The Agnotology of the Meritocratic Illusion: Neoliberal Governmentality, Structural Inequality, and Manufactured Ignorance

Öz

This article examines how the myth of meritocracy, the primary legitimizing tool of modern capitalism, functions as an agnotological (manufactured ignorance) apparatus that obscures structural inequalities and secures mass compliance with the system. The objective of the study is to expose the class-based exploitation hidden behind this ideological narrative, which largely individualizes success and failure. Methodologically blending a critical literature review with conceptual analysis, this qualitative research substantiates its theoretical framework –built at the intersection of sociology, political philosophy, and game theory– with contemporary macro-statistics such as reports from the Economic Policy Institute (EPI), Oxfam, and PISA. The primary findings demonstrate that power sustains itself not merely by producing knowledge, but by strategically engineering ignorance through institutional blindness, ignorance alibis that absolve elite privilege, and illusions of personal failure created by examination systems. Furthermore, the “crony capitalism” practices of core capitalist countries and peripheral/semi-peripheral countries like Türkiye are briefly contextualized at a theoretical level rather than through an empirical comparison. Ultimately, the study concludes that the meritocratic narrative is not an objective metric of justice but a camouflage strategy that individualizes poverty and conceals massive capital transfers. The article advocates for overcoming this agnotological domination by reconceptualizing poverty on a rights-based, political foundation rather than through the lens of charity.

Anahtar Kelimeler

• Agnotology
• Myth of Meritocracy
• Neoliberal Governmentality
• Structural Inequality
• Manufactured Ignorance
• Sociology of Ignorance.

Liyakat Yanılsamasının Agnotolojisi: Neoliberal Yönetimsellik, Yapısal Eşitsizlik ve Üretilmiş Cehalet

Öz

Bu makale, modern kapitalizmin temel meşrulaştırma aracı olan liyakat (meritokrasi) mitinin, yapısal eşitsizlikleri gizleyen ve kitlelerin sisteme uyumunu pekiştiren agnotolojik (üretilmiş cehalet) bir aygıt olarak nasıl işlediğini irdelemektedir. Çalışmanın amacı, başarı ve başarısızlığı büyük ölçüde bireyselleştiren bu ideolojik anlatının ardındaki sınıfsal sömürüyü analiz etmektir. Metodolojik olarak eleştirel literatür taraması ve kavramsal analizi harmanlayan bu nitel araştırma; sosyoloji, siyaset felsefesi ve oyun teorisinin kesişiminde kurduğu teorik iskeleti Ekonomik Politika Enstitüsü (EPI), Oxfam ve PISA raporları gibi güncel makro-istatistiklerle desteklemektedir. Araştırmanın temel bulguları, iktidarın varlığını yalnızca bilgi üreterek değil; kurumsal körlük, ayrıcalıkları aklayan cehalet mazeretleri ve sınav sistemlerinin yarattığı kişisel başarısızlık illüzyonları aracılığıyla stratejik bir bilgisizlik tasarlayarak da sürdürdüğünü göstermektedir. Ayrıca merkez kapitalist ülkeler ile Türkiye gibi çevre/yarı-çevre ülkelerdeki liyakat algısı ve “ahbap-çavuş kapitalizmi” (crony capitalism) pratikleri arasındaki bağlamsal farklılıklara kuramsal düzeyde değinilmiştir. Sonuç itibarıyla liyakat anlatısının nesnel bir adalet ölçütü olmadığı; aksine yoksulluğu bireyselleştirip sermaye aktarımını perdeleyen bir örtbas stratejisi olduğu ortaya konmuştur. Çalışma, agnotolojik tahakkümü aşmanın yolunun, yoksulluğu merhamet ekseninden çıkarıp hak temelli ve politik bir zeminde yeniden tanımlamaktan geçtiğini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Agnotoloji
• Liyakat Miti
• Neoliberal Yönetimsellik
• Yapısal Eşitsizlik
• Üretilmiş Cehalet
• Bilgisizliğin Sosyolojisi.

Kaynakça

1. Akyüz, E. (2026). Kişisel gelişim ve makbul insan imalatı: Neoliberalizmin kutsal kitabı. Ankara: Hece Yayınları.
2. Alcoff, L. M. (2007). Epistemologies of Ignorance: Three Types. S. Sullivan ve N. Tuana (der.), Race and Epistemologies of Ignorance içinde (ss. 39-58). New York: State University of New York Press.
3. Atakişi, İ. H. (2025). Meritokrasi yanılsaması: Liyakatin labirentinde bir inceleme. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 16(1), 102-126.
4. Bivens, J. ve Kandra, J. (2022). CEO pay has skyrocketed 1,460% since 1978: CEOs were paid 399 times as much as a typical worker in 2021. Washington: Economic Policy Institute.
5. Bourdieu, P. ve Passeron, J. C. (2015). Yeniden üretim: Eğitim sistemine ilişkin bir teorinin ilkeleri (çev. A. Sümer, L. Ünsaldı ve Ö. Akkaya). Ankara: Heretik Yayınları.
6. Brown, W. (2017). Halkın Çözülüşü: Neoliberalizmin Sinsi Devrimi (çev. B. Yıldırım). İstanbul: Metis Yayınları.
7. Buğra, A. (2008). Kapitalizm, Yoksulluk ve Türkiye’de Sosyal Politika. İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Croissant, J. L. (2014). Agnotology: Ignorance and absence or towards a sociology of things that aren’t there. P. Meusburger vd. (der.), Geographies of the University, Knowledge and Space 12 içinde (ss. 329-351). Springer.

9. Davies, W. ve McGoey, L. (2014). Rationalities of ignorance: On financial crisis and the ambivalence of neo-liberal epistemology. L. McGoey (der.), An introduction to the sociology of ignorance: Essays on the limits of knowing içinde (ss. 79-101). London: Routledge.
10. Foucault, M. (2015). Biyopolitikanın Doğuşu: Collège de France Dersleri 1978-1979 (çev. A. Tayla). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
11. Han, B.-C. (2019). Psikopolitika: Neoliberalizm ve Yeni İktidar Teknikleri (çev. H. Barışcan). İstanbul: Metis Yayınları.
12. Khan, S. R. (2011). Privilege: The making of an adolescent elite at St. Paul’s School. Princeton: Princeton University Press.
13. Littler, J. (2017). Against Meritocracy: Culture, Power and Myths of Mobility. London: Routledge.
14. McGoey, L. (2007). On the will to ignorance in bureaucracy. Economy and Society, 36(2), 212-235.
15. McGoey, L. (2019). The unknowers: How strategic ignorance rules the world. London: Zed Books.
16. Mills, C. W. (2007). White Ignorance. S. Sullivan ve N. Tuana (der.), Race and Epistemologies of Ignorance içinde (ss. 11-38). New York: State University of New York Press.
17. OECD. (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. Paris: OECD Publishing.
18. Oxfam. (2023). Richest 1% bag nearly twice as much wealth as the rest of the world put together over the past two years. Oxfam International Press Release.
19. Proctor, R. N. (2008). Agnotology: A missing term to describe the cultural production of ignorance (and its study). R. N. Proctor ve L. Schiebinger (der.), Agnotology: The making and unmaking of ignorance içinde (ss. 1-33). Stanford: Stanford University Press.
20. Rayner, S. (2014). Uncomfortable knowledge: The social construction of ignorance in science and environmental policy discourses. L. McGoey (der.), An introduction to the sociology of ignorance: Essays on the limits of knowing içinde (ss. 127-156). London: Routledge.
21. Taneva, I. ve Wiseman, T. (2025). Strategic ignorance and information design. CEPR Discussion Paper, (Mart 2025).
22. Young, M. (1961). The Rise of the Meritocracy 1870-2033. London: Penguin Books.