İyileştirici Ayrılma Hakkı ve Kosova Örneği

Öz

Kendi kaderini tayin hakkı, bir halkın siyasi statüsünü ve yönetim biçimini özgürce tayin edebilmesi ilkesine dayanmakta olup; teorik düzlemde içsel ve dışsal olmak üzere iki boyutta ele alınmaktadır. Bu hakkın dışsal bir tezahürü olan “ayrılma” olgusu, uluslararası hukukta temel olarak “tercih” ve “iyileştirici hak” teorileri ekseninde tartışılmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, ağır insan hakları ihlalleri karşısında başvurulan istisnai ve son çare niteliğindeki “İyileştirici Ayrılma” doktrinini Kosova vakası özelinde analiz etmektir.

Tarihsel süreçte Kosova’da sistematikleşen ayrımcılık; etnik temizlik ve zorunlu göç politikalarıyla birleşerek uluslararası güvenliği tehdit eden bir krize dönüşmüştür. 1999 yılındaki NATO müdahalesini takiben BM Güvenlik Konseyi’nin 1244 sayılı kararıyla tesis edilen uluslararası yönetim (UNMIK), bölgenin nihai statüsüne dair belirsizlikleri gidermekte yetersiz kalmış; bu süreç 2008 yılındaki tek taraflı bağımsızlık ilanıyla yeni bir evreye taşınmıştır. Uluslararası Adalet Divanı’nın (UAD) 2010 tarihli danışma görüşünde, söz konusu ilanın uluslararası hukuku ihlal etmediği yönündeki tespiti, iyileştirici ayrılma teorisinin hukuki meşruiyetine dair tartışmaları alevlendirmiştir.

Bu doğrultuda makalenin temel araştırma sorusu şudur: Kosova’nın bağımsızlık süreci, İyileştirici Ayrılma doktrini bağlamında uluslararası hukukta genel bir normatif emsal mi teşkil etmektedir, yoksa “sui generis” niteliğiyle sınırlı kalan istisnai bir durumdan mı ibarettir? Çalışma, bu soruyu uluslararası yargı kararları ve devletler hukuku doktrini çerçevesinde irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası Hukuk
• Kendi Kaderini Tayin Hakkı
• Tanınma
• İyileştirici Hak Teorileri
• Kosova Sorunu

The Right of Remedial Secession and the Case of Kosovo

Öz

The right to self-determination, defined as the liberty of a people to freely choose their political status and form of government, is conceptually addressed through its internal and external dimensions. As an external manifestation of this right, secession is debated within the frameworks of “choice” and “remedial right” theories. This study aims to analyze the theory of “Remedial Secession”—conceived as an ultima ratio (last resort) in the face of gross human rights violations—through the empirical lens of the Kosovo case.

The systematic discrimination in Kosovo, which escalated during the Yugoslav era, evolved into a global crisis due to the Serbian administration’s policies of ethnic cleansing and forced migration. The period of the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo (UNMIK), established following the 1999 NATO intervention and UN Security Council Resolution 1244, proved insufficient in resolving the ambiguities surrounding the region’s final status. This process culminated in Kosovo’s unilateral declaration of independence on February 17, 2008. The International Court of Justice’s (ICJ) 2010 Advisory Opinion, which stated that this declaration did not violate international law, further intensified the debates regarding the legitimacy of the remedial secession doctrine within the international legal order.

In this context, the primary research question of this study is whether Kosovo’s sui generis (unique) structure and independence process constitute a normative precedent in international law under the doctrine of remedial secession, or whether it remains an exceptional case limited by its idiosyncratic circumstances.

Anahtar Kelimeler

• Internatinal Law
• The Right of Self-Determination
• Recognition
• Remedial Rights Theories
• Kosovo Issue

Kaynakça

1. ASLAN, Ö. (2026). Evrensel mi Ayrıcalıklı mı? İnsan Haklarinin Seçici Korunmasi ve Ruanda Krizi Üzerinden Küresel Sessizlik. Uluslararası Suçlar ve Tarih, (27), 149-176.
2. BATUR, K., ARAS, İ. (2011). Self Determinasyon Hakkı ve Filistin Devleti Bağlamında Filistin Sorunu. Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 146-164.
3. BAYILLIOĞLU, U. (2011). Uluslararası Adalet Divanı Kosova’nın Kendi Kaderini Tayin Hakkını Onayladı mı?. TBB Dergisi, (92), 287-311.
4. BELLAMY, A. J. (2002). Kosovo and International Society. Palgrave Macmillan. Basingstoke.
5. BERAN, H. (1998). A Democratic Theory of Political Self-Determination For a New World Order. Routledge. Abingdon.
6. BRANDO, N., MORALES-GALVEZ, S. (2018). The Right to Secession: Remedial or Primary?. Formerly Global Review of Ethnopolitics, 18(2), 107-118.
7. BROWNLIE, I. (2008). Principles of Public International Law. Oxford University Press. Oxford.
8. BUCHANAN, A. (1997). Theories of Secession. Philosophy and Public Affairs, 26(1), 31-61.

9. BUCHANAN, A. (2003). Democracy and Secession. National Self-Determination and Secession. Oxford University Press. Oxford.
10. BUCHANAN, A. (2004). Justice, Legitimacy, and Self-Determination: Moral Foundations for International Law. Oxford University Press. Oxford. (Justice).
11. CASSESE, A. (1995). Self-determination of peoples: A legal reappraisal. Cambridge University Press. Cambridge.
12. CASTELLINO, J. (2000). International Law and Self-Determination: The Interplay of the Politics of Territorial Possession with Formulations of Post-Colonial National Identity. Martinus Nijhoff Publishers. Lahey.
13. CHESTERMAN, S. (2001). Just War or Just Peace? Humanitarian Intervention and International Law. Oxford University Press. Oxford.
14. COP, B., EYMİRLİOLU, D. (2005). The Right of Self-Determination in International Law Towards the 40th Anniversary of The Adoption of ICCPR and ICESCR. Journal of International Affairs, 10(4), 115-146.
15. CRAWFORD, J. (2006). The Creation of States in International Law. Oxford University Press. Oxford.
16. DEMİR, A. Y. (2021). The Process of Decolonization of Mauritus and the Right to External Self-Determination of Colonial Peoples. Public and Private International Law Bulletin, 41(2), 875-903.
17. DOĞAN, İ. (2006). Siyasal bir ilke olarak halkların kendi geleceğini belirleme ilkesine devlet hukuku açısından bakış. Kamu Hukuku Arşivi, 9(1), 1–11.
18. DOĞAN, İ. (2015). İnsan Hakları Hukuku. Astana Yayınları. Ankara. (İnsan Hakları).
19. EHTİBARLI, Y. (2016). Uluslararası hukukta self determinasyon hakkı ve hakkın ekonomik boyutu (Yayımlanmış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya.
20. EMİN, N. (2014). Kosova Siyasetini Anlama Kılavuzu. SETA Yayınları. Ankara.
21. GRIFFIOEN, C. (2010). Self-Determination as a Human Right: The Emergency Exit of Remedial Secession. Utrecht University. Utrecht.
22. HANNUM, H. (1996). Autonomy, sovereignty, and self-determination: The accommodation of conflicting rights (Rev. ed.). University of Pennsylvania Press. Philadelphia.
23. KALAYCI, H. (2007). Kendi Kaderini Tayinin Liberal Teorileri. Liberal Düşünce Dergisi, (48), 67-85.
24. KER-LINDSAY, J. (2009). Kosovo: The Path to Contested Statehood in the Balkans. I.B. Tauris. London.
25. KER-LINDSAY, J. (2012). The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States. Oxford University Press. Oxford.
26. KILIÇ, D. (2008). Self Determinasyon Ilkesinin Azınlıklar Açısından Değerlendirilmesi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12(1–2), 949-982.
27. KOÇAK, M. (2018). Self Determinasyon Hakkı ve Self Determinasyon Teorileri. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 23(38), 85-148.
28. KOHEN, M. G. (2006). Secession: International law perspectives. Cambridge University Press. Cambridge.
29. KÜTÜKÇÜ, M. A. (2004). Uluslararası Hukukta Self Determinasyon Hakkı ve Türk Cumhuriyetleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (12), 259-276.
30. PAVKOVIĆ, A., RADAN, P. (2007). Creating New States: Theory and Practice of Secession. Ashgate. Farnham.
31. PERRITT, H. H. (2010). The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan. Cambridge University Press. Cambridge.
32. PHILPOTT, D. (1998). Self-Determination In Practice. National Self-Determination and Secession. (M. MOORE, Düzenleyen) Oxford University Press. Oxford.
33. ŞAHİN, S. (2015). Kosova’nın Bağımsızlık İlanının Uluslararası Adalet Divanı Kararı ve Self Determinasyon İlkesi Çerçevesinde İncelenmesi. Ankara Barosu Dergisi, (3), 519-533.
34. SIMMA, B. (2002). The Charter of the United Nations: A Commentary. Oxford University Press. Oxford.
35. STERIO, M. (2013). The Right to Self-Determination under International Law: “Selfistans,” Secession, and the Rule of the Great Powers. Routledge. New York/Londra.
36. TAŞDEMİR, F. (2016). Uluslararası Hukukta Toprak Bütünlüğü Ilkesi, Tanıma Doktrini ve Bir Norm Olarak Ayrılma Hakkı. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 18(3), 644-668.
37. TAŞDEMİR, F. ve ÖZER, A. (2017) Uluslararasi Hukuk Perspektifinden Self-Determinasyon ve Ayrilma. ORİON Kitabevi. Ankara.
38. THÜRER, D., BURRI, T. (2022). Secession. Oxford University Press. Oxford.
39. TOMUSCHAT, C. (1993). Modern law of self-determination. Martinus Nijhoff Publishers. Dordrecht.
40. ÜLGER, İ. K. (2016). Kosova’nın Bağımsızlığının Self Determinasyon Çerçevesinde Analizi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (31), 39-64.
41. WELLER, M. (2009). Contested Statehood: Kosovo's Struggle for Independence. Oxford University Press. Oxford.
42. WELLMAN, C. H. (2005). A Theory of Secession: The Case for Political Self-Determination. Cambridge University Press. Cambridge.
43. YAZAR, E. (2022). Mültecilerin İnsan Haklarının Korunmasında Anayasa Mahkemesinin Rolü. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26(4), 313-350.