Gerekli Ancak Yetersiz Bir Denetim Türü Olarak Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Siyasal Denetimi

Yıl 2025, Sayı: 8, 300 - 320, 30.12.2025

Cengiz Arıkan

https://doi.org/10.59399/cuhad.1808544

Öz

Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığının bir gereği olarak bir hukuk düzenindeki normlar anayasaya uygun olmalıdır. Anayasanın üstünlük ve bağlayıcılığın etkinliği ise bu hususun hukuki mekanizmalarla denetlenmesinden geçmektedir. Bu hukuki mekanizmalar diğer bir deyimle anayasaya uygunluk denetim türleri, zaman bakımından denetime tabi normun yürürlüğe girmesinden önce (a priori) ya da sonra (a posteriori) gerçekleştirilmesine göre ayrıma tabi tutulabileceği gibi, denetimi yapan organ ya da organlar bakımından da “siyasal denetim” ve “yargısal denetim” olarak ayrıma tabi tutulabilir. Yargısal denetimde anayasaya uygunluğun sağlanması konusunda yargı organları yetkili iken siyasal denetimde siyasal organlar yetkilidir. Bu iki denetim türü, yöntem ve etkinlik bakımından birbirinden oldukça farklı olsa da amaçları ortaktır. Her iki denetim türünün de amacı hukuk düzenindeki normların, özelde kanunların, anayasaya uygunluğunun sağlanmasıdır. Bu çalışmada siyasal organlar tarafından gerçekleştirilen anayasaya uygunluk denetimine ilişkin açıklamalar yapılacaktır. Bu çerçevede siyasal denetimin tanımı, tarihçesi, siyasal denetim araçları ve etkinliği değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kanun , Anayasaya Uygunluk , Siyasal Denetim , Anayasallık Denetimi

Political Review of the Constitutionality of Laws as a Necessary but Insufficient Type of Review

Öz

As a requirement of the supremacy and binding nature of the constitution, the norms in a legal order must be in accordance with the constitution. Ensuring the supremacy and binding nature of the Constitution depends on the reviewing of these norms through legal mechanisms. These legal mechanisms, in other words, types of constitutional review, can be classified based on whether the review is conducted before (a priori) or after (a posteriori) the entry into force of the norms. Additionally, they can be distinguished as 'political review' or “judicial review” depending on the body or bodies conducting the review. In judicial review, the judiciary holds the authority to ensure compliance with the constitution, while in political review, the authority rests with political bodies. Although these two types of reviews are quite different from each other in terms of method and effectiveness, their objectives are common. The aim of both types of review is to ensure the conformity of the norms in the legal order, and in particular the laws, with the constitution. This study will provide an analysis of constitutional review conducted by political bodies, and within this framework, the definition, history, instruments, and effectiveness of political review will be evaluated.

Anahtar Kelimeler

Law , Constitutionality , Political Review , Constitutional Review

Kaynakça

• ANAYURT, Ö. (2023). Anayasa Hukuku Genel Kısım (6. b.). Ankara.
• AKTALAY, A. (2014). Bakanlar Kurulunun Düzenleyici İşlemleri ve Karar Alma Usulü. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(2), 69-98.
• ALBADAK, E. (2002). 57. Hükümet Dönemindeki Bazı Gelişmeler Işığında1982 Anayasasında Cumhurbaşkanı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 60(1-2), 3-28.
• ALİEFENDİOĞLU, Y. (1996). Anayasa Yargısı ve Türk Anayasa Mahkemesi. Ankara.
• ALTUNSU, O. (2023). Analitik Pozitivizm Açısından Yargıcın Hukuk Yaratması. Ankara.
• ALTUNSU, O. (2021): “Hans Kelsen’in Genel Hukuk Kuramını ve Demokrasi Anlayışını Birlikte Düşünmek Mümkün müdür?”. Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi (29. Kitap). İstanbul.
• ARMAĞAN, S. (1967). Anayasa Mahkememizde Kazai Murakabe Sistemi. İstanbul.
• AVŞAR, B. Z. (2012). Biat’tan Yemin’e... Kamusal Sorumluluk Üstlenenlerin ve Temsilcilerin And İçmesi. Gazi Üniversitesi Türkiyat Dergisi, (10), 15-61.
• BARIN, T. (2020). Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Normlar Hiyerarşisindeki Yeri Sorunu, İstanbul.
• ÇAVUŞOĞLU, N (1994). Anayasa Notları. İstanbul.
• DAL, K. (2006). Anayasa Hukuku. Ankara.
• DEĞERLİ, Y. S. (2020). Anayasa Yargısında Ön-Denetim. Ankara.
• DÖNER, A. (2023). Türk Anayasa Hukuku. (3. b.). Ankara.
• FENDOĞLU, H. T. (2012) Başkanlık Sistemi. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(1), 39-60.
• FEYZİOĞLU, T. (1951): Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Kazai Murakabesi. Ankara.
• GÖREN, Z. (1996): Anayasa Yargısı ve Yasama Türk ve Alman Hukukunda Anayasa Mahkemesi ve Parlamentonun Karşılıklı Etkileşimi. Anayasa Yargısı Dergisi, (13), 81-145.
• GÖKÇE, A. F. (2013). Siyasi Partilerde Parti İçi Demokrasi ve Disiplin Algısı. Türkiye, Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 5(9), 65-79.
• GÖL, M. (2013). TBMM Anayasa Komisyonu Oluşumu, İşleyişi ve Görevleri. Yasama Dergisi, (25), 92-111.
• GÖNENÇ, L. (2015). Siyasal İktidarın Denetlenmesi-Dengelenmesi ve Yargı. Ankara.
• GÖNENÇ, L. (2010). Yasaların Anayasaya Uygunluğunun Denetimi ve Anayasa Yargısı. Ankara.
• GÜLENER, S. (2016): Başkanlık Sistemlerinde Denge ve Denetleme. İstanbul.
• GÜLENER, S., UZUN, C. D. (2023). Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi (Tarihsel Perspektiften Olaylar, Kişiler, Kararlar). (2. b.). İstanbul.
• GÜLGEÇ, Y. B. (2018). Normlar Hiyerarşisi: Türk, Alman ve İngiliz Hukuk Sistemlerinde Kural İşlemlerin ve Mahkeme Kararlarının Hiyerarşik Gücü. İstanbul.
• GÜRİZ, A. (2019). Hukuk Felsefesi. (14. b.). Ankara.
• GÖZLER K. (2011). Anayasa Hukukunun Genel Teorisi (Cilt I). Bursa.
• GÖZLER, K. (2018). Türk Anayasa Hukuku. (13. b.). Bursa.
• İBA, Ş. (2001). Türkiye’de Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı. Ankara.
• KABOĞLU, İ. Ö. (2018). Anayasa Hukuku Dersleri, (13. b.). İstanbul.
• KARAMUSTAFAOĞLU, T. (1965). Yasama Meclisinde Komisyonlar. Ankara.
• KAMA, S. (2016). Parlamenter Hükümet Sistemi Olarak “Westminster Modeli” Britanya Örneği Üzerine Bir Deneme. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmalar Dergisi, 22(2), 161-221.
• KELSEN, H. (2016). Saf Hukuk Teoremi. (Çev. E. UZUN). İstanbul.
• KENDİRCİ, H. (2009). Meclis-i Mebusan’dan Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne. İstanbul.
• LIJPHART, A. (1996). Çağdaş Demokrasiler. (Çev. ÖZBUDUN, E., ONULDURAN, E.). Ankara.
• METİN, Y. (1996). Cumhurbaşkanının Geri Gönderme Yetkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1(1), 171-197.
• METİN, Y., AYKANAT, T. (2023). İki Meclis Sisteminin Başkanlık Sisteminin İşleyişi Üzerine Etkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(2), 913-953.
• ONAR, E. (2006). Türkiye'de Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Yargısal Denetimi Alanında Öncüler. Anayasa Yargısı İncelemeleri-1 (Ed. TURHAN, M., TÜLEN, H.). Ankara, 1-40.
• ONAR, E. (1993). 1982 Anayasasında Anayasayı Değiştirme Sorunu. Ankara.
• ÖZBUDUN, E. (2018). Türk Anayasa Hukuku. (18. b.). Ankara.
• ÖZTÜRK, K. B. (2013): Fransız Anayasa Yargısında Somut Norm Denetimi. Prof. Dr. Erdal Onar'a Armağan. Cilt II (Ed. ÖDEN, M., GÖNENÇ, L., ESEN; S., KONTACI, A. E., POLAT, D., DOĞANOĞLU, A. E.). Ankara, 190-1191.
• RAZ, J. (2013). Kelsen’in Temel Norm Kuramı. (Çev. Ş. ŞAHİN CEYLAN). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 62(4), 1169-1193.
• SOYSAL, M. (1979). 100 Soruda Anayasanın Anlamı (5. b.). İstanbul.
• ŞEN, İ. G. (2013). Doğrudan Demokrasi: Kurumlar, Hukuki ve Siyasi Sorunlar. İstanbul.
• TBMM Araştırma Merkezi (2010). Bir Doğrudan Demokrasi Aracı Olarak Referandum Uygulama Örnekleri Türkiye-ABD-Avrupa. Ankara.
• TEZİÇ, E (1987). Cumhurbaşkanının Geri Gönderme Yetkisi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 21(1-4), 101-116.
• TEZİÇ, E. (2016). Anayasa Hukuku. (21. b.). İstanbul.
• TUNÇ, H. (1997). Karşılaştırmalı Anayasa Yargısı. Ankara: Yetkin Yayınları.
• TUNÇ, H. (2018). Anayasa Hukuku Genel Esaslar. Ankara.
• USLU, F. (2023). Anayasacılık Düşüncesi ve Anayasacılığın Bazı Araçları. Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(25), 107-148.
• YAVUZ, B., BÜLBÜL, M. (2012) Çift Meclis Sistemi ve Türkiye. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(1), 217-260.
• ZENGİN, M. A. (2016). ABD Başkanlık Sisteminde Fren ve Denge Mekanizması Üzerine Bir İnceleme. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 7(28), 1-28.