THE TRANSFER OF LEGITIMACY FROM ISTANBUL TO ANKARA: DELEGITIMIZATION POLITICS AND THE FORMATION OF THE LANGUAGE OF NATIONAL SOVEREIGNTY DURING THE TURKISH WAR OF INDEPENDENCE, 1919–1922

Öz

This study examines the struggle for legitimacy that unfolded between the Istanbul Government and the Ankara-based cadres of the National Struggle between 1919 and 1922. Its central research problem concerns the concepts and political instruments through which the Istanbul Government sought to delegitimize the Kuvayımilliye, and the counter-legitimacy framework developed first by the Representative Committee and, after 23 April 1920, by the Grand National Assembly (BMM). The study employs historical document analysis and source criticism. The primary source base consists of records from the Republic Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives (BCA), the proceedings of the TBMM, the Secret Session Proceedings of the TBMM, the Archive of the Turkish General Staff Directorate of Military History and Strategic Studies (ATASE), and Nutuk. The analysis shows that the Istanbul Government coded the National Struggle as banditry, rebellion, public disorder, and a continuation of Unionism. Ankara, in contrast, argued that Istanbul had lost its capacity to make sovereign decisions under occupation, could no longer represent the national will, and that the centre of legitimacy had shifted to Anatolia. Accordingly, National Struggle is interpreted not only as a military and diplomatic campaign, but also as a foundational transformation of legitimacy in which sovereignty was transferred from sultanate-caliphate-centred authority to the principle of national sovereignty. By reading together circulars, reports, intelligence documents, and Paris Peace Conference drafts, the study demonstrates that the Istanbul Government’s anti-Kuvayımilliye discourse was not merely a pro-sultanist reflex; rather, it rested on a strategy of shifting wartime culpability onto the Unionists, absolving the dynasty and the nation, and representing the Anatolian resistance as a continuation of that culpability.

Anahtar Kelimeler

• Turkish War of Independence
• Legitimacy Politics
• Istanbul Government
• Kuvayı Milliye
• National Sovereignty.

İSTANBUL’DAN ANKARA’YA MEŞRUİYETİN NAKLİ: MİLLÎ MÜCADELE’DE GAYRİMEŞRULAŞTIRMA SİYASETİ VE MİLLÎ EGEMENLİK DİLİNİN KURULUŞU, 1919–1922

Öz

Bu çalışma, 1919–1922 yılları arasında İstanbul Hükûmeti ile Ankara merkezli Millî Mücadele kadroları arasında gelişen meşruiyet mücadelesini incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, İstanbul Hükûmeti’nin Kuvayımilliye'yi hangi kavramlar ve siyasal araçlarla gayrimeşru göstermeye çalıştığı; buna karşı Heyet-i Temsiliye ile 23 Nisan 1920’den sonra Büyük Millet Meclisi’nin (BMM) nasıl bir karşı-meşruiyet zemini kurduğudur. Çalışmada tarihi belge analizi ve kaynak tenkidi kullanılmıştır. Bu kapsamda kaynakları, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), TBMM Zabıtları, TBMM Gizli Celse Zabıtları, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) Arşivi ve Nutuk oluşturmuştur. İnceleme, İstanbul Hükûmeti’nin Millî Mücadele’yi eşkıyalık, isyan, asayişsizlik ve İttihatçılığın devamı şeklinde kodladığını göstermiştir. Buna karşılık Ankara, İstanbul’un işgal koşullarında karar alma yeteneğini kaybettiğini, millî iradeyi temsil edemediğini ve meşruiyet merkezinin Anadolu’ya geçtiğini savunmuştur. Sonuç olarak Millî Mücadele süreci, askerî ve diplomatik bir mücadele olmanın yanında, egemenliğin kaynağının saltanat-hilafet merkezli otoriteden millî egemenlik ilkesine taşındığı kurucu bir meşruiyet dönüşümü olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışma, tamim, rapor, istihbarat ve Paris Konferansı müsveddelerinin birlikte okunmasıyla, İstanbul Hükûmeti’nin Kuvayımilliye karşıtı dilinin sadece padişahçı bir refleks olmadığını; savaş suçluluğunu İttihatçılara devrederek hanedanı ve milleti aklama, Anadolu direnişini ise bu suçluluğun devamı gibi gösterme stratejisine dayandığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Millî Mücadele
• Meşruiyet Siyaseti
• İstanbul Hükûmeti
• Kuvayı Millîye
• Millî Egemenlik.

Kaynakça

1. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. “İstanbul’daki Kuvâ-yı Milliye reislerinin tutuklanmasına ilişkin istihbarî telgraf suretleri.” BCA, 30.10.0.0/204.399.31, 10-11 Mart 1920 [1336].
3. “Lozan safhasında İstanbul kaynaklı karşı faaliyetler, Trakya’daki Rum teşkilatı ve Halife Ordusu kurulacağına ilişkin gizli istihbarat raporu.” BCA, 030.10/204.392.31, 22 Kanunuevvel 1338 [22 Aralık 1922].
4. “Vahideddin’in hal‘i, Abdülmecid Efendi’nin hilafete seçilmesi ve İstanbul kaynaklı fetvaların geçersizliğine ilişkin TBMM ve İcra Vekilleri Heyeti belgeleri.” BCA, 30.10.0.0/202.379.18, 18-19 Teşrinisani 1338 [18-19 Kasım 1922].
5. B. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Arşivi (ATASE)
6. “Damat Ferid Paşa’nın Harbiye Nezareti’ne yönelik veda tamimi.” ATASE, A: 1/45, D: 124-A, F: 88, 22 Teşrinievvel 1336 [22 Ekim 1920].
7. “Harbiye Nezareti’nin Cafer Tayyar Paşa’ya hitaben gönderdiği telgraf.” ATASE, A: 1336/20, F: 118, 1920 [1336].
8. “Heyet-i Temsiliye’nin İstanbul Hükûmeti ile haberleşmenin kesilmesine ilişkin telgraf müsveddesi.” ATASE, A: 5/1400, D: 64(89), F: 22-7, F: 22-7/22-8, F: 22-8, 14 Eylül 1919 [1335].

9. “Miralay Şevket Bey’in Millî Mücadele karşıtı örgütlenme, basın, para ve güvenlik ağına ilişkin istihbarat raporu.” ATASE, 1335/4-2, F: 42-1, F: 42-2, F: 42-3, 25 Eylül 1919 [1335].
10. “Mustafa Sabri Efendi’nin Sadrazam Damat Ferid Paşa’ya sunduğu rapor.” ATASE, 1335/4-2, F: 14-1, F: 14-2, F: 14-3, 1919 [1335].
11. “Paris Barış Konferansı’nda Osmanlı Devleti’nin savunmasına ilişkin müsvedde metinleri.” ATASE, A: 5/1400, D: 64(89), F: 22-1, F: 22-2, F: 22-3, F: 22-4, F: 22-5/22-6, Haziran 1919 [1335].
12. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2015.
13. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Hıyanetin Anadolu Millî Hükûmeti Aleyhine Bir Cürm-i Siyasi Olduğuna Dair Gizli Celse Görüşmeleri. Ankara: TBMM Basımevi, 1920.
14. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Halifenin İstanbul’da Ecnebi Tazyiki Altında Kalmasının Mahzurlarına Dair Takrir. Ankara: TBMM Basımevi, 1922.
15. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Hilafetin Esaret Kabul Etmeyeceğine Dair Yusuf Ziya Bey’in Konuşması. Ankara: TBMM Basımevi, 1922.
16. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Hıyanet-i Vataniye Kanununda Son Kararın Meclis-i Âliye Ait Olduğuna Dair Gizli Celse Görüşmeleri. Ankara: TBMM Basımevi, 1920.
17. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Vahideddin’in Firarı Karşısında Mahlû Olduğunun İlanına Dair Refet Paşa Telgrafı. Ankara: TBMM Basımevi, 1922.
18. TBMM Gizli Celse Zabıtları, Vahideddin’in Saraydan Ayrılışına Dair Gizli Celse Telgrafı. Ankara: TBMM Basımevi, 1922.
19. TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Teşkîlât-ı Esâsîye Kanunu Layihasında Ordunun Büyük Millet Meclisine Bağlanmasına Dair Hüküm. Ankara: TBMM Basımevi, 2021.
20. TBMM Zabıt Ceridesi, Ankara’da Müteşekkil Büyük Millet Meclisinin Dahili ve Harici Muamelatın Mercii Olduğuna Dair Görüşmeler. Ankara: TBMM Matbaası, 1920.
21. TBMM Zabıt Ceridesi, İstanbul’un İşgalinden Sonra İstanbul Hükûmetince Yapılan Siyasi, Ticari ve Mali İşlemlerin Keenlemyekün Sayılmasına Dair Görüşmeler. Ankara: TBMM Matbaası, 1920.
22. TBMM Zabıt Ceridesi, Merkez-i Hilâfet ve Saltanatın İşgaliyle Hükûmet Kuvvetlerinin İtilaf Devletleri Elinde Esir Olduğuna Dair Görüşmeler. Ankara: TBMM Matbaası, 1920.
23. Langlois, Ch. V. ve Seignobos, Ch. Introduction to the Study of History, çeviren G. G. Berry. New York: Henry Holt and Company, 1904.
24. Ranke, Leopold von. The Theory and Practice of History. Edited with an introduction by Georg G. Iggers. New translations by Wilma A. Iggers. London and New York: Routledge, 2011.
25. Turan, Mustafa ve Nasrullah Uzman. “Millî Mücadele Döneminde Aydın.” İçinde Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918–1923. Cilt 1, İzmir, Aydın, Manisa, Uşak, Kütahya, Afyonkarahisar, Eskişehir. Yayına Hazırlayan Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu ve İlhami Danış. Türkiye Bilimler Akademisi, 2023. https://doi.org/10.53478/TUBA.978-625-8352-63-4.ch03.
26. Başaran, Mehmet, “Aydın’ın İşgalinde Heyet-i Milliyelerin Sağlık Sorunlarına Bakışı.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 5, 12 (2006): 67–80. https://izlik.org/JA89HS26TW.
27. Demir, Enes Mert, “İstanbul Merkezli 25. Kolordunun Mütareke Dönemi’ndeki Vaziyeti ve İcraatları.” Tarih Dergisi - Turkish Journal of History, 85 (2025/1): 189-227. https://doi.org/10.26650/iutd.1573235.
28. Demirel, Ali. “Millî Mücadele Döneminde İstanbul-Anadolu Arasındaki İktidar Mücadelesi (30 Ekim 1918 - 23 Nisan 1920).” TYB Akademi 27, 27 (2019): 83-106.
29. Dirier, Ayten Başabaş, “Kuvayı İnzibatiye / Hilâfet Ordusu.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 8, 3 (2021): 968-983. https://doi.org/10.46868/atdd.153.
30. Elmacı, Mehmet Emin, “Sivas Kongresi’nden Damat Ferit Paşa’nın İstifasına Kadar İstanbul Basınında Mustafa Kemal Paşa ve Milli Mücadele (Eylül 1919).” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 12, 1 (Şubat 2025): 465-505.
31. Geçikli, Recep Murat ve Koçak, Derya. “TBMM’nin Açılış Sürecinde Siyasi Yapılanma: (Mart-Mayıs 1920).” Journal of Literature and Humanities, 68 (2022): 111-119. https://doi.org/10.5152/AUJFL.2022.923891.
32. Gökçen, Salim, “Millî Mücadele’nin Lider Kadrosu ve Millî Hâkimiyeti Tesis Çabaları.” Düşünce Dünyasında Türkiz 10, 51 (Mayıs 2019): 39-68.
33. Kendirci, Hasan, “Birinci TBMM Dönemi’nde İstanbul Hükümetlerinin Yasama Faaliyetleri ve TBMM’de Örneklerle Buna İlişkin Yaşanan Meşruiyet Tartışmaları.” Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 26, 4 (2024): 1791-1817. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1524777.
34. Liebisch-Gümüş, Carolin ve Yenen, Alp. “Petitions, Propaganda, and Plots: Transnational Dynamics of Diplomacy During the Turkish War of Independence.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 25, 2 (2023): 185-206. https://doi.org/10.1080/19448953.2022.2143776.
35. Ökte, Sezai Kürşat, “Millî Mücadele Başlarken Batı Anadolu’da ‘Kuvâ-yi Milliye’.” Tarih ve Günce: Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 16 (Kış 2025): 49-86.
36. Özdemir, Emrah ve Baş, Mehmet Fatih. “‘The Fumes of Treason Darkened the Skies of Our Homeland’: Rebellion and Suppression in the Turkish War of Independence.” War & Society 43, 3 (Ağustos 2024): 272-293. https://doi.org/10.1080/07292473.2024.2342666.
37. Papuççular, Hazal, “Birinci Meclis’te Dış Politika Yapım Süreçleri (1920-1923).” Belgi Dergisi, 22 (Yaz 2021/II): 57-73. https://doi.org/10.33431/belgi.898711.
38. Tekir, Süleyman ve Balaban, Tuğrul. “Halkın İçinden, Halka Karşı: Millî Mücadele Yıllarında Türkiye’de Eşkıyalık.” History Studies 17, 4 (2025): 1009-1029. https://doi.org/10.9737/historystudies.1621092.
39. Vaizoğlu, Mehmet Hakan, “Harbiye Nezareti Özelinde İstanbul Hükümetleri ile Kuva-yı Milliye Arası İlişkiler (Mayıs 1919-Mart 1920).” Akademik MATBUAT 9, 2 (Aralık 2025): 194-222. https://doi.org/10.62809/matbuat.1831264.
40. Yaylı, Hasan ve Yılmaz Tok, Meryem. “Millî Mücadele Dönemi’nde İktidar Dikotomisinin Bir Aracı Olarak Sivil Bürokrasi.” Amme İdaresi Dergisi 57, 3 (Eylül 2024): 173-202.
41. Yelbaşı, Caner, “Ahmed Anzavur: Soldier, Governor, and Rebel: A Reevaluation of a Late Ottoman Military Man.” Archiv Orientální 91, 3 (2023): 497-517. https://doi.org/10.47979/aror.j.91.3.497-517.
42. Yücel, Ömer Faruk, “Mütareke Devri İstanbul Matbuatında Millî Mücadele’yi Destekleyen Bir Akşam Gazetesi: Yirminci Asır.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 24, 48 (Bahar 2024): 83-116. https://doi.org/10.18244/cttad.1427047.