decisions. Sloan Management Review, 27(4), 15-24.
26. Higgins, R. C., Koski, J. ve Mitton, T. (2023). Analysis for financial management, 13. Ed. McGraw-Hill.
27. Hwang, C. L. ve Yoon, K. P. (1981). Multiple Attribute Decision Making: Methods and Applications. Springer: New York, USA.
28. Ittner, C. D. ve Larcker, D. F. (1998). Innovations in performance measurement: Trends and research implications. Journal of Management Accounting Research, 10, 205-238.
29. Kazan, H. ve Ozdemir, O. (2014). Financial performance assessment of large scale conglomerates via TOPSIS and CRITIC methods. International Journal of Management and Sustainability, 3(4), 203-224.
30. Kılıç, C., Balcı, O. ve Gül, G. (2025). Unraveling Decision-Making Complexity: Artificial Intelligence versus Fuzzy AHP-TOPSIS. Journal of Emerging Economies and Policy, 10(1), 227-247.
31. Kılıçarslan, A. ve Ergun, H. (2023). Borsa İstanbul'daki halka arzlar üzerine CRITIC ve EDAS yöntemleriyle karşılaştırmalı bir araştırma. Fiscaoeconomia, 7(3), 2025-2062.
32. Knight, R. ve Bertoneche, M. (2000). Financial performance. Elsevier.
33. Krishnan, A. R., Kasim, M. M., Hamid, R. ve Ghazali, M. F. (2021). A modified CRITIC method to estimate the objective weights of decision criteria. Symmetry, 13(6), 973.
34. Kumaran, S. (2022). Financial performance index of IPO firms using VIKOR-CRITIC techniques. Finance Research Letters, 47, 102542.
35. Kurşunmaden, F. İ. (2024). Measuring Corporate Governance Maturity Level with CRITIC-based ARAS Method. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 27(2), 766-774.
36. Lee, P. T. W., Lin, C. W. ve Shin, S. H. (2012). A comparative study on financial positions of shipping companies in Taiwan and Korea using entropy and grey relation analysis. Expert systems with applications, 39(5), 5649-5657.
37. Modigliani, F. ve Miller, M. H. (1958). The cost of capital, corporation finance and the theory of investment. The American Economic Review, 48(3), 261-297.
38. Monga, R., Aggrawal, D. ve Singh, J. (2021). Application of AHP in evaluating the financial performance of industries. In Advances in Mathematics for Industry 4.0 (s. 319-333). Academic Press.
39. Myšková, R. ve Hájek, P. (2017). Comprehensive assessment of firm financial performance using financial ratios and linguistic analysis of annual reports. Journal of International Studies, 10(4), 96-108.
40. Odabaş, A. ve Bozdoğan, T. (2020). Katılım Bankalarının Finansal Performanslarının ELECTRE Yöntemiyle Analizi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 88, 199-224.
41. Opricovic, S. (1998). Multi-criteria Optimization of Civil Engineering Systems. Doktora Tezi, Faculty of Civil Engineering, Belgrade.
42. Özarslan A. ve Karakaya, G. (2021). A new interactive approach to multiple criteria sorting problems: An application in energy sector, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 36 (4), 2239-2254.
43. Özkan, T. ve Ağ, A. (2021). Corporate Sustainability Performance Assessment: CRITIC-ARAS Integrated Model. OPUS International Journal of Society Researches, 18(42), 5208-5229.
44. Parrino, R., Kidwell, D. S. ve Bates, T. (2011). Fundamentals of Corporate Finance. John Wiley & Sons.
45. Penman, S. H. (2013). Financial Statement Analysis and Security Valuation (5th ed.). United States: McGraw Hill.
46. Ross, S. A., Westerfield, R. W., ve Jordan, B. D. (2019). Fundamentals of corporate finance. McGraw-Hill.
47. Roy, B. (1991). The outranking approach and the foundations of ELECTRE methods. Theory and Decision, 31, 49-73.
48. Roy, B. (2016). Paradigm and challenges. In S. Greco, M. Ehrgott ve J. R. Figueira (Ed.), Multiple criteria decision analysis: State of the art surveys (s. 19-39). Springer, Berlin.
49. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process. McGraw-Hill, NewYork.
50. Say, S. (2022). ARAS ve COPRAS Yöntemleri ile BIST Teknoloji Endeksindeki Şirketlerin Finansal Performans Analizi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 25(Özel Sayı), 511-523.
51. Shahbazi Alenjagh, R. (2015). Performance evaluation and ranking of insurance companies in Tehran Stock Exchange by financial ratios using ANP and PROMETHEE. European Online Journal of Natural and Social Sciences: Proceedings, 2(3), 3478-3486.
52. Shannon, C. E. (1948). A mathematical theory of communication. The Bell System Technical Journal, 27(3), 379-423.
53. Sönmez, Y. (2023). Critic temelli WASPAS yöntemini kullanarak finansal performansın değerlendirilmesi: BIST endeksinde yer alan sigorta şirketleri örneği. Erciyes Akademi, 37(2), 581-595.
54. Titman, S. ve Wessels, R. (1988). The determinants of capital structure choice. The Journal of Finance, 43(1), 1-19.
55. Türegün, N. (2022). Financial performance evaluation by multi-criteria decision-making techniques. Heliyon, 8(5), e09361.
56. Yalcin, N. ve Ünlü, U. (2018). A multi-criteria performance analysis of Initial Public Offering (IPO) firms using CRITIC and VIKOR methods. Technological and Economic development of Economy, 24(2), 534-560.
57. Yalçın, G. C., Kara, K. ve Özyürek, H. (2025). Evaluating Financial Performance of Companies in the Borsa Istanbul Sustainability Index Using the CRITIC-MABAC Method. Spectrum of Operational Research, 2(1), 323-346.
58. Yaşar, M. (2025). A Performance Measurement Study Using the Critic and Aras Methods in the International Aerospace Industry. International Journal of Aviation Science and Technology, 6(2), 126-141.
59. Zavadskas, E. K. ve Turskis, Z. (2010). A new additive ratio assessment (ARAS) method in multicriteria decision-making. Technological and Economic Development of Economy, 16(2), 159-172.
60. Zavadskas, E. K. ve Turskis, Z. (2011). Multiple criteria decision making (MCDM) methods in economics: an overview. Technological and economic development of economy, 17(2), 397-427.
61. Zeleny, M. (1974). Linear Multiobjective Programming. Springer-Verlag, Berlin.