TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA AFRİKA: İHMAL EDİLEN BİR MİRASIN YENİDEN İNŞASI

Öz

Türkiye’nin Afrika ile ilişkileri 2000’li yıllardan itibaren hızla gelişmiş olmakla birlikte, bu ilişkinin tarihsel kökleri Osmanlı dönemine uzanmaktadır. Osmanlı döneminde halifelik ve deniz güvenliği ve bölgesel nüfuz kaygılarının bir arada şekillendirdiği kapsamlı bir idari yapılanma, Afrika’da geniş bir kurumsal varlık oluşturmuştur. Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte benimsenen Batıcı ulus-devlet kimliği bu mirası dış politika gündeminin dışına itmiş, Soğuk Savaş koşulları, NATO üyeliği ve dekolonizasyon süreci bu uzaklaşmayı kalıcı kılmıştır. Ancak 1998 Afrika’ya Açılım Eylem Planı Türkiye’nin Afrika politikasında kavramsal bir kırılma noktası oluşturmuştur. 2000’li yıllardan itibaren benimsenen merkez ülke kimliği, Osmanlı mirasını seçici biçimde yeniden yorumlayarak diplomatik temsil, ticaret, kalkınma iş birliği, eğitim ve savunma sanayii boyutlarını kapsayan çok araçlı bir etkileşim süreci başlatmıştır. Bu makale söz konusu süreci tarihsel-karşılaştırmalı nitel yöntemle, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, dönem basını ve resmî belgeleri sosyal inşacı kuramın kimlik-norm çerçevesinden inceleyerek ele almakta ve üç farklı kimlik tipinin Afrika’ya yönelik farklı normatif yönelimler ürettiğini ileri sürmektedir. Makalenin ulaştığı temel sonuç, Türkiye’nin Afrika politikasındaki kırılmaların maddi kapasite değişimlerinden ziyade devlet kimliğindeki yapısal dönüşümlerle belirlendiğidir. 2000 sonrası genişleme, kimlik temelli söylem ile stratejik araçsallaştırmanın eşzamanlı işlediği bir dış politika yönelimi olarak belirmiştir. Çalışma bu genişlemenin tamamlanmış bir norm içselleştirmesinden çok, kurumsallaşmış fakat hâlâ pekişme aşamasındaki bir normatif yeniden yönelim niteliği taşıdığını ortaya koymakta, uzun süreli uzaklaşmanın ürettiği uzmanlık eksikliği ve toplumsal mesafenin, bu pekişmenin yapısal sınırlarını oluşturduğu iddia edilmektedir

Anahtar Kelimeler

• Türk Dış Politikası
• Türkiye-Afrika İlişkileri
• Kimlik İnşası
• Osmanlı-Afrika İlişkileri
• Afrika Açılımı

AFRICA IN TURKISH FOREIGN POLICY: RECONSTRUCTING A NEGLECTED LEGACY

Öz

Türkiye’s engagement with Africa has expanded rapidly since the 2000s, yet the historical roots of this relationship extend back to the Ottoman period. During the Ottoman era, a comprehensive administrative framework shaped by caliphal claims, Red Sea security concerns, and regional influence-seeking established a broad institutional presence on the continent. The Western-oriented nation-state identity adopted with the founding of the Republic pushed this legacy off the foreign policy agenda; Cold War conditions, NATO membership, and Türkiye’s stance during decolonization rendered this disengagement permanent. The 1998 Africa Action Plan constituted a conceptual turning point; from the 2000s, the centre country identity selectively reinterpreted the Ottoman heritage and initiated a multi-track engagement encompassing diplomatic representation, trade, development cooperation, education, and the defense industry. This article examines this process through a historical-comparative qualitative method, analysing Presidential State Archives, period press, and official documents within a constructivist identity-norm framework, and argues that three distinct identity types have produced different normative orientations towards Africa. The principal finding is that the critical junctures in Africa policy are determined by structural identity transformations rather than shifts in material capacity. The post-2000 expansion has emerged as a foreign policy orientation in which identity-based discourse and strategic instrumentalisation operate in tandem. This expansion constitutes not a completed norm internalisation but a consolidating normative reorientation; the expertise deficit and societal distance produced by the prolonged disengagement continue to define its structural limits.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Foreign Policy
• Türkiye-Africa Relations
• Identity Construction
• Ottoman-Africa Relations
• Türkiye’s Opening to Africa

Kaynakça

1. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. B. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
4. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. “Cumhurbaşkanı Erdoğan 3. Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesi'nin Ardından Sosyal Medya Hesabından Paylaşımlarda Bulundu.” erişim 4 Nisan 2026, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdogan-3-turkiye-afrika-ortaklik-zirvesinin-ardindan-sosyal-medya-hesabindan-paylasimlarda-bulundu.
5. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Türkiye-Afrika İlişkileri.” erişim 28 Mart 2026, https://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa.
6. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Afrika'ya Açılım Eylem Planı, 2. Baskı, Ankara: T.C. Dışişleri Bakanlığı Yayınları, 1999.
7. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Dışişleri Belleteni 1964-1965, Sayı 1-15, Ankara: T.C. Dışişleri Bakanlığı Yayınları, 1964.
8. T.C. Resmî Gazete, 26 Mart 2010, Sayı: 27533.

9. T.C. Ticaret Bakanlığı. “Afrika Ülkeleri ile Ticari ve Ekonomik İlişkilerin Geliştirilmesi Stratejisi ile Ticaret Hacmimiz Son 20 Yılda Yüzde 800 Arttı.” erişim 8 Ocak 2026, https://ticaret.gov.tr/haberler/afrika-ulkeleri-ile-ticari-ve-ekonomik-iliskilerin-gelistirilmesi-stratejisi-ile-ticaret-hacmimiz-son-20-yilda-yuzde-800-artti.
10. Yükseköğretim Kurulu (YÖK). “Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi”, erişim 2 Şubat 2026, https://istatistik.yok.gov.tr.
11. Aydın, Hakan, Sosyal İnşacı Değişim: Türkiye ve Afrika İlişkileri. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi Afrika Araştırmaları UAM Yayınları, 2014.
12. Bağcı, Hüseyin. “Demokrat Parti’nin Ortadoğu Politikası,” XX. Yüzyılda Türk Dış Politikasının Analizi, Derleyen Faruk Sönmezoğlu, 653-686. İstanbul: Der Yayınları, 2016.
13. Cem, İsmail, Türkiye Avrupa Avrasya. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.
14. Hazar, Numan, Türkiye Afrika’da: Eylem Planının Uygulanması ve Değerlendirme On Beş Yıl Sonra. Ankara: ORSAM Yayınları, 2012.
15. Karpat, Kemal H., Türk Dış Politikası Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020.
16. Kavas, Ahmet, Osmanlı-Afrika İlişkileri. İstanbul: TASAM Yayınları, 2006.
17. Oran, Baskın, ed., Türk Dış Politikası Cilt I: 1919-1980. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
18. Oran, Baskın, ed., Türk Dış Politikası Cilt II: 1980-2001. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
19. Orhonlu, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti. Ankara: TTK Yayınları, 1996.
20. Taşçı, Faruk ve Hamza Kızılkaya. Uluslararası Öğrencilerin Türkiye’ye Katkıları. İstanbul: SETA Yayınları, 2025.
21. Uğur, Hatice, Osmanlı Afrikası’nda Bir Sultanlık Zengibar. İstanbul: Küre Yayınları, 2005.
22. “Baykar Afrika’da Üretim Üssü Kuruyor.” Türkiye Gazetesi, 1 Kasım 2025.
23. “Bir Osmanlı Zabitinin Afrika Sahra-yı Kebirinde Seyahati – Şeyh Senusi ile Mülakat.” Servet-i Fünun, No. 365, 10 Mart 1898 (16 Şevval 1315), 8-9.
24. “Cenubi Afrika – İlan-ı İstiklal Edebilecek mi?.” Vakit, 3 Haziran 1926, 4.
25. “Cezayirin Kaderi Konferansa Bağlandı.” Cumhuriyet, 23 Haziran 1965, 1.
26. “Çektiğimiz Sıkıntı.” Akis, 25 Eylül 1964.
27. “Süveyş Konferansında Türk Tezi’nin Tam Metni.” Zafer, 19 Ağustos 1956.
28. “Yurtta Olup Bitenler.” Akis, 12 Haziran 1965.
29. Ataöv, Türkmen. “Afrika ve biz.” Vatan, 21 Mart 1976.
30. Duru, Orhan. “Türkiye’nin Afrika’ya Açılışı.” Milliyet, 23 Temmuz 1979.
31. Kalkan, Aydemir. “Cezayir Meselesi Karşısında Türkiye.” Akis, 9 Mart 1957.
32. Ortaç, Yusuf Ziya. “İki Çember!.” Akbaba, 5 Ocak 1966.
33. Afacan, İsa, “Türk Dış Politikası’nda Afrika Açılımı.” Ortadoğu Analiz 4, 46 (Ekim 2012): 10-18.
34. Armutlu, Aziz, “Konstrüktivist Perspektiften Türkiye-Afrika Ülkeleri İlişkilerinin Dönüşümü: Tarihsel Arka Plan, Politik ve Ekonomik Gelecek Perspektifleri.” Akademik İzdüşüm Dergisi 10, 1 (Mart 2025): 222-254. https://izlik.org/JA54HT85PB
35. Arslan, Eylül, “An Analysis of Turkey’s Foreign Policy towards Africa and Its Inroads.” Journal of African Foreign Affairs 8, 2 (Ağustos 2021): 23-42. https://www.jstor.org/stable/27159657.
36. Bahçecik, Şerif Onur, “Turkey’s “Opening up to Africa”: From Idea to Full-Fledged Policy.” Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9, (Mart 2021): 173-179. https://doi.org/10.18506/anemon.770432.
37. Cannon, Brendon J. ve Federico Donelli. “Turkey-Africa Relations and Turkey’s National Role Conception as the Centre Country: Continuity or a Break with the Past?.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 26, 3 (Temmuz 2023): 295-310. https://doi.org/10.1080/19448953.2023.2236511.
38. Davutoğlu, Ahmet, “Turkey’s Foreign Policy Vision.”, Insight Turkey 10, 1 (Kasım 2008): 77-96. https://www.insightturkey.com/articles/turkeys-foreign-policy-vision-an-assessment-of-2007.
39. Eyrice Tepeciklioğlu, Elem, “Afrika Kıtasının Dünya Politikasında Artan Önemi ve Türkiye-Afrika İlişkileri.” Ankara Üniversitesi Afrika Çalışmaları Dergisi 1, 2 (Mayıs 2012): 59-94. https://dspace.ankara.edu.tr/server/api/core/bitstreams/160c211f-3bb7-4bae-b842-7ad7 92948769/content.
40. Fırat, Melek, “Türkiye-Afrika İlişkilerinin Tarihsel Arka Planı ve Sivil Toplum Kuruluşlarının Rolü.” TASAM, (2009): 1-7. https://tasam.org/Files/Icerik/File/_13b80a8a-623f-4c1d-b7bd-6e83fddde142.pdf.
41. Finnemore, Martha ve Kathryn Sikkink. “International Norm Dynamics and Political Change.” International Organization 52, 4 (Güz 1998): 887-917. http://www.jstor.org/stable/ 2601361.
42. Kheiavi, Shahram Panahi, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuzey Afrika’ya Kadar Coğrafi Gelişmesinin Siyasi-Dini Nedenleri.” XIX. Türk Tarih Kongresi, 557-570, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022. https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/07/58-ShahramPanahiKheiavi.pdf.
43. Kurç, Çağlar, “No Strings Attached: Understanding Turkey’s Arms Exports to Africa.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 26, 3 (Temmuz 2023): 378-395. https://doi.org/10.1080/19448953.2023.2236515.
44. Menekşe, Metin, “Göç ve Medeniyet: Osmanlı Afrika’sında (Libya) Medeniyetin İnşasında Göçmenlerin Rolü.” Mediterranean Journal of Humanities 11, (Haziran 2021): 127-158. https://izlik.org/JA86JC86MC.
45. Oba, Ali Engin, “Türkiye’nin Afrika Politikası ve Türk Dünyası.” TASAM, (Temmuz 2016): 1-7. https://tasam.org/Files/Icerik/File/Türkiye_Afrika_pdf_deff1e0c-70ee-45d7-9f5a-d9cc21345b38.pdf.
46. Oğurlu, Ebru, “1998-2018 Arası Dönemde Türkiye’nin Afrika Deneyimi: Fikirden Eyleme Bir Dönüşüm.” Avrasya Etüdleri 54, 2 (Mayıs 2018): 65-94. https://izlik.org/JA49XY73GP.
47. Oğurlu, Ebru, “Türk Dış Politikası’nda Afrika Açılımı.” Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi 5, 5 (Ekim 2017): 47-62. https://doi.org/10.25272/j.2147-7035.2017.5.5.05.
48. Orhonlu, Cengiz, “Osmanlıların Habeşistan Siyaseti 1554-1560.” Tarih Dergisi 15, 20 (Mart 1965): 39-54. https://izlik.org/JA75YM85ER.
49. Özkan, Mehmet, “Türkiye’nin Afrika’da Artan Rolü: Pratik Çabalar ve Söylem Arayışları.” Ortadoğu Analiz 4, 46 (Ekim 2012): 19-28. https://research.ebsco.com/c/ww7jcg/ viewer/pdf/zf2qsrtzzj.
50. Sönmez, Şinasi, “Cezayir Bağımsızlık Hareketinin Türk Basınına Yansımaları 1954-1962.” Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi 6, 12 (Aralık 2010): 289-318. https://izlik.org/JA28BW39XB.
51. Şahin, Gürsoy, “Afrika’nın Sömürgeleştirilme Sürecinde Berlin Konferansı (1884-1885) ve Afrika Basınına Yansımaları.” History Studies 10, 1 (Şubat 2018): 247-268. https://doi.org/10.9737/hist.2018.579.
52. Wendt, Alexander, “Anarchy is What States Make of It: The Social Construction of Power Politics.” International Organization 46, 2 (Bahar 1992): 391-425. http://www.jstor.org/ stable/2706858.
53. Yılmaz, Tuğrul Oğuzhan, “Türkiye-Afrika İlişkilerinin Güvenlik Boyutu: Türk Savunma Sanayii ve Afrika.” Türk Dünyası Araştırmaları 120, 237 (Aralık 2018): 41-66. https://izlik.org/JA23PJ94WA.
54. Kavas, Ahmet. “Dünden Bugüne Afrika Yolculuğumuz.” AFAM, erişim 4 Ocak 2026, https://afam.org.tr/dunden-bugune-afrika-yolculugumuz/.
55. Orhonlu, Cengiz. “Habeş Eyaleti.” TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 4 Ocak 2026, https://islamansiklopedisi.org.tr/habes-eyaleti.
56. Türkiye-Afrika İş ve Ekonomi Forumu (TABEF), “Türkiye-Afrika İlişkileri”, erişim 2 Şubat 2026, https://tabef.org/tr/bilateral-relations.html.