Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatlarında “Refakatsiz Küçükler”: Çocuğun Yüksek Yararı Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Çocuğun konu edildiği ve tarafı olduğu her türlü işlem, eylem ve kararda temel referans noktasını oluşturan “çocuğun üstün yararı” ilkesi, ilk defa 1924 Cenevre Bildirgesi’nde yer almış, 1959 tarihli BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ile somutlaşarak insan hakları hukukunun önemli bir parçasını oluşturmuştur. Çocukla ilgili her türlü süreçte çocuğun yararının birincil, öncelikli ve diğer yararların ötesinde tutulmasını gerektiren bir ilke olarak çocuğun üstün yararı, ailesinden ve yasal temsilcisinden ayrı düşmüş çoklu kırılganlık haliyle mücadele etmeye çalışan “refakatsiz küçükler” söz konusu olduğunda evleviyetle dikkate alınmaktadır. Savaşlar, krizler, olağanüstü haller ve bir takım ailevi sebepler dolayısıyla ailelerinden ve çoğunlukla yaşadıkları yerlerden kopmak zorunda kalan refakatsiz küçükler, pek çok insan hakkı ihlaliyle karşı karşıya kalma durumundadır. Bölgesel düzlemde en etkili insan hakları organlarından biri olan AİHM, refakatsiz küçüklerle ilgili verdiği kararlarda çocuğun yüksek yararını öncelikle değerlendirerek, Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni bir yorum aracı olarak kabul etmiştir. Refakatsiz küçüklerin psikolojik ve fiziksel açıdan aşırı kırılgan ve savunmasız konumda olduğunu ve bu nedenle huzur ve güven ihtiyaçları olduğunu ifade eden AİHM, refakatsiz küçüklerle ilgili başvurularda öncelikle kişinin çocuk olup olmadığının tespit edilmesi gerektiğini belirtmekle birlikte çocuğun savunmasız haline dikkat çekerek tutulma gerekliliğini ve tutulma koşullarını değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Refakatsiz Küçükler
• Refakatsiz Çocuklar
• Çocuğun Yüksek Yararı
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
• Özgürlük ve Güvenlik Hakkı
• İşkence Yasağı
• Etkili Başvuru Hakkı
• Aile Hayatına Saygı Hakkı
• Küçük Yaş Karinesi İlkesi
• Çoklu Kırılganlık

“Unaccompanied Minors” in the Cases of the European Court of Human Rights: An Evaluation in the Context of the Child’s Best Interest

Öz

The principle of “the best interests of the child”, which constitutes the fundamental reference point in all kinds of transactions, actions and decisions involving children and to which they are a party, was first included in the 1924 Geneva Declaration and became concrete with the 1959 UN Convention on the Rights of the Child, forming an important part of human rights law. The principle of the child's best interests, which requires that the child's best interests be prioritized and placed above all other interests in all processes concerning children, is given paramount consideration in the case of "unaccompanied minors" who are struggling with multiple vulnerabilities after being separated from their family and legal guardians. Unaccompanied minors who are forced to leave their families and often their homes due to wars, crises, states of emergency, and various family reasons, face numerous human rights violations. The European Court of Human Rights, one of the most influential human rights bodies at the regional level, prioritizes the best interests of the child in its decisions concerning unaccompanied minors, and accepts the Convention on the Rights of the Child as a tool for interpretation. The European Court of Human Rights, stating that unaccompanied minors are extremely fragile and vulnerable psychologically and physically and therefore have a need for peace and security, noted that in applications concerning unaccompanied minors, it is necessary to first determine whether the person is a child, but also assessed the necessity of detention and the conditions of detention, drawing attention to the child's vulnerability.

Anahtar Kelimeler

• Unaccompanied Minors
• Unaccompanied Children
• Best Interest of The Child
• European Court of Human Rights
• Right to Liberty and Security
• Prohibition of Torture
• Right to Effective Remedies
• Right to Respect for Family Life
• The Principle of Presumption of Minor Age
• Multiple Vulnerabilities.

Kaynakça

1. ALGAN, M. (2021). Anayasa Hukukunda Çocuk Hakları. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.
2. ALSTON, P. (1994). The Best Interest Principle: Towards a Reconciliation of Culture and Human Rights. International Journal of Law, Policy and Family, 8 (1), 1-25.
3. ATASÜ TOPÇUOĞLU, R. (2019). Türkiye’de Göçmen Çocukların Katılım Hakkı. Itobiad: Journal of the Human & Social Science Researches, 8(1), 408-430.
4. BRONSTEIN, I., MONTGOMERY, P. (2011). Psychological Distress in Refugee Children: A Systematic Review. Clinical Child and Family Psychology Review, 14(1), 44–56.
5. DETRICK, S. (2023). A Commentary on the United Nations Convention on the Rights of the Child, Nijhoff.
6. HAZAR, Z. (2022). İnsan Haklarının Çözümlenmesinde Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin İşlevi: Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Bir Değerlendirme. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26(2), 647-684.
7. İMİR, M. S. (2023). Çocuk Koruma Kanununda Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması. Ankara.
8. İNAN, A. N. (1995). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 44(1), 765-778.

9. KALVERBOER, M., BELTMAN D., VAN OS, C., ZIJLSTRA, E. (2017). “The Best Interests of the Child in Cases of Migration: Assessing and Determining the Best Interests of the Child in Migration Procedures, International Journal of Children’s Rights, 25(1), 114-139.
10. KAYA, H., BAYKUZU GÜNDÜZ, G., ERDEN, G. (2020). Mülteci ve Sığınmacı Çocuklarda Yüksek Yararın Değerlendirilmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(2), 764-790.
11. KARAKAŞ, K., RITTERSBERG- TILIÇ, H., ATASÜ TOPÇUOĞLU, R., DEMİR, O. Ö. (2014). Türkiye’de Refakatsiz Çocuklara Erişim ve Çocuğun Yüksek Yararına Yönelik Hizmet Sunumunun Teşvik Edilmesi Projesi Değerlendirme Raporu, https://www.aile.tr/uploads/chgm/uploads/pages/refakatsiz-cocuklara-yonelik-calismalar/proje-degerlendirme-raporu-tukce.pdf (E.T.: 30.01.2026).
12. KESKİN, Z. (2022). Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi Kararlarında Sınır Dışı Prosedürüne Tabi Çocuğun Yüksek Yararı: Usuli Güvenceler. VireVerita E- Jorunal: Interdisciplinary Encounters, (16), 165-188.
13. KILKELLY, U. (2010). “Protecting Children’s Rights under the ECHR: The Role of Positive Obligations”, Nothern Ireland Legal Quarterly, 61(3), 245-261.
14. McADAM, J. (2006). “Seeking Asylum under the Convention on the Rights of the Child: A Case for Complementary Protection The International Journal of Children’s Rights, 14, 251-274. (Seeking Asylum).
15. McADAM, J. (2007). Complementary Protection in International Refugee Law (1st Ed.). USA. (Complementary Protection).
16. OSTBRY, G., AAS RUSTAD, S. C. (2024) “473 million Children lived in Conflict Zones”, PrioBlogs, https://blogs.prio.org/2024/10/473-million-children-live-in-conflict-zones/, (E.T. 30.04.2025).
17. ÖCAL, Ş. A. (2022). Çocuğun Yüksek Yararı İlkesi Işığında Ortak Velayet. İstanbul.
18. PEKEL, A. (2016). Aile Hayatına Saygı Hakkı: AİHM’in Geliştirdiği İlkeler Bağlamında Bir İnceleme. Ankara.
19. POBJOY, J. M. (2015). The Best Interest of The Child Principle As An Independent Source of International Protection. The International and Comparative Law Quarterly, 64 (2), 327-363.
20. ŞİRİN, M. C. (2019). Çocuğun Yararı Gözüyle Çocuğun Yüksek Yararları İlkesine Bakış. Çocuk ve Medeniyet. 2, 219-240.
21. TUITT, P. (2000). “The State, the Family and the Child Refugee” in Revisiting Children’s Rights: 10 Years of the UN Convention on the Rights of the Child (D. FOTTRELL, Ed.). The Hague.
22. Uluslararası Kızılhaç Komitesi- UNICEF (2022). Refakatsiz ve Ailesinden Ayrı Düşmüş Çocuklara İlişkin Kurumlararası Rehber İlkeler. (C. ÇETİNER, Çev.). (K. KURTUL, Ed.). Cenevre.
23. VANDENHOLE, W., ERDEM TÜRKELLİ, G., LEMBRECHTS, S. (2019). Children’s Rights: A Commentary on the Convention on the Rights of the Child and its Protocols. Edward Elgar Publishing.