Yapay Zekâ, Platform Emeği ve Sosyal Kontrol: Bir Yönetim Biçimi Olarak Algoritarizm

Öz

Bu makale, yapay zekâ ve platform çalışmasını çağdaş toplumsal kontrolün birbiriyle bağlantılı boyutları olarak incelemektedir. Teknolojik kaçınılmazlık anlatılarının ötesine geçerek, algoritmik yönetişimin emeği, öznelliği ve küresel bağımlılık ilişkilerini yeniden örgütleyen tarihsel olarak özgül bir yönetim tarzı oluşturduğunu ileri sürmektedir. Platform ekonomileri içinde, yapay zekâ güdümlü sistemler; veri çıkarımı, otomatik değerlendirme ve sürekli profilleme yoluyla emeği yapılandırmakta; yabancılaşmayı derinleştirirken artı-değer üretimini veri alanına doğru genişletmektedir. Esneklik ve özerklik vaadi, algoritmik komutu, bireyselleştirilmiş riski ve güvencesiz emek güzergâhlarının normalleşmesini gizlemektedir. Analiz, hâkim tekno-kapitalist tahayyüllere içkin sömürgeci mantıkları sorgulayan sömürgesizleştirici bir yapay zekâ perspektifine dayanmaktadır. Yapay zekâ altyapıları coğrafi olarak yoğunlaşmakta, epistemik olarak Anglo-Avrupa modelleri etrafında merkezileşmekte ve ekonomik olarak Küresel Güney’den gelen asimetrik veri akışlarına bağımlı hale gelmektedir. Bu yapı içinde platform alt-emperyalizmi, aşırı sömürüyü derinleştirmekte ve çevre bölgeleri hegemonik merkezler tarafından yönetilen veri rejimlerine eklemlemektedir. Algoritmik sistemler böylece küresel hiyerarşileri yalnızca maddi çıkarım yoluyla değil, aynı zamanda arzu edilir bir teknolojik geleceğin ne olarak tahayyül edilebileceğini sınırlayan sosyo-teknik tahayyüllerin şekillendirilmesi yoluyla da yeniden üretmektedir. Yöntemsel olarak makale, emek süreçlerini, sömürgeselliği, duygulanımı, altyapıyı ve ideolojiyi birbirleri üzerinden okuyan difraktif bir yaklaşım benimsemektedir. Bu yaklaşım, algoritmik yönetişimi eşzamanlı olarak yönetsel bir teknik, ideolojik bir aygıt ve sosyo-teknik bir çevre olarak kavramsallaştırmayı mümkün kılmaktadır. Yapay zekâ aracılı kontrol gözetimi ve standartlaşmayı yoğunlaştırmakta; ancak kolektif emeğe, sürekli veri üretimine ve maddi altyapılara bağımlı kalmaktadır. Çalışma, yapay zekânın nötr bir yenilikten ziyade sınıf antagonizmi ve jeopolitik mücadelenin bir zemini olarak anlaşılması gerektiğini ve algoritmik yönetişim üzerindeki mücadelenin hem onun politik-ekonomik temelleriyle hem de epistemik hiyerarşileriyle yüzleşmeyi gerektirdiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Platform Emeği
• Algoritmik Yönetişim
• Sömürgesizleştirici Yapay Zekâ
• Dijital Sömürgecilik
• Platform Kapitalizmi
• Veri Çıkarımı
• Sınıf Mücadelesi

Artificial Intelligence, Platform Labor, and Social Control: Algoritarism as a Mode of Rule

Öz

This article examines artificial intelligence and platform work as interconnected dimensions of contemporary social control. Moving beyond narratives of technological inevitability, it argues that algorithmic governance constitutes a historically specific mode of rule that reorganizes labor, subjectivity, and global dependency. Within platform economies, AI-driven systems structure work through data extraction, automated evaluation, and continuous profiling, intensifying alienation while extending surplus value production into the realm of data. The promise of flexibility and autonomy conceals algorithmic command, individualized risk, and the normalization of precarious labor trajectories. The analysis is grounded in a decolonizing AI perspective, which interrogates the colonial logics embedded in dominant techno-capitalist imaginaries. AI infrastructures are geographically concentrated, epistemically centered on Anglo-European models, and economically dependent on asymmetrical data flows from the Global South. In this configuration, platform sub-imperialism deepens super-exploitation and integrates peripheral regions into data regimes governed by hegemonic centers. Algorithmic systems thus reproduce global hierarchies not only through material extraction but also through the shaping of socio-technical imaginaries that delimit what can be imagined as a desirable technological future. Methodologically, the article adopts a diffractive approach, reading labor processes, coloniality, affect, infrastructure, and ideology through one another. This enables an account of algorithmic governance as simultaneously managerial technique, ideological apparatus, and socio-technical environment. While AI-mediated control intensifies surveillance and standardization, it remains dependent on collective labor, continuous data production, and material infrastructures. The study concludes that artificial intelligence must be understood as a terrain of class antagonism and geopolitical struggle rather than a neutral innovation, and that contestation over algorithmic governance entails confronting its political-economic foundations as well as its epistemic hierarchies.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Platform Labor
• Algorithmic Governance
• Decolonizing AI
• Digital Colonialism
• Platform Capitalism
• Data Extraction
• Class Struggle

Kaynakça

1. Aksakallı, A. (2025). Algorithmic ontology and digital mind-body dualism. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(34), 31–48.
2. Alves, P. M. (2021). Contact centre workers: Loyalty, exit or… voice! Socioscapes. International Journal of Societies, Politics and Cultures, 2(2), 103–134.
3. Beck, U. (2011). Risk toplumu: Başka bir modernliğe doğru (K. Özdoğan & B. Doğan, Çev.). İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1986 yılında yayımlanmıştır).
4. Belek, İ. (2010). Esnek üretim: Derin sömürü (2. bs.). Yazılama Yayınları.
5. Benanav, A. (2022). Otomasyon ve işin geleceği (D. Saraçoğlu, Çev.). NotaBene Yayınları.
6. Brand, U., & Wissen, M. (2025). Emperyal yaşam tarzı: Gündelik yaşam ve kapitalizmin ekolojik krizi (A. E. Pilgir, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
7. Brinkmann, U., Heiland, H., & Seeliger, M. (2022). Corporate public spheres between refeudalization and revitalization. Theory, Culture & Society, 39(4), 75–90.
8. Clark, M. (2022). The social consequences of the information civilization: Cyber risks to youth in the digital age. Journal of Policy Options, 5(2), 20–27.

9. Connolly, W. E. (2016). Hayatın kırılganlığı (A. Çavdar, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
10. Daidj, N. (2019). Uberization (or uberification) of the economy. In M. Khosrow-Pour (Ed.), Advanced methodologies and technologies in digital marketing and entrepreneurship (pp. 116–128). IGI Global.
11. Dardot, P., & Laval, C. (2012). Dünyanın yeni aklı: Neoliberal toplum üzerine deneme (I. Ergüden, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
12. de Freitas, M. V. (2025). Digital sovereignty and data colonialism: Shaping a just digital order for the Global South (Policy Center for the New South No. 2519).
13. Dean, J. (2014). Communicative capitalism and class struggle. Spheres: Journal for Digital Cultures, 1, 1–16.
14. Dean, J. (2015). Technology: The promises of communicative capitalism. In A. Azmanova & M. Mihai (Eds.), Reclaiming democracy (pp. 50–76). Routledge.
15. Deléage, J. (2000). Ekonomi-politiğin eko-marksist eleştirisi (G. Özgür, Çev.). G. N. Demirer, M. Duran, & G. Özgür (Ed.), Marksizm ve ekoloji içinde. Öteki Yayınevi.
16. De Vita, L., & Bertolini, A. (2025). Underpaid or Uberpaid? The platformisation of the domestic and care work. Critical Sociology, Advance online publication. https://doi.org/10.1177/08969205251336984
17. Dinerstein, A. C., & Neary, M. (2011). Buradan ütopyaya: Emek tartışmasına ilham kaynağı bulmak. A. C. Dinerstein & M. Neary (Ed.), Emek tartışması: Kapitalist işin teorisi ve gerçekliğine dair bir inceleme içinde (Ö. Yalçın, Çev.). Otonom Yayıncılık.
18. Durak, Y. (2012). Emeğin tevekkülü Konya’da işçi-işveren ilişkileri ve dindarlık (2. bs.). İletişim Yayınları.
19. Dyer-Witheford, N. (2019). Siber proletarya: Dijital girdapta küresel emek (E. Akçay, Çev.). Z Yayınları.
20. Ekinci, M. (2020). Dijital emek ve yabancılaşma. Urzeni Yayıncılık.
21. Federici, S. (2014). Duygulanımsal emek üzerine. M. A. Peters & E. Bulut (Ed.), (Ç. Gümüşoluk, Çev.). NotaBene Yayınları.
22. Feenberg, A. (2010). Eleştirel teknoloji teorisi genel bir bakış (C. Atay, Çev.). G. Ruivenkamp, J. Jongerden, & M. Öztürk (Ed.), Teknoloji ve toplum içinde. Kalkedon Yayıncılık.
23. Fox, N. J., & Alldred, P. (2023). Applied research, diffractive methodology, and the research-assemblage: Challenges and opportunities. Sociological Research Online, 28(1), 93–109.
24. Fuchs, C. (2011). Cognitive capitalism or informational capitalism? The role of class in the information economy. Cognitive Capitalism, Education and Digital Labor, 75–119.
25. Fuchs, C. (2018). Capitalism, patriarchy, slavery, and racism in the age of digital capitalism and digital labour. Critical Sociology, 44(4-5), 677–702.
26. Fuchs, C. (2022). Digital capitalism. Routledge.
27. Fuchs, C. (2024). Media, economy and society: A critical introduction. Routledge.
28. Galli, F. (2022). Algorithmic marketing and EU law on unfair commercial practices. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-13603-0_8
29. García-Marzá, D., & Calvo, P. (2024). Algorithmic democracy: A critical perspective based on deliberative democracy. Springer.
30. Gorz, A. (2001). Yaşadığımız sefalet kurtuluş çareleri (I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
31. Graeber, D. (2016). Kuralların ütopyası teknoloji, aptallık ve bürokrasinin gizli zevkleri üzerine (M. Pehlivan, Çev.). Everest Yayınları.
32. Gray, M. L., & Suri, S. (2019). Ghost work: How to stop Silicon Valley from building a new global underclass. Harper Business.
33. Grosfoguel, R. (2007). World-system analysis and postcolonial studies: A call for a dialogue from the “coloniality of power” approach. In R. Krishnaswamy & J. C. Hawley (Eds.), The postcolonial and the global. University of Minnesota Press.
34. Guglielmo, M. (2026). Sol ve dijital siyaset platform: Neoliberalizminden platform sosyalizmine siyasi partiler (D. Şahin, Çev.). İletişim Yayınları.
35. Hardt, M., & Negri, A. (2007). Dionysos’un emeği devlet biçiminin bir eleştirisi (2. bs.) (E. Başer, Çev.). İletişim Yayınları.
36. Hill, D. W. (2015). The pathology of communicative capitalism. Palgrave Macmillan.
37. Karbay, M. (2024). Yeni dünya sosyal medya. İletişim Yayınları.
38. Koşar, A. (2022). Robotlar işimizi elimizden alacak mı?. Kor Kitap.
39. Langeveldt, D. C., & Pietersen, D. (2024). Decolonising AI: A critical approach to education and social justice. Interdisciplinary Journal of Education Research.
40. Lawrence, T. B., & Phillips, N. (2019). Constructing organizational life: How social-symbolic work shapes selves, organizations, and institutions. Oxford University Press.
41. Lazzarato, M. (2016). Göstergeler ve makineler: Kapitalizm ve öznellik üretimi (F. N. Demirci, Çev.). Otonom Yayıncılık.
42. Lei, N., Lu, J., Shehabi, A., & Masanet, E. (2025). The water use of data center workloads: A review and assessment of key determinants. Resources, Conservation and Recycling, 219, Article 108310.
43. Lentz, J. M., Meyer-Habighorst, C., Riemann, M. L., Strüver, A., Baumgartner, S., Staubli, S., ...& Schwiter, K. (2025). From exceptionalism to normalisation: How narratives of platform companies legitimise precarious work and commodified care. Critical Sociology, Advance online publication. https://doi.org/10.1177/08969205241306300
44. Li, W., Lu, Y., Hu, P., & Gupta, S. (2024). Work engagement of online car-hailing drivers: The effects of platforms' algorithmic management. Information Technology & People, 37(3), 1423–1448.
45. Marx, K. (1976). Capital: A critique of political economy volume one (B. Fowkes, Çev.). Penguin Books.
46. Marx, K. (1977). Economic and philosophic manuscripts of 1844 (5th ed.). Progress Publishers.
47. Marx, K. (2011). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi 1. cilt (M. Selik & N. Satlıgan, Çev.). Yordam Kitap.
48. Marx, P. (2022). Social solidarity in the age of the internet. In M. R. Busemeyer, A. Kemmerling, P. Marx, & K. van Kersbergen (Eds.), Digitalization and the welfare state (pp. 118–136). Oxford University Press.
49. Mejias, U. A., & Couldry, N. (2025). Veri gaspı: Büyük teknoloji’nin yeni sömürgeciliği ve onunla nasıl mücadele edilir? (D. Barlas, Çev.). NotaBene Yayınları.
50. Monahan, T. (2018). Gizleme hakkı mı? Gözetim karşıtı kamuflaj ve direnişin estetize edililmesi (T. E. Kalaycı, Çev.). B. Çoban & B. Ataman (Ed.), Panoptikon 2.0: Alternatif medya ve karşı gözetim içinde. Kafka Yayınevi.
51. Munck, R. (2003). Emeğin yeni dünyası (M. Tekçe, Çev.). Kitap Yayınevi.
52. Nazira, H., Najma, A., Tania, R. V. D. M., Ute, S., George, E., Mei, L., ... & Sibongile, Z. (2025). Decolonising AI: A Pan-African collaboration. African Perspectives of Research in Teaching and Learning, 9(5), 504–518.
53. Nordli Oppegaard, S. M. (2024). Platformization as subsumption? A case study of taxi platforms in Oslo, Norway. Capital & Class, 48(3), 419–437.
54. O’Neil, C. (2020). Matematiksel imha silahları büyük veri, eşitsizliği nasıl artırıp demokrasiyi tehdit ediyor? (A. E. Pilgir, Çev.). Tellekt.
55. Özdemir, A. M. (2014). Kolektif emperyalizm. A. M. Özdemir (Ed.), Kolektif emperyalizm: Mağribden maşrıka dönüşümün ekonomi politiği içinde. İmge Kitabevi.
56. Pasquinelli, M. (2025). Patronun gözü: Yapay zekanın sosyal tarihi (E. Gen, Çev.). Metis Yayınları.
57. Poulantzas, N. (2014). Kapitalist devlette siyasal iktidar ve toplumsal sınıflar (Ş. Ünsaldı, Çev.). Epos Yayınları.
58. Rasborg, K. (2017). From class society to the individualized society? A critical reassessment of individualization and class. Irish Journal of Sociology, 25(3), 229–249.
59. Rettberg, J. W. (2023). Machine vision: How algorithms are changing the way we see the world. Polity Press.
60. Sayers, S. (2018). Emek kavramı: Marx ve eleştirmenleri (Ferhat Sarı, Çev.). A. Koşar (Ed.), Maddi olmayan emek teorisi -Kuramsal bir eleştiri- içinde. Kor Kitap.
61. Sennett, R., & Cobb, J. (2018). Sınıfın gizli yaraları (2. bs.) (M. K. Coşkun, Çev.). Heretik Yayıncılık.
62. Seto, K. S. (2024). Platform sub-imperialism. Big Data & Society, 11(2). https://doi.org/10.1177/20539517241249410
63. Srnicek, N. (2017a). Platform capitalism. Polity Press.
64. Srnicek, N. (2017b). The challenges of platform capitalism: Understanding the logic of a new business model. Juncture, 23(4), 254–257.
65. Standing, G. (2021). The precariat: The new dangerous class (Covid-19 ed.). I.B. Tauris.
66. Swartz, O. (1999). Socialism and communication: Reflections on language and left politics. Routledge.
67. Tironi, M., & Albornoz, C. (2025). Decolonizing AI? Lessons from a failed experiment. Big Data & Society, 12(3). https://doi.org/10.1177/20539517251365224
68. Van Dijck, J., Poell, T., & De Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press.
69. Weber, M. (2012). Ekonomi ve toplum: Cilt 1 (L. Kalaycı, Çev.). Yarın Yayınları.
70. Whyte, C. (2018). Crossing the digital divide: Monism, dualism and the reason collective action is critical for cyber theory production. Politics and Governance, 6(2), 73–82.
71. Withers, D. (2015). Feminism, digital culture and the politics of transmission: Theory, practice and cultural heritage. Rowman & Littlefield Publishing.
72. Yıldızoğlu, E. (2011). Devrim ve zaman: Komünizmle ilgili güncel denemeler. Cumhuriyet Kitapları.
73. Yılmaz, Ö. (2025). Digital colonialism, ecological crisis and the limits of techno-primitivism. tripleC: Communication, Capitalism & Critique, 23(2), 338–359.
74. Yılmaz, Ö., & Bostancı, M. (2025). Labour and exploitation processes in artificial intelligence: Example of digital Taylorism in data labelling. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, (15), 24–48.
75. Zhao, H., Yuan, B., Gong, Y., & Liao, Y. (2025). Platform algorithmic control and work outcomes of food delivery employees. The Service Industries Journal, 1–47. https://doi.org/10.1080/02642069.2025.1234567
76. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.