KONYA İSTİKLAL MAHKEMESİNDE YARGILANAN RUM VE ERMENİ AZINLIKLAR

Öz

TBMM, Millî Mücadele evresinde bir taraftan işgalci güçler diğer taraftan İstanbul Hükümeti ve işbirlikçi vatandaşların ihanetleriyle uğraşmak zorunda kalmıştır. TBMM, bu üçlü kıskaçtan kurtulmak ve bir bütün olarak gücünü İtilaf devletleriyle yaptığı savaşa kanalize etmek için harekete geçmiş ve birtakım tedbirler almıştır. TBMM’nin aldığı bu tedbirlerden biri de İstiklal Mahkemelerini kurmak olmuştur. Araştırmanın ana mecrasını bu mahkemelerden biri olan ve 1920-22 yılları arasında: Konya, Afyonkarahisar, Aksaray, Isparta, Burdur, Antalya, Adana ve Mersin gibi geniş bir sahada görev yapan I. ve II. Dönem Konya İstiklal Mahkemelerinde yargılanan Rum ve Ermeni azınlıklar oluşturmuştur. Çalışmanın, azınlıklar üzerine inşa edilmesinin temel amacı, istiklal mahkemelerinde yapılan yargılamaların sadece Müslümanlarla sınırlı olmadığını ortaya koymak olduğu gibi TBMM’nin savaş halinde olduğu Yunanistan ve Ermenistan ile etnik köken bakımından özdeş olan bu azınlıklara bakış açısını ve günümüzde bu devletlerin Türkiye’ye yönelik dillendirdikleri soykırım iddialarını (!) hukuk açısından ele alıp izah etmek olmuştur. Bu bağlamda Konya İstiklal Mahkemeleri Muhakeme Zabıtları ve karar defterleri incelenerek hazırlanan makalede, tarama ve doküman analizi metotlarından yararlanılmıştır. Bu doğrultuda taranan arşiv belgelerinden konuyu ihtiva eden nüshalar tespit edilip transkribe edilmiştir. Transkribe edilen belgelerden elde edilen bulgular tablolaştırılmıştır. Yapılan tablolar üzerinden gerçekleştirilen okumalar neticesinde Konya İstiklal Mahkemelerinin 283’ü Ermeni ve Rum olmak üzere toplamda 19.070 vatandaşı yargıladığı bilgisine ulaşılmıştır. Diğer taraftan bu mahkemelerin etnik kimlikleri itibariyle Ermenistan ve Yunanistan’ın irredentist politikalarına hizmet eden azınlık yargılamalarına ve bu yargılamalarda verilen cezalara bakıldığında ise mahkemelerin Ermeni ve Rum azınlıklara yönelik ayrı bir kin ve nefret beslemediğine, yargılamaları “vatandaşlık” ilkesine uygun hukuka bağlı gerçekleştirdiğine, soykırıma dönük ve yahut bunu güçlendiren bir karara imza atmadıklarına rastlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İstiklâl Mahkemeleri
• Konya İstiklâl Mahkemeleri
• Ermeni
• Rum
• Azınlık

RUM AND ARMENIAN MINORITIES TRIED IN KONYA NATIONAL COURT

Abstract

During the phase of the National Struggle, the Grand National Assembly of Turkey had to deal with the occupying forces on the one hand and the treachery of the Istanbul Government and collaborating citizens on the other. In order to get rid of this triple pincer and to channel its power as a whole to the war against the Entente states, the Grand National Assembly of Turkey took action and took some measures. One of these measures taken by the Turkish Grand National Assembly was the establishment of the Independence Courts. The main channel of the research is one of these courts, which took place between 1920-22: Konya, Afyonkarahisar, Aksaray, Isparta, Burdur, Antalya, Adana and Mersin between the years 1920-22 and the Greek and Armenian minorities who were tried in the Konya Independence Courts of the First and Second Period. The main purpose of building the study on minorities is not only to show that the trials held in the Independence Courts were not limited to Muslims, but also to explain the perspective of the Turkish Grand National Assembly towards these minorities, who are identical in terms of ethnic origin with Greece and Armenia, with whom it is at war, and the genocide allegations (!) that these states have voiced against Turkey today. In this context, in the article prepared by analysing the minutes of the proceedings and decision books of Konya Independence Courts, scanning and document analysis methods were used. In this direction, the copies containing the subject from the scanned archive documents were identified and transcribed. The findings obtained from the transcribed documents were tabulated. As a result of the readings made on the tables, it was found out that the Konya Independence Courts tried a total of 19,070 citizens, 283 of whom were Armenians and Greeks. On the other hand, when we look at the minority trials of these courts that served the irredentist policies of Armenia and Greece in terms of their ethnic identities and the sentences imposed in these trials, it was found that the courts did not harbour a separate hatred and hatred towards the Armenian and Greek minorities, carried out the trials in accordance with the principle of ‘citizenship’ in accordance with the law, and did not sign a decision towards genocide or a decision that strengthens it.

Keywords

• Indıpendence Tribunals
• Konya Indıpendence Tribunals
• Armenian
• Grek
• Minority

Kaynakça

1. Konya İstiklâl Mahkemesi. cilt 9/1-4, Ankara: TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
2. TBMM Albümü 1920-2010. cilt 1. Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları, 2010.
3. TBMM I. Dönem Meclis Albümü 1920-1923. Ankara: TBMM Basımevi, 2022.
4. TBMM, İstiklâl Mahkemeleri. cilt I, Ankara: Yayın ve Halkla İlişkiler Başkanlığı Basımevi, 2015.
5. TBMM Zabıt Ceridesi. cilt 4, Devre:1, İçtima Senesi: 1, Ankara: TBMM Basımevi, 1981.
6. Türk Parlamento Tarihi TBMM-I. Dönem 1919-1923. Haz. Fahri Çoker, III. cilt, Ankara: TBMM Vakfı Yayınları, 1995.
7. Türk Parlamento Tarihi, Millî Mücadele ve TBMM I. Dönem (1919-1923). Haz. Fahri Çoker, cilt III, Ankara: TBMM Vakfı Yayınları, 1994.
8. Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk. cilt II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.

9. Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri. cilt IV, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,1991.
10. Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk. Yay. Haz. Zeynep Korkmaz, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2006.
11. Avanas, Ahmet, Millî Mücadelede Konya. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi,1998.
12. Aybars, Ergün, İstiklâl Mahkemeleri. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1975.
13. Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri ve Hacim Muhittin Çarıklı’nın Kuva-yi Milliye Hatıraları (1919-1920). Yay. Haz. Şerafettin Turan, Ankara: 1967.
14. Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi. cilt I, Kısım I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991.
15. Bebiroğlu, Murat, Tanzimâttan II. Meşrutiyete Ermeni Nizamnameleri. İstanbul: Ohan Matbaacılık, 2003.
16. Deliorman, Altan, Türklere Karşı Ermeni Komiteleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları,1980.
17. Dubinskiy-Muhadze, İ. M., Narimanov, Moskva, İzdatelstvo, “Molodaya Gvardiya”, 1977.
18. Erdem, Nilüfer, Yunan Tarihçiliğinin Gözüyle Anadolu Harekâtı 1919-1923. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009.
19. Geçer, Ahmet, “Berlin Antlaşması’ndan (1878) Tehcir Kanunu’na (1915) Hatay’da Ermeniler ve Ermeni Olayları.” Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2013.
20. Gök, Salhadin, “Birinci Dönem İstiklâl Mahkemelerinin TBMM’deki Yansımaları”. İstiklâl Mahkemeleri Sempozyumu-Adıyaman, Yay. Haz. Aynur Yavuz Akengin, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2016.
21. Gürün, Kamuran, Ermeni Dosyası. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1983.
22. Halaçoğlu, Yusuf, Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları. İstanbul: Babıâli Kültür Yayıncılık, 2009.
23. Hüseyin Nazım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi I. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 1994.
24. Kadişev, A.B., İnterventsiya i Grajdanskaya Voyna v Zakavkaze. Moskva, Voyennoe İzdatelstvo Ministerstva Oboronı Soyuza SSR, 1960.
25. Kandemir, Feridun, İstiklâl Savaşı’nda Bozguncular ve Casuslar. İstanbul: Yakın Tarihimiz Yayınları, 1964.
26. Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi. cilt VII, 2. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, l983.
27. Keskin, Hızır, “Birinci Dünya Savaşından Bugüne Ermeni Sorunu.” Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi, 2005.
28. Kılıç Ali, İstiklâl Mahkemeleri Hatıraları. Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yay., 1997.
29. Koç, Yılmaz, “Osmanlı Mebusan Meclisinde Görev Yapan Ermeni Mebuslar ve Faaliyetleri.” Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2009.
30. Koçaş, Sadi, Tarihte Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri. İstanbul: Kastaş Yayınları, l990.
31. Küçük, Cevdet, “İstiklâl Mahkemeleri.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 23: 350-355. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
32. Muâhedât Mecmûası. Cilt: V, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008,
33. Özalp, Kazım, Millî Mücadele (1919-1922). cilt I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1971.
34. Perinçek, Mehmet Bora, “Sovyet Arşiv Belgelerinin Işığında Türk-Sovyet Askeri İlişkileri: Doğu Cephesi (1919-1922).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2014.
35. Piliziyotis, Haralambos, Anamnisis Tu Metopu, 1920-1921 Mikrasia-Thraki (Cephe Hatıraları, 1920-1921 Anadolu-Trakya). Atina: Ekdosis Kentru Mikrasiatikon Spudon, Anadolu Araştırmaları Merkezi Yayını, 1991.
36. Sürmeli, Serpil, Millî Mücadele’de Tekâlif-i Milliye Emirleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,1998.
37. Süslü, Azmi, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları Yüzüncü Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, 1990.
38. Süslü Azmi, Kırzıoğlu Fahrettin, Yinanç Refet, Halaçoğlu Yusuf, Türk Tarihinde Ermeniler. Ankara: Kafkas Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, 1995.
39. Şahin, Meral Süreyya, Fener Patrikhanesi ve Türkiye. İstanbul: ÖtükenYayınları, 1996.
40. Turan, Şerafettin, Türk Devrim Tarihi. cilt 1, Ankara: Bilgi Yayınevi, 1991.
41. Tosun, Ulvi Ufuk, “Millî Mücadele Döneminde Asker Firarileri Sorunu.” Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2017.
42. Türkdoğan, Berna, “Türk-Ermeni İlişkileri (Tehcirden Günümüze).” Doktora Tezi, Ankara: Üniversitesi, 2006.
43. Yavaş, Mesut, “Hacim Muhittin Çarıklı Bey ve Elcezire İstiklâl Mahkemesi”. İstiklâl Mahkemeleri Sempozyumu-Adıyaman, Yayına Haz. Aynur Yavuz Akengin, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2015.
44. Aybak, Sebile Yıldız, “Isparta İstiklâl Mahkemesi’nde Görülmüş Bazı Casusluk Davaları”. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8, 1 (2023): 50-63.
45. Ertan, Temuçin Faik, “Lozan Konferansı’nda Ermeni Sorunu”. KÖK Araştırmalar, KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi II, 2 (2000): 209-225.
46. Güllü, Ramazan Erhan, “Mondros Mütarekesi’nin Ardından Ermeni ve Rum Patrikhanelerinin İşbirliği (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922)”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi XXV, 75 (2009): 575-605.
47. Kayıran, Mehmet, “Tekâlif-i Milliye Emirleri ve Uygulanışı”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, V (1989): 639-664.
48. Kemaloğlu, Myhammet, “Cumhuriyetin Çok Yönlü Bir Siması Muhittin Baha Pars (1300-1884/85-1954)”. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 6, 2 (2022): 90-134.
49. Sepetçioğlu, Tuncay Ercan, “Millî Mücadele Döneminde Hacim Muhiddin (Çarıklı) Beyin Batı Anadolu’daki Faaliyetleri”. Studies of the Ottoman Domain 5, 8 (2015): 48-62.
50. Şengül, Haluk, “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Çıkardığı İlk Kanunlardan Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Uygulamaya Konulması”. VAKANÜVİS-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, TBMM’nin 100. Yılı Özel Sayısı (2020): 152-179.
51. Tosun, Ulvi Ufuk, “Eskişehir İstiklâl Mahkemesi Karar Defterine Geçmiş Bazı Suç Çeşitleri”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 7, (2020): 601-614.
52. Tosun, Ulvi Ufuk, “Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi Döneminde İç Güvenliğin Sağlanmasında İstiklâl Mahkemelerinin Rolü”. Tarih ve Tarihçi 2, 1 (2023): 53-62.
53. Ülker, İbrahim, “İstiklâl Mahkemelerinin Kuruluşu ve Çalışmaları”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi XXIII, 1 (2015):182.