A STANDARDIZATION ISSUE IN THE ECONOMIC LIFE OF THE REPUBLICAN PERIOD: WOMEN’S SILK SOCKS OR “SOCK MATTER” (1936-1945)

Abstract

The purpose of this study was to examine the standardization issue in the economic life in Türkiye on the eve of the Second World War through women’s silk socks. Republican Governments made a serious effort to establish quality and standards in order to protect interests in domestic and foreign trade and prevent adulteration and fraud in commercial products. Standardization of women’s silk socks was one of the first standardization steps in the textile field. In this sense, the standardization of women’s silk socks was first detected through a regulation issued on 7 August 1937. However, upon the sock manufacturers had difficulty implementing the regulation, some articles of the regulation were updated by providing flexibility in the legal regulation on 14 July 1938. Afterwards, a new regulation was accepted by the decree dated 1 March 1941. The study addresses the standardization of women's silk stockings based on these regulations and their preparation processes. The study focused on the deficiencies in standardization of women's socks government regulations, and their social implications. Furthermore, the use of foreign experts for standardization, the perspectives of manufacturers, and their interventions were examined. The flexibility of standardization of women's silk stockings to meet the demands of the producer sector was analyzed. Similarly, implicit and explicit criticisms directed at women regarding the use of women's silk stockings were evaluated. The research was written with a historical perspective and prepared by benefiting from the data of the Republic Archive of the Directorate of the State Archives of the Presidency and the periodicals of the period.

Keywords

• History of the Republic of Türkiye
• Economic Life
• Standardization
• Woman
• Sock
• Silk
• Thread

CUMHURİYET DÖNEMİ İKTİSADÎ HAYATINDA BİR STANDARDİZASYON MESELESİ: KADIN İPEKLİ ÇORAPLARI YAHUT “ÇORAP DERDİ” (1936-1945)

Öz

Bu makalenin amacı İkinci Dünya Savaşı arifesinde Türkiye’de iktisadî hayatta standardizasyon meselesini kadın ipekli çorapları üzerinden irdelemektir. Cumhuriyet Hükümetleri iç ve dış ticaretteki menfaatleri korumak ve ticari ürünlerdeki tağşiş ve hileleri önlemek üzere kalite ve standardın oluşturulması için ciddi çaba harcamıştır. Bu bağlamda kadın ipekli çoraplarındaki standardizasyon, tekstil alanındaki ilk standardizasyon adımlarından biridir. Bu alandaki çaba ilk kez 7 Ağustos 1937’de çıkartılan nizamname ile tespit edilmiştir. Ancak çorap üreticilerinin nizamnamenin uygulanmasında zorluk çekmesi üzerine yasal düzenlemede esneklik sağlanarak nizamnamenin bazı maddeleri 14 Temmuz 1938’de güncellenmiştir. Bilahare 1 Mart 1941 tarihli kararname ile yeni bir nizamname kabul edilmiştir. Çalışma bu nizamnamelerden ve hazırlanış süreçlerinden yola çıkarak kadın ipekli çoraplarındaki standardizasyonu ele almaktadır. Araştırmada kadın çoraplarının standardizasyonundaki eksiklikler, hükümet tarafından yapılan yasal düzenlemeler ve toplumsal yansımalarına odaklanılmıştır. Keza standardizasyon için yabancı uzmanlardan yararlanılması, üretici firmaların meseleye bakışı ve müdahaleleri irdelenmiştir. Kadın ipekli çorabının standardizasyonunun üretici kesimin isteklerine göre esnekliğinin sağlanabilirliği analiz edilmiştir. Ayrıca kadın ipekli çorabının kullanımı üzerinden kadına yönelik örtülü veya açık eleştiriler değerlendirilmiştir. Araştırma tarihsel bir perspektifle yazılmış olup Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi verileri ve dönemin süreli yayınlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Cumhuriyeti Tarihi
• İktisadî Hayat
• Standardizasyon
• Kadın
• Çorap
• İpek
• İplik

Kaynakça

1. “İpek ve Sun’i İpek Kadın Çorapları Standard Nizamnamesi Hakkında Kararname,” Türkofis Enformasyon Bülteni Yıl: 2, S. 13, 31 Ağustos 1937, 6.
2. “İpek ve Sun’i İpek Kadın Çorapları Standard Nizamnamesi,” Kararname No: 7210, T.C. Resmî Gazete, S. 3693, 26 Ağustos 1937, 8631-8633.
3. “İpek ve Sun’i İpek Kadın Çorapları Standard Nizamnamesinin Bazı Maddelerini Değiştiren Nizamname,” Kararname No: 9231, T.C. Resmî Gazete, 1 Ağustos 1938, S. 3974, 10382-10383.
4. “İpek ve Sun’i İpek Kadın Çorapları Standard Nizamnamesinin Bazı Maddelerini Değiştiren Nizamname,” Türkofis Enformasyon Bülteni, Yıl: 3, S. 63, 22 Ağustos 1938, 7.
5. “İpek ve Sun’i İpek Kadın Çorapları Standard Nizamnamesinin Bazı Maddelerini Değiştiren Nizamname,” Kararname No: 9231, T.C. Resmî Gazete, S. 3974, 1 Ağustos 1938, 10382-10383.
6. “İpek ve Sun’î İpek Kadın Çorapları Standardı Nizamnamesi,” Kararname No: 15266, T.C. Resmî Gazete, S. 4753, 8 Mart 1941, 585.
7. “İpek ve Suni İpek Kadın Çorapları Standardı Hakkındaki Nizamnamenin Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Nizamname,” Kararname No: 17247, T.C. Resmî Gazete, 14 Şubat 1942, S. 5033, 2281.
8. “Sanayi Politikası Etrafında İktisat Vekilimizin Sümerbank Umumi Heyetinde Söyledikleri Mühim Nutuk,” Türkofis Ekonomik Enformasyon Bülteni 1, 11, (16 Haziran 1936): 3.

9. “Ticarette Tağşişin Men’i ve İhracatın Mürakebesi ve Korunması Hakkında Kanun,” Kanun No: 1705, T.C. Resmî Gazete, S. 1524, (19 Haziran 1930): 9116-9117.
10. T.C. İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası Sicilli Ticaret Gazetesi ve Piyasa Cetveli, Numara: 2331, 8 inci Sene, 19 Eylül 1934, 1-3.3.
11. Baygıner, Ayşe Nur. “20. Yüzyıl Savaşlarının Sosyal Yaşantıya ve Kıyafetlere Yansımaları.” Yüksek Lisans Tezi, Beykent Üniversitesi, 2013.
12. Gerçek, Merve. “Fransız Devrimi’nden İtibaren, Sanayi Devrimi, I. ve II. Dünya Savaşları ve Sovyet Devrimi’nin Avrupa Kadın Giyimi Üzerindeki Etkileri.” Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2006.
13. Karacan, Aynur. “Standardlaşmanın Üretici Açısından Ekonomik ve Sosyal Yararları.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1996.
14. Kerey, Ertuğrul. “Pazarlama Açısından Standardlaştırma ve Türk Tüketicisindeki TSE Markası İmajı ile Pilot Araştırma.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1990.
15. Kurnaz Şahin, Feyza. “II. Meşrutiyet Sonrasında Kadın Hazır Giyiminde Şirketleşme Tezahürleri.” Kadın Kaleminden Kadın Algısı 1. ed. Jale Öztürk ve Olcay Özkaya Duman, 207-237. Ankara: Gece Akademi, 2018.
16. Mĺkvaa, Miroslava, Vanessa Prajováa, Boris Yakimovichb, Alexander Korshunovb ve Ivan Tyurin, “Standardization - One of the Tools of Continuous Improvement, International Conference on Manufacturing Engineering and Materials,” ICMEM, 6-10 June, Nový Smokovec, 329-330. Slovakia, 2016.
17. Yılmaz, Aysun. “Cumhuriyet Döneminde Kadın Hazır Giyiminde Sanayileşme Çabaları Üzerine Bir İnceleme (1923-1950).” Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2024.
18. “99 Tip Kadın Çorabı- Memleketimizdeki Çorap Tipleri 99’dan Üçe İndirildi,” Son Telgraf, Sene 5, S. 1472, 13 Nisan 1941, 2.
19. “Bayanlar Artık İnce Çorap Bulamayacak,” Son Telgraf, Yıl: 3, S. 825, 24 Haziran 1939, 3.
20. “Bir Giyişte Yırtılan Kadın Çorapları Mühim Bir Dert Halini Aldı,” Akşam, Sene 20, No: 7039, 23 Mayıs 1938, 5.
21. “Boyanmış Çoraplar İçin Talimat Geldi,” Son Posta, Sene 8, No: 2775, 23 Nisan 1938, 16.
22. “Bravo Zonguldak Kadınlarına- Tasarruf İçin İpek Çorap Giymeyecekler,” Son Posta, Sene 12, No: 4149, 24 Şubat 1942, 3.
23. “Bu Seneki Sergi Geçen Senelerden Daha Çok Muntazamdır- İktisat Vekili Daimi Bir Sergi Binasına İhtiyaçtan Bahsetti-Çoraplar Niçin Çürüktür?”, Akşam, Sene 19, No: 6745, 28 Temmuz 1937, 1, 4.
24. Coşkun, Nusret Safa. “Bir Çorap Fabrikasını Gezdim- Çorap Fabrikatörleri Kadınlara Çoraplarını Nasıl Giymeleri Lâzım Geldiğini Öğretiyorlar.” Son Posta, Sene 8, No: 2846, 3 Temmuz 1938, 9.
25. Coşkun, Nusret Safa. “İki Ay Sonra İstanbul’da Kadın Çorabı Kalmayacakmış.” Son Posta, Sene 10, No: 3329, 3 İkinciteşrin 1939, 6, 11.
26. “Çorap Bolluğu- Yerli Mallar Pazarları İplik Karşılığı Çorap Almayacak,” Akşam, Sene 28, No: 9968, 17 Temmuz 1946, 3.
27. “Çorap Endüstrisi Üzerindeki Kontrol Sıklaştırılacaktır,” Ulus, 7 Eylül 1938, 2.
28. “Çorap Fabrikalarında Hummalı Faaliyet,” Akşam, Sene 21, No: 7257, 29 Aralık 1938, 3.
29. “Çorap Kalitelerinin Islahı,” Tan, İkinci Yıl, No: 492, 31 Ağustos 1936, 10.“Çorap Mütehassısı Fabrikaları Geziyor,” Vakit, Yıl: 22, S. 7606, 16 Mart 1939, 2.
30. Akar, Hüsamettin, “Popüler Kültür ve Moda.” Erciyes Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi 1, 1 (Ocak 2009): 198-206.
31. Albayrak, Elif Asya, “İkinci Dünya Savaşı’nın (1939-1945) Kadın Giyimine Etkileri.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 4, 35 (Aralık 2016): 539-555.
32. Geyik Değerli, Nursen, “II. Dünya Savaşı Dönemi Jacqmar Propaganda Desenlerinin Günümüz Modasına Uyarlanması.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 17, 45 (2024): 338-357.
33. Kocakaya, Ayşe H., “Osmanlı Devleti Döneminde Reklamcılık Anlayışı ve 1908-1909 Tanin Gazetesi Örneği.” Gaziantep University Journal of Social Sciences 15, 1 (2016): 119-148.
34. Kurnaz Şahin, Feyza, “Cumhuriyet Dönemi Dış Ticaret Politikası ve Bir Örgütlenme Örneği Türkofis ve Faaliyetleri 1934-1939.” History Studies 10, 8 (Kasım 2018): 143-176.
35. Malkoç, Eminalp, “Erken Cumhuriyet Döneminde İşçi Sınıfına “Resmi” Bir Bakış Açısı: Cumhuriyet Gazetesinin Gözünden Amele Teali Cemiyeti.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 31, 91 (Mayıs 2015): 29–67.
36. Ping, Wang, “A Brief History of Standards and Standardization Organization: A Chinese Perspective.” East-West Center Working Papers Economic Series 117, (April 2011): 1-7.
37. Reynolds, Nancy Y., “National Socks and The “Nylon Woman”: Materiality, Gender, and Nationalism in Textile Marketing in Semicolonial Egypt, 1930-56.” International Journal of Middle East Studies 43, 1 (February 2011): 49-74.
38. Şahin, Yüksel, “19. Yüzyıl Türk Kadın Giyiminde Avrupa Modasının EtkileriBedenle Yüzleşme.” ETHOS: Felsefe ve Toplumsal Bilimlerde Diyaloglar 9, 1 (Ocak 2016): 105-122.
39. Tanyer, Semay ve Kafiye Özlem Alp, “II. Dünya Savaşı Dönemi Vogue Dergi Kapaklarındaki Kadın İmgesi ve Giyim Anlayışı Üzerine Göstergebilimsel Bir Çözümleme.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi13, 32 (2020): 1539-1557.
40. Ünal, Yenal, “1940–1950 Yılları Arasında Türkiye’de Fiyat Artışları ve Bu Dönem Ekonomisinin Genel Görünümü Üzerine Bir İnceleme.” Tarih Okulu III, (İlkbahar 2009): 69-107.
41. Ünal, Yenal, “Bilgi Toplumunun Tarihçesi.” Tarih Okulu V, (Sonbahar 2009): 123-144.Vries, Jan De, “The Industrial Revolution and the Industrious Revolution.” The Journal of Economic History 54, 2, Papers Presented at the FiftyThird Annual Meeting of the Economic History Association (June 1994): 249-270.
42. Yurtoğlu, Nadir, “Türk Standartları Enstitüsünün (TSE) Kuruluşu Bağlamında Türkiye’de Standardizasyon Politikaları (1923-1960).” History Studies 10, 7 (Ekim 2018): 241-264.