Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın Türkiye’de Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerine Etkisi: Aile Sağlığı Merkezi Çalışanlarından Kanıtlar

Öz

1980 sonrası dönemde kamu hizmetlerinin sunum ve finansmanında yaşanan dönüşüm, sağlık politikalarını da önemli ölçüde etkilemiştir. Türkiye’de bu dönüşümün en kapsamlı adımlarından biri Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) kapsamında hayata geçirilen aile hekimliği uygulamasıdır. Bu çalışma, aile hekimliği sisteminin birinci basamak sağlık hizmetlerinin sunumuna yansımalarını, uygulamanın doğrudan yürütücüsü konumundaki aile hekimleri ve aile sağlığı çalışanlarının deneyim ve değerlendirmeleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde fenomenolojik desende tasarlanmıştır. Çalışma kapsamında Aydın ili Nazilli ilçesinde görev yapan 9 aile hekimi ile 10 aile sağlığı çalışanı (ebe ve hemşire) olmak üzere toplam 19 katılımcı ile bireysel derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz bulguları, aile hekimliği uygulamasının özellikle artan idari yük, performansa dayalı değerlendirme mekanizmaları ve hizmet sunumundaki yapısal düzenlemeler aracılığıyla çalışma deneyimini yeniden şekillendirdiğine işaret etmektedir. Katılımcı anlatıları, çalışma koşullarının yoğunlaşması, ekip içi dayanışmanın zayıflamasıyla belirginleşen rekabet baskısı, mesleki statü algısında aşınma ve sağlık çalışanı–hasta ilişkisinin niteliğinde dönüşüm gibi tematik örüntülerin öne çıktığını göstermektedir. Buna karşılık hasta memnuniyetinin görece yüksek seyrettiğine yönelik değerlendirmeler de dile getirilmiştir. Genel olarak bulgular, aile hekimliği modelinin birinci basamak sağlık hizmetlerinin örgütlenmesi ve çalışma ilişkileri üzerinde çok boyutlu etkiler yarattığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sağlıkta Dönüşüm Programı
• Aile Hekimliği
• Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri
• Sağlık Çalışanları.

The Impact of the Health Transformation Program on Primary Healthcare in Türkiye: Evidence from Family Health Centre Workers

Öz

Since the 1980s, the restructuring of public service provision and financing has significantly reshaped health policies. In Türkiye, one of the most comprehensive steps in this transformation has been the introduction of the family medicine model under the Health Transformation Program (HTP). This study examines how the family medicine system has been reflected in the delivery of primary healthcare services through the experiences and evaluations of those directly involved in its implementation. The research was designed within a qualitative framework using a phenomenological approach. In this context, individual in-depth interviews were conducted with a total of 19 participants, including 9 family physicians and 10 family health workers (midwives and nurses) working in the Nazilli district of Aydın province. The data were analysed using thematic analysis. The findings indicate that the family medicine model has reshaped everyday work practices, particularly through increased administrative workload, performance-based evaluation mechanisms, and structural changes in service delivery. Participants’ narratives clustered around recurring themes, such as the intensification of working conditions, growing competitive pressure accompanied by a weakening of team solidarity, erosion of perceptions of professional status, and a transformation in healthcare worker–patient interactions. At the same time, relatively high levels of patient satisfaction were reported despite the challenges described by participants. Overall, the study suggests that the family medicine model has generated multidimensional effects on both the organisation of primary healthcare services and the working experiences of frontline health personnel.

Anahtar Kelimeler

• Health Transformation Program
• Family Medicine
• Primary Health Care Services
• Health Workers

Kaynakça

1. Adaş, E. B. ve Elbek, O. (2013). Hastalar ve sağlıksız işaretler. O. Elbek (Ed.), Kapitalizm sağlık için zararlıdır içinde. İstanbul: Hayykitap.
2. Aile Hekimliği Pilot Uygulaması Hakkında Kanun (Kanun No. 5258). (2004). Resmî Gazete, Sayı: 25665.
3. Aktaş, E. Ö. ve Çakır, G. (2012). Aile hekimlerinin, aile hekimliği uygulaması hakkındaki görüşleri: Bir anket çalışması. Ege Tıp Dergisi, 51(1), 21–29.
4. Algın, K., Şahin, İ. ve Top, M. (2004). Türkiye'de aile hekimlerinin mesleki sorunları ve çözüm önerileri. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 7(3), 249–275.
5. Alp, S. (2009). Refah devleti düşüncesinin gelişimi ve bir liberal alternatif olarak üçüncü sektör. Maliye Dergisi, 156, 265–279.
6. Ataay, F. (2008). Sağlık reformu ve yurttaşlık hakları. Amme İdaresi Dergisi, 41(3), 169–184.
7. Atalay, A. S. (2015). Sağlıkta piyasalaşma ve kamu özel ortaklığı. G. Yenimahalleli Yaşar, A. Göksel ve Ö. Birler (Ed.), Türkiye'de sağlık siyaset piyasa içinde. Ankara: Notabene Yayınları.
8. Avaner, T. ve Fedai, R. (2018). Türkiye'de sağlık politikalarında dönüşüm. C. Babaoğlu ve E. Akman (Ed.), Kamu politikası analizi: Türkiye uygulamaları içinde (ss. 513–558). Ankara: Gazi Kitabevi.

9. Boratav, K. (2023). 1970'lerden 2000'li yıllara dünyada ekonomi ve siyaset. Toplum ve Hekim, 38(2), 85–88.
10. Civaner, M. (2023). Sağlıkta toplum sözleşmesi temellerini kaybediyor. Toplum ve Hekim, 38(3), 235–240.
11. Creswell, J. W. ve Poth, C. N. (2016). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage Publications.
12. Çelikay, F. ve Gümüş, E. (2011). Sağlıkta dönüşümün ampirik analizi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 66, 55–92.
13. Dömbekci, H. A. ve Erişen, M. A. (2022). Nitel araştırmalarda görüşme tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 141–160.
14. Erol, H. ve Özdemir, A. (2014). Türkiye'de sağlık reformları ve sağlık harcamalarının değerlendirilmesi. Sosyal Güvenlik Dünyası Dergisi, 4(1), 9–34.
15. Erol, H. ve Özdemir, A. (2018). Türkiye'de 1980 sonrası sağlık politikalarında dönüşüm ve sağlık harcamalarına etkileri. Uluslararası Yönetim, İktisat ve İşletme Dergisi, CEEİK 2018(Özel Sayı), 119–146.
16. Espinosa Gonzalez, A. B. ve Normand, C. (2019). Challenges in the implementation of primary health care reforms: A qualitative analysis of stakeholders' views in Turkey. BMJ Open, 9(7), e027492.
17. Etçioğlu, E., Aydın, A., Ekerbiçer, H. Ç., Özen, F., Aydın, M. R., Köse, E. ve Muratdağı, G. (2021). Aile hekimlerinin çalışma şartlarının değerlendirilmesi: Niteliksel bir araştırma. Sakarya Tıp Dergisi, 11(4), 757–764. https://doi.org/10.31832/smj.893432
18. Giorgi, A. (1997). The theory, practice, and evaluation of the phenomenological method as a qualitative research procedure. Journal of Phenomenological Psychology, 28(2), 235–260.
19. İlgün, G. ve Şahin, B. (2016). Aile hekimliği çalışanlarının aile hekimliği uygulaması hakkındaki görüşlerinin incelenmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 19(2), 115–130.
20. Kümbetoğlu, B. (2020). Niteliksel araştırmalarda analiz. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
21. Öztek, Z. (2021). Temel sağlık hizmetleri: Sorular ve yanıtlar. Toplum ve Hekim, 36(1), 52–60.
22. Sağlık Bakanlığı. (2024). Sağlık istatistikleri yıllığı 2022 (Yayın No. 1279). Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/48054/0/siy202205042024pdf.pdf
23. Sağlık Bakanlığı. (2025). Sağlık istatistikleri yıllığı 2024 (Yayın No. 1378). Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/52859/0/siy2024tr31122025pdf.pdf
24. Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun (Kanun No. 224). (1961). Resmî Gazete, Sayı: 10705.
25. Senn, N., Perdrix, J., Ronga, A. ve Cohidon, C. (2024). Bien-être du médecin et santé du patient: Pour la durabilité des soins. Revue Médicale Suisse, 650, 951–955.
26. Türk Tabipleri Birliği. (2003). Sağlıkta dönüşüm programı, 2003 Türkiye'sinde halka ve hekimlere/sağlık personeline ne getiriyor? Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayını. http://www.ttb.org.tr/eweb/s_donusum/
27. Türk Tabipleri Birliği. (2018). Sağlıkta dönüşüm programı çöktü aile hekimliği: Ne dediler, ne oldu? Toplum ve Hekim, 33(6), 470–472.
28. Yalçın, H. (2022). Bir araştırma deseni olarak fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri Özel Sayısı), 213–232.
29. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
30. Yılmaz, S. ve Akman, M. A. (2019). Türkiye'de 1980 sonrası sağlık politikaları ve sağlığın finansmanı. Yönetim, Ekonomi ve Pazarlama Araştırmaları Dergisi, 3(6), 235–251.
31. Yılmaztürk, A. (2013). Türkiye'de sağlık reformlarının tarihsel gelişimi ve sağlıkta dönüşüm programı'nın küresel niteliğinin değerlendirilmesi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1, 176–188.