SHE’RIY MATNLARDA TERMINLARNING EPITET SIFATIDA QO‘LLANILISHI

Öz

Maqolada terminlarning epitet sifatida qo‘llanilishi xususida ilmiy fikrlar keltirilgan. She’riy asardan olingan misollar yordamida terminlarning epitet xosil qilishi lingvopoetik jihatdan tadqiq etilgan. Shuningdek, epitet orqali muallifning narsa-hodisalarni o‘ziga xos qiyoslash darajasi hamda tasvirlanayotgan voqelikka nisbatan munosabati namoyon bo‘ladi. Epitet murakkab tasvir vositasi sifatida o‘xshatish va metaforaga juda yaqin turadi. Shunga qaramay, o‘ziga xos belgi-xususiyatlariga ko‘ra ulardan farq qiladi.
Epitet – sifatlashning bir turi. Ammo u doimiy sifatlashdan ekspressivligi, ko‘chma ma’noda ishlatilishi bilan farq qiladi. Epitet – poetik aniqlovchi. Epitetning oddiy aniqlovchidan yana bir farqi shundaki, u ayni paytda tasvirlanayotgan narsaning so‘zlovchi nuqtai nazaridan muhim hisoblangan tomonini ta’kidlab, bo‘rttirib ko‘rsatadi. Ayniqsa, she’riy asarlarda bu ko‘proq talab qilinadi. Chunki she’riy asarda prozaik asarga nisbatan so‘zning estetik va emosional ta’siri kuchliroq bo‘lishi kerak.
O‘zbek tili lug‘at tarkibining ma’lum bir qismini tashkil etuvchi terminlar badiiy adabiyotda epitet sifatida qo‘llanar ekan, ma’lum narsa- hodisalarga xos xarakterli belgini emosional tarzda bo‘rttirishga xizmat qiladi. Maqoda filologiya,matematika va astronomiyaga oid ilmiy terminlarning epitet xosil qilishi tahlil qilingan, epitet badiiy tasvir vositasi sifatida nutq jarayonida til materialida bo‘lgan ichki imkoniyat asosida yuzaga keladi.

Anahtar Kelimeler

• epitet
• sifatlash
• she’riy nutq
• prozaik asar
• tilshunoslik

Abstract

The article presents scientific opinions on the use of terms as ep-ithets. Using the examples taken from the poetic work, the formation of epithets of the terms is studied from a linguopoetic point of view. Also, the epithet shows the author's level of comparison of things and events and his attitude towards the depicted reality. Epithet is very close to simi-le and metaphor as a complex image tool. Nevertheless, it differs from them according to its specific characteristics.
Epithet is a type of adjective. But it differs from the permanent adjective in its expressiveness and figurative use. Epithet is a poetic identifier. Another difference between an epithet and a simple determiner is that it emphasizes and exaggerates what is considered important from the speaker's point of view. This is especially required in poetic works. Because the aesthetic and emotional impact of words should be stronger in a poetic work compared to a prose work.
Terms that make up a certain part of the vocabulary of the Uzbek language are used as epithets in fiction, and they serve to emotionally exaggerate the characteristic features of certain things and events. In the paper, the epithet formation of scientific terms related to philology, mathematics and astronomy is analyzed, the epithet as a means of artistic image arises based on the internal possibility of the language material in the speech process.

Keywords

• epithet
• adjective
• poetic speech
• prose work
• linguistic

EDEBÎ METİNLERDE BULUNAN SIFATLARIN TERİM OLARAK KULLANIMI

Öz

Makale, terimlerin sıfat olarak kullanımına ilişkin bilimsel görüşler sunmaktadır. Şiirsel eserden alınan örnekler kullanılarak, terimlerin sıfatlarının oluşumu dilbilimsel bir bakış açısıyla incelenmiştir. Ayrıca, sıfat, yazarın şeyleri ve olayları karşılaştırma seviyesini ve tasvir edilen gerçeğe karşı tutumunu gösterir. Epithet, karmaşık bir görüntü aracı olarak benzetme ve metafora çok yakındır. Bununla birlikte, kendi özelliklerine göre onlardan farklıdır.
Epithet bir sıfat türüdür. Ancak kalıcı sıfattan anlamlılığı ve mecazi kullanımı bakımından farklıdır. Epithet şiirsel bir tanımlayıcıdır. Bir sıfat ile basit bir belirleyici arasındaki diğer bir fark, konuşmacının bakış açısından neyin önemli olduğunu vurgulaması ve abartmasıdır. Bu özellikle şiirsel eserlerde gereklidir. Çünkü şiirsel bir eserde kelimelerin estetik ve duygusal etkisinin nesir esere göre daha güçlü olması gerekir.
Özbek dilinin kelime dağarcığının belirli bir bölümünü oluşturan terimler, kurguda sıfat olarak kullanılır ve belirli şeylerin ve olayların karakteristik özelliklerini duygusal olarak abartmaya hizmet eder. Makalede, filoloji, matematik ve astronomi ile ilgili bilimsel terimlerin epitet oluşumu analiz edilmekte, sanatsal bir imaj aracı olarak epitet, konuşma sürecinde dil malzemesinin içsel olasılığına dayanarak ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• epitet
• niteleme
• şiirsel konuşma
• nesir çalışması
• dilbilim

Kaynakça

1. Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo‘ng‘urov R., Rustamov H. O‘zbek tili stilistikasi Toshkent: O‘qituvchi, 1983.
2. Mahmudov N., Xudoyberganova D. O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati. Toshkent: Ma’naviyat, 2013.