LOST PLANES OF THE OTTOMAN EMPIRE DURING THE TRIPOLI WAR: THE CONTARD PROJECT

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 50, 45 - 98, 31.07.2025

Emin Kurt

https://doi.org/10.18244/cttad.1632603

Öz

During the Tripoli War, the Ottoman Empire spent a great deal of effort and money to send aircraft to the battlefield and break the air dominance and aerial reconnaissance and bombardment monopoly that Italy had achieved, and to at least equalize the struggle in the air.
Two centers stand out in the Ottoman Empire's efforts to send aircraft and pilots to Tripoli. The Berlin Embassy and the Paris Embassy. It is understood that the London Embassy, rather than searching for pilots and aircraft, contented itself with forwarding the offers it received to Istanbul and did not make any attempts to send aircraft and pilots to Tripoli.
Considering both its own research and the applications it received, it is seen that the Paris Embassy was more intensely active. Among the activities carried out by the Paris Embassy within this scope, the only initiative that was able to sign a contract and put into practice was the Contard Project.
Although the Contard Project was successful in sending two aircraft, each with two pilots and a mechanic, to Algeria, the project was cancelled when the aircraft were about to go to Tripoli and the aviators were ordered to “Come Back”. The aircraft were left in Biskra, Algeria. The project, which involved a large amount of money, failed and both aircraft were lost. In this study, the Contard Project, which was put into practice at the contract stage by the Ottoman Embassy in Paris during the Tripoli War, was researched using archive documents and written sources. The seriousness of the Ottoman Empire’s intention to send aircraft to Tripoli, the magnitude of its work and the financial dimension of its expenditure were tried to be determined.

Anahtar Kelimeler

Aircraft , Airplane , Tripoli War , Air Force , Contard , Bellot

TRABLUSGARP SAVAŞI SIRASINDA OSMANLI DEVLETİ’NİN KAYIP UÇAKLARI: CONTARD PROJESİ

Öz

Trablusgarp Savaşı sırasında Osmanlı Devleti, savaş alanına uçak göndermek ve İtalya’nın elde ettiği hava hâkimiyetini ve havadan keşif, bombardıman tekelini kırmak, mücadeleyi en azından havada eşitleyebilmek için çok büyük gayret ve para sarf etti.
Osmanlı Devleti’nin Trabslusgarp’a uçak ve pilot gönderme çabasında iki merkez ön plana çıkıyor. Berlin Sefareti ve Paris Sefareti. Londra Sefaretinin pilot ve uçak arayışından daha çok kendisine gelen teklifleri İstanbul’a iletmekle yetindiği Trabslusgarp’a uçak ve pilot göndermek için herhangi bir girişimde bulunmadığı anlaşılıyor.
Paris Sefaretinin hem kendi araştırmaları hem de kendisine gelen müracaatlar dikkate alındığında daha yoğun bir faaliyet içinde olduğu görülmektedir. Paris Sefareti tarafından bu kapsamda yürütülen faaliyetler içinde sözleşmesi imzalanıp, uygulamaya konulabilen tek girişimin Contard Projesi olmuştur.
Contard Projesi kapsamında iki uçağın, ikişer pilot ve makinist ile birlikte Cezayir’e kadar gönderilmesinde başarı sağlanmışsa da, uçaklar Trablusgarp’a geçecekleri sırada proje iptal edilmiş ve havacılara “Geri Dön” emri verilmiştir. Uçaklar ise Cezayir’in Biskra şehrinde bırakılmıştır. Büyük miktarda parasal harcama yapılan projenin başarısızlıkla sonuçlanmasının yanında iki uçak da elden çıkmıştır.
Bu çalışmada Trablusgarp Savaşı sırasında Osmanlı Devleti Paris Sefareti tarafından sözleşme aşamasından uygulamaya konulan Contard Projesi” arşiv belgeleri ve yazılı kaynaklardan faydalanılarak araştırılmıştır. Osmanlı Devletinin Trablusrap’a uçak gönderme niyetinin ciddiyeti, çabanın büyüklüğü ve harcamanın maddi boyutu tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Tayyare , Uçak , Trablusgarp Savaşı , Hava Kuvvetleri , Contard , Bellot.

Kaynakça

• Kansu, Yavuz ve Şenöz, Sermet ve Öztuna, Yılmaz, Havacılık Tarihinde Türkler, cilt 1. Ankara: Hava Kuvvetleri Komutanlığı Hava Basımevi ve Neşriyat Müdürlüğü, 2006.
• Kural, Fethi, Kuruluş Yıllarında Türk Askeri Havacılığı Belgeleri (1909-1913). Ankara: Hv.Bas. ve Neş.Md.lüğü, 1974.
• Kurter, Ajun, Türk Hava Kuvvetleri Tarihi (1910-1914), cilt 1. Ankara: Hava Kuvvetleri Komutanlığı, 2009.
• Kurter, Ajun, Türk Hava Kuvvetleri Tarihi (1919-1920), cilt 5. Ankara: Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Ankara, 2009.
• Arı, Ferit. “Osmanlı Devletinde Havacılığın Doğuşu ve Tayyare Alımı İçin Yapılan İaneler (1911-1918).” Yüksek Lisans Tezi, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Aslan, Mehmet. “Trablusgarp Harbi’nde Osmanlı Gayrinizami Harp Uygulaması.” Yüksek Lisans Tezi, Millî Savunma Üniversitesi Atatürk Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, 2019.
• Felix, Julien; Les Aéroplanes Blériot. Paris: Librairie Aéronautique, 1912.Holley, Irving Brington, Ideas and Weapons. Air Foce History and Museum Program, 1997.
• İlmen, Süreyya, Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi. İstanbul: Hilmi Kitapevi, 1947.Jane’s All The World’s Aircraft 1913, New York: Arco Publishing Company, 1969.
• Karacagil, Ö. Kürşad. “Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri Ve Eserleri.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.
• Karacagil, Ö. Kürşad, Süreyya Paşa (İlmen). İstanbul: Yeditepe Akademi, 2021.
• Korkmaz, Ender. “Harbiye Nazırı Nazım Paşa’nın Hayatı Ve Faaliyetleri.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Köksal, Orhan, “Trablusgarp Harbinde Osmanlı Devletinin Tayyare Sorunuve Arayışları”, Türk-İtalyan Müşterek Harp Tarihi Sempozyumu, yay.haz. Gültekin Yıldız ve Serkan Osmanlıoğlu, 287-308. İstanbul: MilliSavunma Üniversitesi, İstanbul, 2020.
• Köksal, Orhan. “Türk Askeri Havacılığının Kuruluş Sürecinde Hava HarpAraçlarının Temini (1911-1914).” Yüksek Lisans Tezi, YeditepeÜniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2023.
• Kurt, Emin. “Trablusgarp Savaşı’nda İtalyan Hava Harekâtı ve Türk HavaKuvvetleri’nin Doğuşuna Etkisi.” Türk-İtalyan Müşterek Harp Tarihi Sempozyumu Bildirileri (21-22 Ekim 2019), yay. haz. Gültekin Yıldız ve Serkan Osmanlıoğlu, 243-284. İstanbul: Milli SavunmaÜniversitesi, 2020. 43-284.
• Kurt, Emin. “Türk Hava Kuvvetlerinin Kuruluşunda Bağış Ve Yardımlar (1911-1914).” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2018.
• Opdycke, Leonard E., French Aeroplanes before the Great War. Atglen:Schiffer Publishing Limited, 1999.
• Tatar, Cengiz. “Türk Havacılık Tarihi (1909-1954) Milli Mücadele DönemiÖncesi ve Sonrası Türk Havacılığı.” Doktora Tezi, Afyon KocatepeÜniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Türkmen, Zekeriya. “Mahmut Şevket Paşa (1856-1913).” İslam Ansiklopedisi,27: 384-386. Ankara: 2003.
• Türkmen, Zekeriya. “Türkiye’de Havacılık Teşkilatının Kuruluşunda Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa ve Döneminde GerçekleştirilenFaaliyetlere Bir Bakış.” Havacılık Tarihi Sempozyumu 1911-1923, 37-58. Ankara: Hava Basımevi ve Neşriyat Müdürlüğü, 2015.
• Yakut, Kemal. “Mahmut Şevket Paşa ve Dönemi.” Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış, 1998.
• “L’aviation A Biskra – Une mission d’etudes”, Le Depeche de Constantine,5, 1288 (23 Mai 1912).
• “Les heros de la MF44 Un avion français abattu a Essey en 1915”, EtudesTouloises, 148, 201
• Bal, Rıdvan, “Mahmut Şevket Paşa’nın Askerî Reform Çalışmaları ve Türk Spor Tarihinde Bir Dönüm Noktası: Süvari Binicilik ve Tatbikat Okulu.” Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi, 7 (Şubat 2022): 55-87.
• Göl, Hacer, “Belgelerle Mahmut Şevket Paşa Suikastı.” Tarih ve Gelecek Dergisi 7, 8 (Mart 2021): 334-362.
• Kara, Ali Onur, “Kuruluşundan Birinci Dünya Savaşı’na Kadar Türk Askeri Havacılığı.” Türk Dünyası Araştırmaları 117, 231 (Kasım-Aralık 2017):193-206.
• Koloğlu, Orhan, “Gözlem Uçuşundan Saldırıya, Dünyada İlk Hava Savaşı.” Tarih ve Toplum 9, 50 (Şubat 1988): 12-23.
• Korkmaz, Erdal, “Türk Ordusunun Envanterine Giren İlk Uçak ‘Osmanlı’ Tayyaresi.” Bengi Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi 2023, 2 (2023): 150-172.
• Kurt, Emin, “Trablusgarp Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti’nin Yaşadığı Uluslararası Tayyare Dolandırıcılığı Girişimi.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 24, 38 (Bahar 2025): 1-21.