The Invisible front of War: The Economic and Social Anatomy of Ottoman Mobilization in the First World War

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 51, 859 - 896, 30.12.2025

Ayşegül Can

https://doi.org/10.18244/cttad.1700165

Öz

This study examines the economic and social dimensions of the Ottoman Empire’s mobilization policies during the First World War. In recent years, significant scholarly attention has been devoted to the home front, daily life, and the broader social impacts of the war. However, when the economic obligations imposed on the provincial population, the mobilization of peasant labor, and the transformations in
the everyday lives of local communities are assessed in light of archival evidence, it has been observed that this field still possesses aspects that remain open to further scholarly development. In this context, the study aims to evaluate the economic and social anatomy of mobilization within a comprehensive analytical framework.
The research analyzes the reflections of the wartime economy on civilian life, the measures adopted by the state, and the effectiveness of those measures. It has been identified that while the implementation of the Tekâlif-i Harbiye (wartime levies) played a crucial role in supplying the army, it simultaneously increased the economic burden on the population. The abolition of capitulations was considered
an important step towards economic independence, yet it did not yield the expected benefits under wartime conditions. Factors such as inflation, the decline in purchasing power, and the prevalence of the black market deeply affected social life and further exacerbated poverty levels.
In addition to the documents obtained from the Presidential Ottoman Archives and the materials held in the National Archives (U.S.), periodicals of the time, memoirs, and authored works were analyzed through the method of document analysis. In this respect, by making visible not only the military but also the economic and social dimensions of mobilization at the provincial level, the study provides a complementary contribution to the existing literature.

Anahtar Kelimeler

First World War , Ottoman , Mobilization , National Economy , Republic

Savaşın Görünmeyen Cephesi: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliğinin İktisadi ve Toplumsal Anatomisi

Öz

Bu çalışmada, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin seferberlik uygulamalarının ekonomik ve toplumsal boyutları incelenmiştir. Literatürde son yıllarda cephe gerisi, gündelik hayat ve toplumsal etkiler üzerine önemli çalışmalar yapılmıştır. Bununla birlikte, seferberliğin taşra toplumu üzerindeki iktisadî yükümlülükleri, köylü emeğinin mobilizasyonu ve yerel toplulukların gündelik yaşamındaki dönüşümler, arşiv belgelerinin sunduğu ayrıntılar ışığında değerlendirildiğinde, bu alanın araştırmalar açısından hâlen gelişmeye açık bir yönü bulunduğu görülmüştür. Bu bağlamda, çalışma söz konusu
boyutlara odaklanarak seferberliğin ekonomik ve toplumsal anatomisini bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamıştır.
Araştırmada, savaş ekonomisinin sivil hayata yansımaları, devletin aldığı tedbirler ve bu tedbirlerin etkinliği analiz edilmiştir. Seferberlik sürecinde Tekâlif-i Harbiye uygulamasının ordunun iaşesinde önemli bir rol oynamış olmakla birlikte halkın ekonomik yükünü artırdığı tespit edilmiştir. Kapitülasyonların kaldırılması girişimi, iktisadî bağımsızlık açısından önemli bir adım olarak değerlendirilmiş, ancak savaş koşullarında beklenen faydayı tam olarak sağlayamamıştır. Enflasyon,
alım gücünün düşmesi ve karaborsa gibi etkenlerin toplumsal hayatı derinden sarsarak halkın yoksulluk seviyesini artırdığı saptanmıştır.
Başkanlık Osmanlı Arşivi ile National Archives (ABD)’de yer alan belgelerin yanı sıra, dönemin süreli yayınları, hatırat ve telif eserler doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın bu yönüyle, seferberliğin yalnızca askerî değil, aynı zamanda taşra ölçeğinde iktisadî ve toplumsal boyutlarını da görünür kılması, mevcut literatüre tamamlayıcı bir katkı sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Birinci Dünya Savaşı , Osmanlı , Seferberlik , Millî İktisat , Cumhuriyet

Kaynakça

• “Askeri mükellefiyet kanununun tatbikine dair Harbiye Nezareti’nden askeri memurlara gönderilen talimatnameden bir nüshanın gönderildiği”, BOA, DH. MB.HPS.M.15/24.
• “Askeri erzak ve levazımın nakli için mahkumların istihdam edildiği, iaşelerinin tekalif-i harbiye suretiyle temini ve nezaretleri için mülhakatlara tebligat gönderildiği”, BOA, DH.EUM.2.ŞB.3/55.
• “Askeri hizmeti haricinde kalmış olanların mükellefiyet-i ziraiye kanunu ikinci maddesi gereğince hasad ve harman işlerinde çalıştırılması”, BOA, MV.208/100.
• “Aylık ücret ve yevmiye ile çalışan vekillerden tekaüt aidatı ve harp vergisinin kesilmesi gerektiği”, BOA, DH.UMVM.8/19.
• “Bitlis Valiliği’nce, istatistik cetvellerinin kaydı için talep edilen defterlerin mahallince temin edilmesi”, BOA, DH.EUM.MTK.54/2.
• “Çifte elverişli hayvanların satılması, sevki ve boğazlanmasının men edilmesi”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “Dersaadet’te un sıkıntısı bulunduğundan ekmek fiyatlarının muhafazası ve bu konuda gerekli tedbirlerin alınması”, BOA, MV.195/38.
• “İstanbul ihtiyacı için Anadolu’dan satın alınan erzakın cinsi, miktarı ve hangi istasyonlarda bulunduğunun bildirilmesi”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “İaşe Kanunu ile mübayaa ve ticareti yasaklanmayan erzak ve eşyanın acil ihtiyaç halinde ordu kumandanları tarafından ihracının geçici olarak yasaklanabileceği”, BOA, DH.HMŞ.11/35.
• “İaşe Kanunu ile mübayaa ve ticareti yasaklanmamış olan erzak ve eşyanın memleket dahilinde dolaşımının serbest olduğu, ancak acil ihtiyaca binaen ordu kumandanları tarafından bazı eşya ve erzaka yasak konulabileceği”, BOA, DH.İ.UM.22/3.
• “İstanbul›un ihtiyacı olup Anadolu›dan celbedilecek erzak hakkında”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “İstanbul’un zaruri ihtiyaçlarının temin edilmesi ve pahalılık hususuna dair yazı”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “İstanbul ve ordunun ihtiyacının karşılanması için, bütün imkanlar kullanılarak zahire gönderilmesine dair İdare-i Umumiye-i Dahiliye Müdüriyeti’nden Kastamonu Vilayeti’yle Bolu Mutasarrıflığı’na çekilen telgraf”, BOA, DH.ŞFR.88/241.
• “İzmid livası için haftada üç vagon zahire verilmesi”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “Isparta’nın zahire ihtiyacının Burdur’dan temin edildiği ve Burdur’un da İzmir’e un ihraç etmesinden ve ekmek fiyatının artmasından dolayı Isparta halkının mutazarrır olduğu”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “Kapitülasyon namı altındaki bütün yabancı imtiyazlarının kaldırılması ve ilga edilmesi”, BOA, İ.MMS.188/22.
• “Kapitülasyonların kaldırılması ve ilgası üzerine Osmanlı memurlarınca yabancı uyruklu vatandaşlar hakkında olunacak muameleye dair tanzim olunup bastırılan talimatnamenin talepte bulunan vilayetler mahkemelerine gönderilmesi”, BOA, HR.UHM.178/2.
• “Kapitülasyonların kaldırılması dolayısıyla Osmanlı tabiyetine girmek isteyen kişilerin tabiyet değiştirmelerine mani durumları olup olmadığı mensub oldukları konsolotolardan sorulmayarak hüviyetleri ile tabiiyet sıfatlarının gösteren ne gibi vesika var ise ellerinden bir suretleri alınacağı, kendileri ve aileleri hakkında ifadeleri imzalattırıldıktan sonra bu ifade varakası hakkında mahallince tedkikat yapılıp netice suretlerinin Hariciye Nezareti’ne gönderildiği”, BOA, DH.UMVM.123/10.
• “Karesi livasının ekmeklik ve tohumluk ihtiyacının temin edilmesi hakkında çekilen telgraflar”, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “Mesarıf-ı zaruriye mukabili ita kılınan mebaliğden harp vergisi kesilmesi”, BOA, ŞD.21/8.
• “Mübayaat Komisyonunca ne miktar zehair mübayaa, ne kadarının sevk edildiğinin ve mütebakisinin nerelerde bulunduğunun inbası muntazırdır, ifadelerini havi Konya Vilayeti’ne gönderilen yazı, BOA, DH.İ.UM.98/1.
• “Mükellefiyet-i Askeriye Kânunu’nun neşr ve ta’mimi ile asker celbi hakkındaki muvakkat kânunun sûreti hakkında”, BOA, DH.İ.UM.13/8.
• “Mükellefiyet-i Ziraiye Kanunu sureti ve bu kanunun tatbikine dair nizamname”, BOA, DH.HMŞ.27/70.
• “Resmi dairelerde yevmiye ile çalışan amele ücretlerinden harp vergisi alınması Maliye Nezareti’nden bildirildiğinden gereğinin yapılması”, BOA, DH.UMVM.1/34.
• “Seferberlikten dolayı askeri kıtaların ihtiyaçlarını tekalif-i harbiye suretiyle karşılayabilecekleri, ayrıca bir tabur için belli miktarın tediye olunacağının Maliye Nezareti’ne bildirildiği”, BOA, DH.EUM.6 ŞB.1/14.
• “Seferberlik süresi müddetince her köyün on altı yaşından yirmi yaşına kadar efrad-ı zükuruyla sini kırk yaşından yukarı olan veya mükellefin-i askeriye dahilinde bulunup da mezunen veyahut müeccelen köyünde bırakılan efraddan mürekkep olmak üzere teşkil edilecek müşterek amele-i mükellefe marifetiyle tohum atmak ve yeniden tarla sürüp tohum zira etmek hususunun temini”, BOA, BEO.4316/323658.
• “Tarafsız ülkelerden erzak getirilmesi”, BOA, HR.SYS.2319/3.
• Tedarik-i Vesait-i Nakliye Komisyonlarının otomobillerinin de tedkik ve kayda alınması ve bunlarla ilgili malumatın defterlere kaydına dair umum tebliğat”, BOA, DH.İ.UM.EK.
• “Tekalif-i harbiye suretiyle ticarethanelerden alınan demirler hakkında Harbiye Nezareti’ne gönderilen protesto”, BOA, DH.HMŞ.2/14.
• “Tekalif-i Harbiye Kanunu’na ve diğer kanunlara muhalif olarak hareket eden Bandırma Kaymakamı Nizameddin Bey’in azledilerek, idare meclisince aleyhinde tahkikatta bulunulması”, BOA, DH.HMŞ.3/1.
• “Teşvik-i Sanayi Kanunu”, BOA, İ.DUİT.20/22.
• “Teşvik-i Sanayi Kanunu mucebince tesis etmiş veya olunacak fabrikaların kanun hükümlerinden istifade şekli”, BOA, BEO.4531/339753.
• “Zor ahalisinin tüccar ve çiftçilerinin mallarından tekalif-i harbiye alınması konusunda duruma göre hareket edilmesi gerektiği”, BOA. DH.EUM.7.ŞB.3/20.
• Central File: Decimal File 867.5017, Internal Affairs Of States, Economic Matters., Statistics, General., Turkey, Cost Of Living., August 18, 1915 - July 28, 1928, National Archives (United States), SC5111527082.
• Harp Kazançları Vergisi Kanunu Lâyihası, Meclis-i Mebusan Matbaası, İctima 4, Devre-i İntihabiyye 3, No: 390, 1333.
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, İctima Senesi 4, Cilt 2, Devre 3, İnikad 55, 23 Şubat 1918.
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, İctima Senesi 4, Cilt 2, Devre 3, İnikad 63, 5 Mart 1918.
• Ahmet Muhyiddin, “Milli Sermaye- Milli Sermaye Teşkilatı.” İslam Mecmuası, 33 (1915): 729-734.
• Aker, Uygun Ahmet, Seferberlik Hikâyeleri. İstanbul: Ötüken, 2008.
• Akın, Yiğit, When The War Came Home-The Ottomans’ Great War and the Devastation of an Empire, Stanford: Stanford University Press, 2018.
• _________, Cihan Harbi’nin Cephe Gerisi, çeviren Uğur Zekeriya Peçe, İstanbul: İletişim Yayınları, 2025.
• Akıncı, Emre. “Birinci Dünya Savaşı’nın Osmanlı İmparatorluğunda Finansmanı ve Savaşan Diğer Devletlerle Karşılaştırılması.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2009.
• Babacan, Hasan ve Avşar, Servet. Cavid Bey Meşrutiyet Ruznâmesi. cilt 3, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
• Beşikçi, Mehmet, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliği. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
• Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi. 22. bs., Ankara: İmge Kitabevi, 2016.
• Can, Ayşegül, Türkiye’de Milli Bankacılığın Doğuşu 1908-1918. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2022.
• Çetinkaya, Y. Doğan, Osmanlı’yı Müslümanlaştırmak Kitle Siyaseti, Toplumsal Sınıflar, Boykotlar ve Milli İktisat (1909-1914), 1. bs., İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
• Eldem, Vedat. “Cihan Harbinin ve İstiklal Savaşının Ekonomik Sorunları.” Türkiye İktisat Tarihi Semineri Metinler/Tartışmalar 8-10 Haziran 1973. Editör Osman Okyar: 373-408. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1975.
• Eldem, Vedat, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994.
• Erickson, Edward J., Ottoman Army Effectiveness in World War I. London and New York: Routledge, 2007.
• Erdemir, Lokman. “I. Dünya Harbi’nin İstanbul’da Sosyal Hayata Etkisi.” Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti, Editör Ali Arslan ve Mustafa Selçuk, 305-327. İstanbul: Kitabevi, 2015.
• Güran, Tevfik, İktisat Tarihi. İstanbul: Der Yayınları, 2017.
• Keyder, Çağlar, Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. 19. bs., İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
• Metinsoy, Elif Mahir, Ottaman Women During World War I-Everyday Experiences, Politics and Conflict. Newyork: Cambridge University Press, 2017.
• Ökçün, A. Gündüz, Tarımda Çalışma ve Ekme Yükümlülüğü (Mükellefiyyet-i Ziraiyye) Belgeler 1914–1922. Ankara: A.Ü. S.B.F. ve Basın Yayın Yüksek Okulu Basımevi, 1983.
• Pamuk, Şevket, Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. 7. bs., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
• Pamuk, Şevket, Osmanlıdan Cumhuriyete Küreselleşme, İktisat Politikaları ve Büyüme, Seçme Eserleri II. IV. bs., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
• Pamuk, Şevket, Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme (1820–1913). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
• Sarınay, Yusuf, Türk Milliyetçiliğinin Gelişimi ve Türk Ocakları. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2008.
• Şakir, Ziya, İttihat ve Terakki Nasıl Öldü?. cilt 3, İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2014.
• Toprak, Zafer, Türkiye’de Milli İktisat (1980-1918). 2. bs., İstanbul: Doğan Kitap, 2017.
• Toprak, Zafer, İttihat-Terakki ve Cihan Harbi Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik 1914-1918. 2. bs., İstanbul: Kaynak Yayınları, 2017.
• Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler-İttihat ve Terakki Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1989.
• Yalman, Ahmet Emin, Birinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, çeviren Birgen Keşoğlu, 1. bs., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
• Ağır, Seven, “The Evolution of Grain Policy: The Ottoman Experience.” The Journal of Interdisciplinary History 70, 3 (2013): 571–599. https:// www.jstor.org/stable/43829898.
• Arslan, Cem Barlas, “Birinci Dünya Savaşı ve Harp Vergisi.” Akademik Bakış Dergisi, 57 (2016): 73–83.
• Avcı, Cemal, “Tekâlif-i Harbiye ile Tekâlif-i Milliye Vergilerinin Karşılaştırmalı Tanıtımı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 31, 11 (1995): 223-238.
• Başaran, Mehmet, “Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in İlk Yıllarına Yerli Malı Kullanımı Teşviki.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 4, 11 (2005): 45-62.
• Çelik, Akın, “Savaşın Maliyetine Bir Çözüm: Bir Borçlanma Hikayesi.” Türkiyat Mecmuası, 25 (2015): 107-165. https://doi.org/10.18345/tm.73351.
• Gözcü, Alev, “I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti’nin Gündelik Hayatından Kesitler.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi XVI, 32 (2016): 133-169.
• Karagöz, Mevlüt, “Osmanlı Sefer Organizasyonlarında ve Birinci Dünya Savaşında Menzil Hizmetleri.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 35 (2019): 27-54.
• Kaya, Uğur ve Ömer Yazan. “Harp Kazançları Vergisinin 1919 Yılında Belirlenen Uygulama Esasları ve Muhasebeleştirilmesi.” Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı (2021): 133-154.
• Korkmaz, Erdal, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nde Karaborsa.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 66 (2020): 241-279.
• Selçuk, Mustafa, “Harb-i Umumi, Eğitim ve Toplum: Bir Neslin Yok Oluşu.” Çanakkale Araştırmaları 13, 18 (2015): 465-505. https://doi. org/10.17518/caty.65684.
• Semiz, Yaşar, “İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Türkçülük Politikası.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 35 (2014): 243. https://doi.org/10.21563/sutad.187092.
• Mardin, Şerif. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İktisadî Düşüncenin Gelişmesi (1838-1918).” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 3: 618-634. İstanbul: İletişim Yayınları, 1985.
• Ökçün, A. Gündüz, “Teşvik-i Sanayi Kanun-ı Muvakkatı, 1913.” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 30 (1975): 25-44.
• Tekin Alp, “Yeni Ticaret Muahedeleri.” İktisadiyat Mecmuası 1, 16 (1916): 1-2.
• Tekin Alp, “İtibar-ı Milli Bankası.” İktisadiyat Mecmuası, 40 (1917): 1-2.
• Toprak, Zafer. “II. Meşrutiyet ve Osmanlı Sanayii.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 5: 1348-1359. İstanbul: İletişim Yayınları, 1985.
• Yolun, Murat, “Birinci Dünya Savaşı’nda Hayırseverlik ve Seferberlik: Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin 1917 Mekteb-i Sultânî Sergisi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 105 (2022): 33-54.
• İktisat Sözlüğü, erişim 31 Ocak 2025, https://www.iktisatsozlugu.com/tr/nedir/dahili-stikraz/941#:~:text=Yazd%C4%B1r,dahilinde%20%C3%B6denmesi%20gereken%20kamu%20borcu.
• Millî Savunma Bakanlığı. “Seferberlik Tanımları.” erişim 15 Kasım 2024, https://www.msb.gov.tr/Askeralma/icerik/seferberlik-tanimlari.