Okul Öncesi Çocuklarda Toplumsal Cinsiyet Oluşumuna İlişkin Öğretmen Görüşleri

Yıl 2025, Cilt: 54 Sayı: 3, 1216 - 1246, 31.12.2025

Ayşe Tosun , Tuba Akar , Kerim Gündoğdu

Öz

Araştırmanın amacı, okul öncesi dönem çocuklarında toplumsal cinsiyet oluşumuna yönelik öğretmen görüşlerinin incelenmesidir. Bu çalışmada, nitel araştırma yaklaşımına dayalı olgubilim yöntemine başvurulmuştur. Çalışma grubunu, değişik okul öncesi eğitim kurumlarında görev yapan, farklı cinsiyet ve kıdem yılına sahip, gönüllü on dört okul öncesi öğretmeni oluşturmaktadır. Veriler yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmış ve betimsel analiz aracılığıyla çözümlenmiştir. Çalışmanın bulguları incelendiğinde okul öncesi dönem çocuklarında toplumsal cinsiyet oluşumunda, öğretmenlere göre cinsiyet rolleri bağlamında ailenin ve toplumun çocuğa yaklaşımı, öğretmen tutum ve davranışları ile geniş aile faktörü gibi birçok faktörün etkili olduğu görülmüştür. Bunun yanında, gelenekselci bakış açısına sahip ailelerde ve toplumda yetişen çocukların da benzer ataerkil düşüncede olabileceği tespiti dikkati çekmektedir. Bu çalışma ayrıca, cinsiyet rolleri açısından iyi planlanmış okul öncesi eğitim programları ile cinsiyet rollerine dayalı ayrımcılığın önüne geçebileceğini; programın öğretmenler tarafından amacına uygun olarak uygulanması durumunda iki cinsiyetin de eşit koşullarda toplumsal cinsiyet algısı geliştirebileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Cinsiyet rol oluşumu , Toplumsal cinsiyet , Toplumsal cinsiyet rolleri , Okul öncesi eğitimi , Okul öncesi dönem

Teacher's Perspectives on Social Gender Formation in Pre-School Children

Öz

The purpose of the study is to examine teachers' views on the formation of gender roles in preschool children. In this study, a qualitative research approach based on the phenomenological method was used. The study group consisted of fourteen volunteer preschool teachers with different genders and seniority working in different preschool institutions. The data were collected through a semi-structured interview form and analysed through descriptive analysis. When the findings of the study were examined, it was seen that many factors such as family and society's approach to children, teacher attitudes and behaviours, and extended family factors were effective in the formation of gender in preschool children in the context of gender roles according to the teachers. In addition, it is noteworthy that children raised in families and society with a traditionalist perspective may develop similar patriarchal perspectives. This study also shows that well-designed pre-school curriculum in terms of gender roles can prevent discrimination based on gender roles and that both genders can develop gender perception under equal when such curriculuma are implemented appropriately by teachers.

Anahtar Kelimeler

Gender role formation , Social gender , Social gender roles , Preschool education , Preschool period

Etik Beyan

During the planning, data collection, analysis and reporting of this study, the ethical principles and rules in the ”Directive on Scientific Research and Publication Ethics of Higher Education Institutions" were followed. No practice contrary to Scientific Research and Publication Ethics was carried out and informed consent was obtained from all individual participants who participated in the research.

Kaynakça

• Ari, F., Arslan‐Ari, I., & Vasconcelos, L. (2022). Early childhood preservice teachers’ perceptions of computer science, gender stereotypes, and coding in early childhood education. TechTrends, 66(3), 539-546. https://doi.org/10.1007/s11528-022-00725-w
• Aşkın, U., & Aşkın, E. Ö. (2019). İşgücü piyasasında enformel kadın işgücü: ev eksenli çalışan kadınlara yönelik bir araştırma. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 977-1001.
• Aydın, B. (2005). Çocuk ve ergen psikolojisi (2.Baskı). Atlas Yayın Dağıtım.
• Bahadır, E., Akkuzu, H., Ladikli, N. & Türkkan, Z. (2020). İş tatmininin yordanmasında iş yeri zorbalığı ve benlik saygısının toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında incelenmesi. International Social Sciences Studies Journal, 6(64), 2724-2731.
• Bhasin, K. & Ay, K. (2003). Toplumsal cinsiyet: Bize yüklenen roller. Kadav Yayınları.
• Berk, L. E. (2013). Çocuk gelişimi. A. Dönmez (Çev.) İmge Yayınları.
• Carone, N., Lingiardi, V., Tanzilli, A., Bos, H., & Baiocco, R. (2020). Gender development in children with gay, lesbian, and heterosexual parents: associations with family type and child gender. Journal of Developmental &Amp; Behavioral Pediatrics, 41(1), 38-47. https://doi.org/10.1097/dbp.0000000000000726.
• Casey, K., Novick, K., & Lourenco, S. F. (2021). Sixty years of gender representation in children’s books: conditions associated with overrepresentation of male versus female protagonists. Plos One, 16(12), e0260566. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0260566
• Chan, R. C. H., Suen, Y. T., & Leung, J. S. Y. (2024). Gender identity differences in the experiences of family stressors and violence among transgender and non‐binary individuals in china. Family Process, 63(2), 1046-1067. https://doi.org/10.1111/famp.12958.
• Chen, I., Wang, X., Sun, Z., Tang, P., & Chen, P. (2024). Intergenerational transmission of parental child-rearing gender-role attitudes and its influence on gender roles in single-parent families. BMC Psychology, 12(1). https://doi.org/10.1186/s40359-024-01594-z
• Coşkun, AM, Varişoğlu, Y., Uygur, E., Güney, G. ve Şahin, Ö. (2021). Sağlık bilimleri bölümü üniversite öğrencilerinin cinsiyet algılarının incelenmesi. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 5(2), 288-301. https://doi.org/10.46237/amusbfd.778915
• Creswell, J.W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri- Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. (Çev.:M. Bütün ve S. B. Demir). Siyasal Kitabevi.
• Davies, A. W. J., Simone-Balter, A., & Rhijn, T. v. (2021). Sexuality education and early childhood educators in ontario, canada: a foucauldian exploration of constraints and possibilities. Contemporary Issues in Early Childhood, 24(4), 394-410. https://doi.org/10.1177/14639491211060787
• Dökmen, Z. (2009). Toplumsal cinsiyet sosyal psikolojik açıklamalar (6. Baskı). Remzi Kitabevi. Göktaş, Ö. (2020). Çocuk oyuncaklarındaki toplumsal cinsiyet olgusu. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 2(1), 29-34.
• Duvander, A., Lappegård, T., & Johansson, M. (2020). Impact of a reform towards shared parental leave on continued fertility in norway and sweden. Population Research and Policy Review, 39(6), 1205-1229. https://doi.org/10.1007/s11113-020-09574-y
• Ertan, E. ve Türkmen, M. (2023). Üniversite öğrencilerinin anne baba tutumları, psikolojik iyi̇ oluşumları ve toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi̇. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 13(2), 809-826. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1122989
• Fidan, E. (2021). Toplumsal cinsiyet bağlamında kadın ve erkek bedeninin televizyon reklamlarında gösterimi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Selçuk Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Gander, M. J. & Gardiner, H. W. (2010). Çocuk ve ergen gelişimi (A. Dönmez, H. N. Çelen, & B. Onur, Trans.) (8th ed.). İmge Yayınları.
• Gökçe, S. B., Gökçe, Y., & Yorulmaz, V. (2023). Akıl ve zekâ oyunları eğitiminin ilkokul öğrencilerinin akademik başarı düzeylerine etkisinin incelenmesi. The Journal of International Educational Sciences, 34(34), 304-312. https://doi.org/10.29228/inesjournal.68460
• González, M. d. M., López, M. D., Morgado, B., Menassé, A. A., & López, F. (2023). Lesbian and heterosexual Spanish and Swedish couples: division of labor and life‐satisfaction. Journal of Marriage and Family, 85(5), 1047-1066. https://doi.org/10.1111/jomf.12918
• Guo, Y. (2022). The impact of media on adolescents’ perceptions of gender roles. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 2874-2882. https://doi.org/10.2991/978-2-494069-31-2_338.
• Güneş, A. M. (2023). Metaphorical perceptions of teacher candidates towards mind and intelligence games. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(2), 424-435. https://doi.org/10.33206/mjss.1217646
• Gümüşoğlu, F. (2013). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet. (3. Baskı). Kaynak Yayınları.
• Kalaycı, N., & Hayırsever, F. (2014). Toplumsal cinsiyet eşitliği bağlamında vatandaşlık ve demokrasi eğitimi ders kitabına yönelik bir inceleme ve bu konuya ilişkin öğrenci algılarının belirlenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(3), 1049-1074.
• Karakuş, E., Mutlu, E., & Diker Coşkun, Y. (2018). Toplumsal cinsiyet eşitliği açısından öğretim programlarının incelenmesi. Kadın Araştırmaları Dergisi, 31-54
• Karoğlu, H. & Ünüvar, P. (2017). Okul öncesi dönem çocuklarının gelişim özellikleri ve sosyal beceri düzeyleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43, 231-254.
• Kong, L., Wang, J., & Zhang, X. (2023). How gender stereotypes impact the career choice of high school students. Journal of Education, Humanities and Social Sciences, 12, 254-265. https://doi.org/10.54097/ehss.v12i.7649
• Kwon, O. Y., Kim, H., Han, Y. R., & Hong, S. (2024). Association between child maltreatment and intimate partner violence: moderating effects of gender, age, and household income level. Journal of Korean Academy of Psychiatric and Mental Health Nursing, 33(2), 93-103. https://doi.org/10.12934/jkpmhn.2024.33.2.93
• Köseler, F. (2009). Okul öncesi öykü ve masal kitaplarında toplumsal cinsiyet olgusu. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlköğretim Anabilim Dalı, Aydın.
• Lindqvist, A., Sendén, MG, & Renström, E. A (2020). Cinsiyet nedir, her neyse: cinsiyeti işlevselleştirme seçeneklerinin bir incelemesi. Psychology& Sexuality, 12 (4), 332–344. https://doi.org/10.1080/19419899.2020.1729844
• Maya, İ. (2013). Türk eğitim sistemindeki cinsiyet eşitsizliklerinin AB ülkeleri ile karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim, 38(168). 69-84.
• Mora, N. (2005). Kitle iletişim araçlarında yeniden üretilen cinsiyetçilik ve topluma yansıması. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 1(2), 1-7.
• Otaran, N., Sayın, A., Güven, F., Gürkaynak, İ., & Atakul, S. (2003). Eğitimin toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. UNICEF Türkiye.
• Özdemir, E. (2006). Okul öncesi dönem çocuklarının cinsiyet özelliklerine ilişkin kalıp yargılarının incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Polderman, T. J., Kreukels, B. P., Irwig, M. S., Beach, L., Chan, Y. M., Derks, E. M., ... & International Gender Diversity Genomics Consortium. (2018). The biological contributions to gender identity and gender diversity: bringing data to the table. Behavior genetics, 48, 95-108.
• Pownall, M., & Heflick, N. (2023). Mr. Active and little miss passive? The transmission and existence of gender stereotypes in children’s books. Sex roles, 89(11), 758-773.
• Qian, M., Wong, W. I., Nabbijohn, A. N., Wang, Y., MacMullin, L. N., James, H. J., … & VanderLaan, D. P. (2023). Children’s implicit gender–toy association development varies across cultures.. Developmental Psychology, 59(12), 2287-2295. https://doi.org/10.1037/dev0001590
• Rogers, A. A., Button, J. A., Nielson, M. G., Austin, S. E., Alfen, M. V., & Coyne, S. M. (2023). Parents’ judgments of children’s gender-typed play indicate qualities of the early-life caregiving environment.. Journal of Family Psychology, 37(7), 1095-1105. https://doi.org/10.1037/fam0001148
• San Bayhan, P. (2011). Çocuk gelişimi ve eğitimi. Morpa Kültür Yayınları.
• Saraç, S. (2013). Toplumsal cinsiyet. L. Gültekin, G. Güneş, C. Ertung & A. Şimşek (Ed.) Toplumsal cinsiyet ve yansımaları içinde (s. 27-32). Atılım Üniversitesi Yayınları.
• Santrock, J. W. (2016). Yaşam boyu gelişim (Çeviri editörü, Galip Yüksel). Nobel Yayınları.
• Semenderoğlu, A. and Arslan, K. (2022). Coğrafya öğretmen adaylarinin çevresel davranişlarinin beli̇rlenmesi̇: Buca Eği̇ti̇m Fakültesi̇ Örneği̇. International Journal of Geography and Geography Education, (46), 1-19. https://doi.org/10.32003/igge.1071222
• Sormaz, F. (2012). Çocukluk, oyun ve oyuncak: Sosyo-kültürel analiz. İkinci Adam Yayınları.
• Sims, R. N., Rizzo, M. T., Mulvey, K. L., & Killen, M. (2022). Desire to play with counterstereotypical peers is related to gender stereotypes and playmate experiences. Developmental Psychology, 58(3), 510-521. https://doi.org/10.1037/dev0001269
• Suna, E., & Özer, M. (2022). The relationship of preschool attendance with academic achievement and socioeconomic status in Turkey. Journal of Measurement and Evaluation in Education and Psychology, 13(1), 54-68 https://doi.org/10.21031/epod.1060460.
• Steiner, R. S., Krings, F., & Wiese, B. S. (2018). Remember the children, honey! spouses' gender‐role attitudes and working mothers' work‐to‐family conflict. Applied Psychology, 68(2), 250-275. https://doi.org/10.1111/apps.12160
• Stutey, D. M., Klein, D. E., Henninger, J., Crethar, H. C., & Hammer, T. R. (2020). Examining gender in play therapy. International Journal of Play Therapy, 29(1), 20-32. https://doi.org/10.1037/pla0000108.
• Tarhan, S., Ünal, F., & Köksal, E. Ç. (2024). Toplumsal cinsiyet kalıp yargıları ölçeği geliştirme çalışması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (62), 353-367.
• Tekindal, S. (2021). Nicel, nitel, karma yöntem araştırma desenleri ve istatistik. Ankara: Nobel Yayınevi. Turkish Language Association (TDK, 2024). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
• Tokgöz, M. (2019). Toplumsal cinsiyetin öğretilmesinde medyanın rolü. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Nişantaşı Üniversitesi İktisadi, İdari ve Sosyal Bilimler Fakültesi, İstanbul.
• UNICEF. (2006). Çocuklar için ilerleme: Beslenmede durum (4). UNICEF. https://www.unicef.org/nutrition
• Van de Rozenberg, T. M., van der Pol, L. D., van Esveld, S., Groeneveld, M. G., Kroes, A. D., & Mesman, J. (2024). The role of parents in predicting gender‐stereotypic attitudes towards HEED occupations and gender‐stereotypic interest in these careers. European Journal of Social Psychology, 54(2), 478-494.
• Vatandaş, C. (2007). Toplumsal cinsiyet ve cinsiyet rollerinin algılanışı. Sosyoloji Konferansları Dergisi, 35, 29-56
• Yağan G. S. (2014) Okul öncesi dönemdeki çocukların toplumsal cinsiyet algılarının incelenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
• Yamborisut, U., Visetchart, P., Thasanasuwan, W., Srichan, W., & Unjana, R. (2018). Parental feeding practice is associated with child’s body mass index in thai school-aged children. Journal of Health Research, 32(1), 82-94. https://doi.org/10.1108/jhr-11-2017-010
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2000). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016) Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (Genişletilmiş 10. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, R. (2013). Reklamlarda toplumsal cinsiyet kavramı: 1960-1990 yılları arası milliyet gazetesi reklamlarına yönelik bir içerik analizi. Selçuk İletişim, 4(4), 143-155
• Yılmaz, Z. (2016). Paulo Freire’nin felsefesinde özgürleşmenin aracı olarak eğitim. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 22, 299-313.
• Zhang, Q., Pan, Y., Zhang, L., & Lu, H. (2021). Parent-adolescent communication and early adolescent depressive symptoms: the roles of gender and adolescents’ age. Frontiers in Psychology, 12. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.647596
• Zeng, X. (2023). Promoting gender equality in early childhood education: lessons from the nordic countries. World Journal of Educational Research, 10(2), p63. https://doi.org/10.22158/wjer.v10n2p63