TÜRKİYE’DE ŞEKER POLİTİKALARI: DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1950-1956)

Öz

Şeker, tarih boyunca gıda maddesi özelliğinin yanında ekonomik ve siyasi güç mücadelelerinin odağında yer alan stratejik bir ürün olmuştur. Türkiye’de şeker sanayi, Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren devlet öncülüğünde sanayileşme politikalarının temel taşlarından biri olarak görülmüştür.1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti (DP), sanayi politikasında bu mirası devam ettirmiştir. Bu dönem şeker politikaları, tarımsal üretimi artırma ve kırsal kalkınmayı sağlama hedefiyle şekillenmiştir. Bu kapsamda Amasya, Konya, Kütahya, Kayseri, Erzurum, Malatya gibi birçok ilde yeni şeker fabrikaları inşa edilmiştir. Bu fabrikaların kuruluşuyla istihdam, ulaşım, eğitim ve altyapı alanlarında gelişme sağlanmıştır. Bu çalışmada, DP döneminde (1950–1956) uygulanan şeker politikalarını tarihsel bağlamda analiz etmek amaçlanmıştır. 1950 yılı, DP’nin iktidara gelişiyle birlikte tarım ve sanayi politikalarında yeni bir yönelim başlamıştır. 1956 yılı ise hem genel ekonomi politikaları hem de şeker sektörü açısından bir kırılma evresini temsil etmektedir. 1954 sonrasında belirginleşen dış ticaret açığı ve kamu finansmanındaki sorunlar 1956’dan itibaren yatırım politikalarını etkilemeye başlamıştır. Bu özellikten dolayı 1956 yılı bilinçli bir kesit noktası olarak tercih edilmiştir. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi belgeleri, TBMM tutanakları, gazete haberleri ve faaliyet raporları gibi birincil kaynaklar kullanılarak DP hükümetlerinin şeker sanayiine yönelik yatırım ve teşvik politikaları değerlendirilmektedir. Ayrıca akademik literatür taraması ile mevcut araştırmalarla karşılaştırmalı analiz yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Ekonomi
• Sanayi
• Demokrat Parti
• Şeker

SUGAR POLICIES IN TÜRKİYE: THE DEMOCRATIC PARTY (1950-1956)

Öz

Sugar has been a strategic product throughout history, not only as a foodstuff but also at the centre of economic and political power struggles. In Türkiye, the sugar industry has been seen as one of the cornerstones of state-led industrialisation policies since the founding of the Republic. The Democratic Party (DP), which came to power in 1950, continued this legacy in its industrial policy. Sugar policies during this period were shaped by the objectives of increasing agricultural production and ensuring rural development. Within this scope, new sugar factories were built in many provinces, including Amasya, Konya, Kütahya, Kayseri, Erzurum, and Malatya. The establishment of these factories led to developments in employment, transportation, education, and infrastructure. This study aims to analyse the sugar policies implemented during the DP period (1950–1956) within their historical context. The year 1950 marked the beginning of a new direction in agricultural and industrial policies with the DP coming to power. The year 1956, on the other hand, represents a turning point both in terms of general economic policies and the sugar sector. The trade deficit that became apparent after 1954 and the problems in public finance began to affect investment policies from 1956 onwards. For this reason, 1956 was deliberately chosen as the cut-off point. This study utilised the document analysis technique from qualitative research methods. Primary sources such as documents from the Prime Ministry Republic Archives, Grand National Assembly minutes, newspaper reports, and activity reports were used to evaluate the DP governments' investment and incentive policies towards the sugar industry. Furthermore, a comparative analysis was conducted with existing research through an academic literature review.

Anahtar Kelimeler

• Economy
• Industry
• Democratic Party
• Sugar
• Türkiye

Kaynakça

1. “Amerika Tarım Bakanlığı Şeker Araştırma Dairesi Başkanı’nın Erzurum’a gelmesi.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık Kararlar Daire Başkanlığı, 30.18.1.2/126.63.2.
2. “Burdur ve Civarı Şeker Sanayiini Kalkındırma Türk Anonim Şirketi’nin Kurulmasına İzin Verilmesi.” BCA. 30.18.1.2/139.43.1.
3. “Amasya Şeker Fabrikası Anonim Ortaklığı’nın Kurulmasına İzin Verilmesi.” BCA. 30.18.1.2/130.70.2.
4. “Şeker Pancarı İmtiyaz ve Muafiyetinden Faydalanma Hakkının Amasya Şeker Fabrikası A.Ş.’ye Verilmesi.”, BCA. 30.18.1.2.130.90.2.
5. “Konya Şeker Fabrikası A.Ş.’nin Kurulmasına İzin Verilmesi.” BCA. 30.18.1.2/135.17.6.
6. “Şeker Sanayiinde Yeni Fabrikalar Kuruluşu Hakkında Not.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü, 30.1.0.0/105.652.3.
7. “Kütahya’da Bir Şeker Fabrikasının Kurulması Hakkında Not.” BCA. 30.1.0.0/105.652.4.
8. “Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketinin Durumu Hakkında Hazırlanan Not.” BCA. 30.1.0.0/105.653.1.

9. “Şeker Fabrikası Kurulabilecek Yerlerle İlgili İşletmeler Bakanlığı’na Sunulan Rapor.” BCA. 30.1.0.0/105.652.1.
10. “Turhal Şeker Fabrikası’nda Çalışma Talepleri.” BCA. 30.1.0.0/105.652.2.
11. “Uşak Şeker Fabrikası’nda Çalışmakta İken İstifa Edip Ayrılanların Talebinin Reddi.” BCA. 30.1.0.0/105.652.8.
12. “Türkiye Şeker Fabrikaları ile İlgili Profesör Hirş’in Raporu.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Siyasi Partiler, Cumhuriyet Halk Partisi, 490.1.0.0/1452.18.4.
13. “Çay, Şeker ve Kahve İthalinin Bir Elden İdaresi Hakkında Kanun”, Resmî Gazete, 6 Temmuz 1932, sayı 2143.
14. “Şeker İnhisarı Hakkında Kanun”, Resmî Gazete, 6 Şubat 1926, sayı 290.
15. “Şeker İstihlak ve Gümrük Resimleri Hakkında Kanun”, Resmî Gazete, 17 Haziran 1935, sayı 3030.
16. “Şeker Kanunu”, Resmî Gazete, 29 Haziran 1956, sayı 9345.
17. “Şeker, Petrol ve Benzin İnhisarına Ait İptidai Sermaye Hakkında Kanun”,Resmî Gazete, 24 Şubat 1926, sayı 306.
18. “Şeker Şirketine İstişare ve Avans İtasına Dair Kanun”, Resmî Gazete, 19 Haziran 1930, sayı 1524.
19. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem 9, Cilt 25, İçtima 4, (1.11.1953): 12
20. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, Cilt 17, İçtima 2, (5.04.1925): 98-100.
21. TUİK İstatistik Göstergeler 1923-2011. Ankara: TUİK Yayın No:3890,2011.
22. Ahmad, Feroz ve Turgay Ahmad, Bedia. Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945-1971. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1976.
23. Ağaoğlu, Samet, Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri Bir Soru. Baha Matbaası, 1972.
24. Albayrak, Mustafa, Türk Siyasi Tarihinde Demokrat Parti (1946-1960). Ankara: Phoenix Yayınevi, 2004.
25. Avcı, Sedat. “Türkiye’de şeker sanayii.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1991.
26. Ballı, Ergül. “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında İttihat ve Terakki’nin Şeker Politikası.” Uluslararası Birinci Dünya Savaşı’nın 100. Yılı Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2017.
27. Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi (1908-2007). Ankara: İmge Kitabevi, 2010.
28. Cillov, Halûk. Türkiye Ekonomisi, İstanbul: Sermet Matbaası, 1962.
29. Cumhuriyet Döneminde Türkiye Ekonomisi 1923-1978. İstanbul: Akbank Kültür Yayını, 1980.
30. Cumhuriyetin 50. Yılında Şeker Sanayimiz. Ankara: Türkiye Şeker Fabrikası A.Ş. Yayınları, No:181, 1973.
31. Çakmak, Fevzi. “Demokrat İzmir Gazetesi.” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 12 Eylül 2025, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1140/Demokrat-%C4%B0zmir-Gazetesi.
32. Demirel, Tanel, Türkiye’nin Uzun On Yılı. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016.
33. Eroğul, Cem, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi, 1990.
34. Güray, Rıza, Türkiye Şeker Sanayi ve Şeker Pancarı Tarımı. Ankara: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Yayın No:160, 1968.
35. İnce Erdoğan, Dilşen. “Demokrat Parti’nin Kuruluşu ve Kurucuları.” Kuruluşundan Darbeye Demokrat Parti (1946-1960). Editör Dilşen İnce Erdoğan ve İsmail Hakkı Demircioğlu ve Serpil Seda Şimşek, 85-234. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.
36. İzahlı Demokrat Parti Kronolojisi 1950-1958. Haz. Adnan Topsakallıoğlu ve Halit Tanyeli, İstanbul: İstanbul Matbaası, 1959.
37. Karabulut, Umut. “Demokrat Parti Dönemi Sanayi Politikaları.” Kuruluşundan Darbeye Demokrat Parti (1946-1960). Editör. Dilşen İnce Erdoğan ve İsmail Hakkı Demircioğlu ve Serpil Seda Şimşek, 1407-1454. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.
38. Kaynar, Mete Kaan, Türkiye’nin 1950’li Yılları. İstanbul: İletişim Yayınevi, 2016.
39. Keyder, Çağlar, Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
40. Kılçık, Halûk, Adnan Menderes’in Konuşmaları, Demeçleri, Makaleleri C.V, Ankara: Demokratlar Kulübü Yayınları:3, 1992.
41. Kılçık, Halûk. Adnan Menderes’in Konuşmaları, Demeçleri, Makaleleri C.VI. Ankara: Demokratlar Kulübü Yayınları:3, 1992.
42. Koraltürk, Murat, Demokrasiye Geçiş, DP İktidarı ve 27 Mayıs. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007.
43. Kuruluşundan Bugüne Şekerbank (1953-1998). Ankara: Şekerbank Kültür Yayını No:8, 1988.
44. Özcan, Feridun Cemil, “Ellili Yıllarda Türkiye Ekonomisi.” Türkiye’nin 1950’li Yılları, Haz. Mete Kaan Kaynar, 39-68. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
45. Özel, Salih, Türkiye Şeker Sanayi Dünü, Bugünü, Yarını. Ankara: Pankobirlik, 2007.
46. Özgür, Osman Erdem, Şeker Pancarı Ekim Alanlarında İklim, Toprak ve Münavebe. 2003.
47. Öztürk, Kâzım, Türk Parlamento Tarihi TBMM IX. Dönem 1950-1954. Ankara: TBMM Vakfı Yayınları No:18.
48. Sungur, Zehra, Demokrat Parti Ekonomi Politikaları ve Kalkınma Çabaları. Ankara: Gece Kitaplığı, 2015.
49. Sükan, Faruk, Başbakan Adnan Menderes’in Meclis Konuşmaları. Ankara: Kültür Ofset, 1991.
50. Şekerin Geleceği. Ankara: Şeker-İş Sendikası, 2011.
51. Şeyhanlıoğlu, Hüseyin, Demokrat Parti. Ankara: Kadim Yayınları, 2011.
52. Şimşek, Muhittin, Nuri Demirağ. İstanbul: Alfa Yayım, 2017.
53. Takım, Abdullah, Demokrat Parti Dönemi Ekonomik Kalkınma ve Dış Finansman. Ankara: İmaj Yayınevi, 2017.
54. Tekand, Bahattin, Şeker Sanayisinin Dünü-Bugünü ve Yarını. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Neşriyat No:52. İstanbul: Mars Matbaası, 1958.
55. Tezel, Yahya S., Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
56. Timur, Taner, Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. İstanbul: İmge Kitabevi, 2003.
57. Türkiye’de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı, Ankara Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, 1973.
58. Türkiye Şeker Sanayii 1926-1976. Ankara: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Yayınları No:210, 1976.
59. Türkiye Şeker Sanayii, Kuruluşu, Gelişmesi Ve Olgunlaşması 1926’dan 1950’ye. Ankara: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., 1950.
60. Veldet, Turan, 30. Yılında Türkiye Şeker Sanayi. Ankara: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Neşriyatı No:48, 1958.
61. Yaşa, Memduh, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi (1923-1978). İstanbul: Akbank Kültür Yayını, 1980.
62. Yenal, Oktay, Cumhuriyet’in İktisat Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
63. Yurtoğlu, Nadir, Demokrat Parti Dönemi Tarım Politikaları Ve Siyasi, Sosyal, Ekonomik Hayata Tesirleri (1950-1960). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2017.
64. Yücel, T. Fikret, Cumhuriyet Türkiye’sinin Sanayileşme Öyküsü. Ankara: Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı, 2015.
65. Yücel, M. Serhan, Demokrat Parti. İstanbul: Ülke Kitapları, 2001.
66. “Adapazarı Şeker Fabrikası Dün Açıldı.” Milliyet, 12 Ekim 1953,1.
67. “Amasya Şeker Fabrikası.” Pancar, Ocak 1954, 4.
68. “Amasya Ve Konya Şeker Fabrikaları Açıldı.” Milliyet, 12 Eylül 1954, 1.
69. “Burdur Şeker Fabrikasının Açılış Merasimi.” Pancar, Kasım 1955,6.
70. “Burdur Şeker Fabrikası Yarın İşletmeye Açılıyor.” Milliyet, 23 Eylül 1955, 1.
71. “Dolu Sigortasının Esasları.” Pancar, Nisan 1957, 3.
72. “Dört Yeni Şeker Fabrikası Kurulacak.” Akşam, 27 Ekim 1952,5.
73. “Dün İki Şeker Fabrikasının Temeli Atıldı.” Zafer, 14 Eylül 1953,1.
74. “Erzurum Ve Erzincan Dün Tam Bir Bayram Havası Yaşadı.” Zafer, 1 Ekim 1956, 1.
75. “Erzurum ve Erzincan Şeker Fabrikalarının Açılış Törenlerinde Cumhurbaşkanı, Vekiller Bulundular.” Cumhuriyet, 1 Ekim 1956, 1.
76. “Hükümet Şeker Şirketine Serbest Satışa Yetecek Kadar Şeker Sevk Edilmesi İçin Bir Emir Verdi.” Gece Postası, 20 Mart 1955, 1.
77. “Kalkınan Konya Şeker Fabrikasına Kavuştu.” Zafer, 22 Ağustos 1954, 1.
78. “Kayseri Şeker Fabrikasının Açılış Merasimi.” Pancar, Aralık 1955, 5.
79. “Konya Şeker Fabrikası Dün İşletmeye Açıldı.” Akşam, 20 Eylül 1954, 1.
80. “Kooperatif Paraları ile Neler Yapılıyor?.” Pancar, Ocak 1954, 3.
81. “Kütahya Şeker Fabrikası.” Pancar, Ocak 1954, 5.
82. “Memleket Ekonomisinde Büyük Bir Hamle.” Zafer, 11 Ağustos 1952, 1.
83. “On Birinci Şeker Fabrikası Açıldı.” Milliyet, 2 Ekim 1956, 1.
84. “Pancar Ekiminde Tarlaların Pullukla Sürülmesinin Mahzurları.” Pancar, Haziran 1953, 6.
85. “Pancar Kooperatifleri Bankası.” Pancar, Şubat 1954, 1.
86. “Pancar Yığını Yapacak Köylü Neler Bilmelidir?.” Pancar, Ekim 1951, 1.
87. “Pancar Ziraatinin Esas Hedefleri.” Pancar, Nisan 1952, 1.
88. “Sigorta.” Pancar, Haziran 1957, 5.
89. “Susurluk Şeker Fabrikasının Açılış Merasimi.” Pancar, Kasım 1955, 13.
90. “Şeker Fabrikası.” Zafer, 11 Eylül 1953, 3.
91. “Şeker Sanayiinde Gelişmeler Bugünkü Durum ve Genişleme.” Zafer, 29 Ekim 1953, 24.
92. “Turhal Şeker Fabrikası Açıldı.” Akşam, 20 Teşrinievvel 1934, 2.
93. “Üç Şeker Fabrikasının Temeli Birden Atılıyor.” Zafer, 13 Eylül 1953, 6.
94. “Zirai Sigorta.” Pancar, Temmuz 1957, 3.
95. “Ziraatte Sigorta Mevzuu.” Pancar, Mayıs 1957, 3.
96. Baytal, Yaşar, “Demokrat Parti Dönemi Ekonomi Politikaları (1950-1957).” Atatürk Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 40 (2007): 545-567.
97. Erekdiren, C., “Türkiye’de Şekerpancarının Tarihçesi.” Pancar, (Mart 1954): 14-15.
98. Evsile, Mehmet, “Demokrat Parti Döneminde Sanayileşme Faaliyetlerinin Günlük Hayata Yansımaları.” History Studies 14, 4 (2022): 871-885. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3598572.
99. Evsile, Mehmet, “Demokrat Parti’nin İktisadî İstiklâl Mücadelesi.” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2, 3 (2018): 61-75. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/491779.
100. Gürdamar, Ersin, “Demokrat Parti Döneminde Uygulanan Şeker Politikaları ve Şeker Sanayisinin Gelişimi.” Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10, 27 (2021): 101-143. https://dergipark.org.tr/tr/pub/igdirsosbilder/issue/64336/958279.
101. Karayaman, Mehmet, “Atatürk Döneminde Şeker Sanayii ve İzlenilen Politikalar.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 28, 82 (2012): 55-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/52924/699349.
102. Özacun, Orhan, “Siyaset Tarihimizde Milli Kalkınma Partisi.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 2 (2013): 205-233. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuydta/issue/954/10751.
103. Özer, Sevilay, “Türkiye’de Şeker Sanayisi (1925-1950).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 17, 33 (2021): 95-124. https://ctad.hacettepe.edu.tr/17_33/4.pdf.
104. Tombak, Fatma, “Türk Parlamento Tarihinde Bir Demokrat: Hayrettin Erkmen.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22, 2 (2025): 1086-1101. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4855378.
105. Türkoğlu, Abdullah, “Türkiye’de Şeker Politikası.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 12, 3-4 (2013): 109-133. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuifm/issue/823/8988.
106. Uyar, Hakkı, “Tek Parti Dönemi Laikliğinden Çok partili Hayat Laikliğine Geçişte En Önemli Kilometre Taşı: CHP Yedinci Olağan Kurultayı (1947).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi XXV, 50 (2025): 365-385. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/93948/1526767.
107. Yurtoğlu, Nadir, “Atatürk Döneminde Türkiye’de Şeker Politikası Ve Ülke Ekonomisine Etkileri (1923-1938).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi XXIV, 48 (2024): 205-246. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/86390/1395586.
108. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, erişim 10 Eylül 2025, https://sozluk.gov.tr
109. Akandere, Osman. “Dörtlü Takrir.” Atatürk Ansiklopedisi, erişim 11 Eylül 2025, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1199/Dörtlü-Takrir.