Mikro Platformlaşma ve Esnaf Habitusu: WhatsApp'ın İş Pratiklerini Dönüştürme Süreci

Öz

Bu çalışma, Türkiye’deki esnafın büyük ölçekli otomasyon ve e-ticaret altyapılarına tam olarak eklemlenmeden önceki WhatsApp temelli dijital uyum süreçlerini “mikro-platformlaşma” kavramı ekseninde incelemektedir. Araştırma, Bourdieu’nun habitus ve sermaye yaklaşımını, Lefebvre’in ritimanalizini ve Castells’in akışlar uzamı kavramını birlikte kullanarak, düşük maliyetli iletişim temelli dijital uzantıların gündelik ticari pratiklere nasıl gömüldüğünü analiz etmektedir. Nitel çoklu vaka desenine dayanan çalışma, Rize’de iş süreçlerinde WhatsApp kullanım düzeylerine göre seçilen dokuz farklı sektörde yürütülmüş; etnografik gözlem, yarı yapılandırılmış görüşme ve dijital artefakt analizi tekniklerinden yararlanılmıştır. Bulgular, dijital bildirim akışları ile hız ve sürekli erişilebilirlik normlarının esnaf habitusunu zamansal, duyuşsal ve ilişkisel düzeylerde yeniden kalibre ettiğini göstermektedir. Bu süreç, erişilememe hakkının aşınmasına, görünmez emek yükünün artmasına ve duygusal tükenme riskine yol açmaktadır. Öte yandan stok, fiziki konum ve tarihsel itibar gibi geleneksel sermaye biçimleri ortadan kalkmamakta; dijital okuryazarlık, hızlı yanıt verme ve ağ görünürlüğü gibi yeni sermaye bileşenleriyle birlikte yeniden değer kazanmaktadır. Böylece dijital iş akışını yönetebilen ve yönetemeyen işletmeler arasında yeni bir sosyo-ekonomik katmanlaşma ortaya çıkmaktadır. Çalışma, platformlaşmanın yalnızca makro ölçekte veri çıkarımı ve ölçek ekonomileriyle işleyen bir rejim değil, aynı zamanda yerel esnafın gündelik ritimlerini, habitusunu ve sermaye ilişkilerini dönüştüren mikro-toplumsal bir süreç olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mikro Platformlaşma
• Esnaf Habitusu
• WhatsApp
• Dijitalleşme
• Ritimanaliz

Micro Platformazition And Shopkeeper Habitus: The Transformation Of Business Practices through Whatsapp

Öz

This study explores the WhatsApp-based digital adaptation of small tradespeople in Türkiye before their transition to full-scale e-commerce infrastructures. It conceptualizes this intermediate condition as micro-platformization and analyzes it through a synthesis of Bourdieu’s theory of habitus and capital, Lefebvre’s rhythmanalysis, and Castells’ notion of the space of flows. Based on a qualitative multiple-case study conducted in nine sectors in Rize, the research draws on ethnographic observation, interviews, and digital artifact analysis. The findings show that digital notification flows and norms of constant accessibility recalibrate tradespeople’s temporal routines, emotional dispositions, and everyday work practices. While traditional hierarchies based on stock, location, and established reputation persist, they are increasingly restructured through digital literacy, responsiveness, and networked visibility. This process generates new forms of socio-economic stratification between businesses that can manage digital work flows and those that cannot, while also producing invisible labor and emotional exhaustion for the latter. The study argues that platformization should be understood not only as a macro-economic model but also as a micro-social process embedded in the everyday rhythms and commercial practices of local tradespeople.

Anahtar Kelimeler

• Micro-platformization
• Shopkeeper Habitus
• WhatsApp
• Digitalization
• Rhythmanalysis

Kaynakça

1. Atay, S. E. (2022). Örgütlerde Çalışanların Erişilememe Hakkı (1. Basım). Bursa: Dora Yayınları.
2. Bauman, Z. (2017). Akışkan Modernite: İnceleme (Çev. K. Durukan). İstanbul: Can Sanat Yayınları.
3. Beck, U. (2011). Risk Toplumu: Başka Bir Modernliğe Doğru (1. Basım). İstanbul: İthaki Yayınları.
4. Bergman, A., & Gardiner, J. (2007). Employee Availability For Work And Family: Three Swedish Case Studies. Employee Relations, 29(4), 400-414. https://doi.org/10.1108/01425450710759226
5. Bourdieu, P. (2017). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi (2. Basım). Ankara: Heretik.
6. Bourdieu, P. (1995). Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine (Çev. Tufan, H.). İstanbul: Kesit Yayıncılık.
7. Bourdieu, P. ve Wacquant, L. (2010). Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar (4. Basım). İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Bourdieu, P. (1986). Sermaye Biçimleri (Çev. Şahin, M. M.). https://www.academia.edu/30720473/Pierre_Bourdieu_Sermaye_Bi%C3%A7imleri_1986

9. Buğra, A. (1995). Devlet Ve İşadamları (2. Basım). İstanbul: İletişim Yayınları.
10. Castells, M. (2005). Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum Ve Kültür (1. Basım). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
11. Divrik, B., Baykal, E., Silahtaroğlu, G. & Meral, Y. (2022). KOBİ’lerin Örgütsel Öğrenme, Dijitalleşme Ve Uluslararasılaşma Süreçleri Üzerine Nitel Bir Çalışma. Nitel Sosyal Bilimler, 4(2), 102–130. https://doi.org/10.47105/nsb.1115027
12. Eurofound. (2021). Right To Disconnect: Exploring Company Practices. Luxembourg: Publications Office Of The European Union.
13. Field, J. (2006). Sosyal Sermaye (Çev. B. Bilgen ve B. Şen). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
14. Gregg, M. (2011). Work’s Intimacy (1st ed.). Cambridge: Polity Press.
15. Hesselberth, P. (2018). Discourses On Disconnectivity And The Right To Disconnect. New Media & Society, 20(5), 1994-2010. https://doi.org/10.1177/1461444817711449
16. Horst, H. A. & Miller, D. (2006). The Cell Phone: An Anthropology Of Communication (1st ed.). Oxford: Berg.
17. Kaya, T. (2024). İşçinin Ulaşılabilir Olmama Hakkı. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 28(1), 233-269. https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.1314881
18. Keyder, Ç. (2013). Türkiye’de Devlet Ve Sınıflar (19. Basım). İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Lefebvre, H. (2017). Ritimanaliz: Mekân, Zaman Ve Gündelik Hayat (1. Basım). İstanbul: Sel Yayıncılık.
20. Licoppe, C. (2002). "Connected' Presence: The Emergence Of A New Repertoire For Managing Social Relationships İn A Changing Communication Technoscape, Enviroment and Planing D: Society and Space, 22(6), 135 – 156.
21. Lincoln, Y. S. ve Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. San Francisco: SAGE.
22. Lupton, D. (2015). Digital Sociology. London; New York: Routledge.
23. Miller, D., Costa, E., Haynes, N., McDonald, T., Nicolescu, R., Sinanan, J., Spyer, J., Venkatraman, S. & Wang, X. (2016). How The World Changed Social Media (1st. Ed.). London: UCL Press.
24. Nambisan, S. (2017). Digital Entrepreneurship: Toward A Digital Technology Perspective Of Entrepreneurship. Entrepreneurship Theory And Practice, SAGE Publications, 41(6), 1029–1055. https://doi.org/10.1111/etap.12254
25. OECD. (2017). OECD Digital Economy Outlook 2017. Paris: OECD Publishing.
26. Samsa, Ç., Erçin Yurcu, M., Aksoy, M. vd. (2023). Pazarlamanın Dijital Dönüşümü: Pazarlama 5.0. H. S. Fettahlıoğlu ve F. G. Bilginer Ozsaatcı (Ed.), Gaziantep: Özgür Yayınları.
27. Srnicek, N. (2017). Platform Capitalism (1st Ed.). Birleşik Krallık: Polity Press.
28. Tatlıcan, Ü. (2010). Bourdi̇eu Sosyoloji̇si̇nde Anahtar Kavramlar. G. Çeyin (Der.), Ocak Ve Zanaat: Pierre Bourdieu Derlemesi içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
29. Van Dijck, J., Poell, T. & de Waal, M. (2018). The Platform Society: Public Values In A Connective World (1st. Ed.). New York: Oxford University Press.
30. Yıldız, F. Z. (2024). Aradığınız Kişiye Şu An Ulaşılamıyor: Çalışanların Ulaşılabilir Olmama Haklarına Ilişkin Nitel Bir Araştırma. Sosyal Mucit Academic Review, 5(2), 270-292. doi: 10.54733/smar.1505325
31. Wajcman, J. (2015). Pressed For Time: The Acceleration Of Life In Digital Capitalism. Chicago (1st Ed). The University Of Chicago Press.
32. Zuboff, S. (2019). Gözetleme Kapitalizmi Çağı (çev. T. Uzunçelebi). İstanbul: Okuyan Us Yayınları.