Encountering Yaqīnī While Searching for al-Warrāq: The Authorship and Content of the Risāla-i Taṣawwuf Attributed to Abū Bakr al-Warrāq (d. 280/893)

Öz

Sūfī authors such as al-Kalābādhī (d. 380/990), al-Sulamī (d. 412/1021), al-Qushayrī (d. 465/1072), and al-Hujwīrī (d. 465/1072[?]) mention Abū Bakr al-Warrāq (d. 280/893), a Sūfī who lived in Balkh in the third/ninth century, and record that he authored works on taṣawwuf. Based on this information, a Persian prose treatise titled Risāla-yi Taṣawwuf housed in the Süleymaniye Library, which is attributed to al-Warrāq, draws particular attention. While al-Warrāq’s origin from Tirmidh and his residence in Balkh make the possibility of his authorship of a Persian work plausible, the text—which lacks an author's name in the introduction—contains citations from Sūfīs such as Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī (d. 672/1273) and Fakhr al-Dīn ‘Irāqī (d. 688/1289) in its very first pages. These citations definitively prove that the work does not belong to al-Warrāq. Furthermore, in the colophon (kataba) at the end of the treatise, the author’s name is explicitly recorded as "Kātibuhū Dervīsh Yūsufī-yi Ḥaydarī bi’l-mashhūr Yaqīnī." Additionally, within the treatise itself, Yaqīnī (d. 15th c.) explicitly records his name while referring to another treatise of his own, titled Bashāratnāma. Since the author is explicitly mentioned both within the text and at its conclusion, the issue of attribution is effectively resolved. It is understood that the attribution of the work to al-Warrāq stems from an error made during cataloging. The source of this error appears to be the inscription on the first page of the majmū‘a (anthology) containing the treatise, which reads "Risāla-yi taṣawwuf min ‘ilm al-akhlāq li’l-Shaykh Abī Bakr al-Warrāq." Consequently, it is evident that the treatise was cataloged under al-Warrāq’s name without examination.This study examines the manuscript in question, which was inadvertently attributed to al-Warrāq, employing methods of historical and textual criticism. The attribution of the work has been re-determined through an analysis of the manuscript's physical characteristics, the colophon, and internal historical references (cited figures and terminology). The content of the work has been analyzed in terms of the history and doctrine of taṣawwuf, thereby establishing its place within Yaqīnī’s system of thought. The aim of this study is to correct the error regarding the work's attribution, to alert researchers to a hitherto unknown treatise by Yaqīnī—one of the prominent poets of Chaghatay literature—and to evaluate its content. Until now, it was assumed that only a small prose treatise titled Ok-yaynıng Munāẓarası, written in Chaghatay Turkish, had survived from Yaqīnī. With this article, a new treatise reflecting his intellectual structure comes to light for the first time; thus, this study opens a door to exploring Yaqīnī’s world of thought. Moreover, the content of the work provides an opportunity to discuss whether Yaqīnī can be associated with ibāḥa, ḥulūl, and even Ḥurūfism. This study will pave the way for new research in which this discussion is raised by experts in the field and Yaqīnī’s relationship with these circles is interrogated.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• al-Warrāq
• Yaqīnī
• Qāsim-i Anwār
• Ḥurūfiyya

Verrâk’ı Ararken Yakînî’ye Rastlamak: Ebû Bekir el-Verrâk’a (ö. 280/893) Nisbet Edilen Risâle-i Tasavvuf'un Aidiyeti ve Muhtevâsı

Öz

Hicrî üçüncü asırda Belh’te yaşamış bir sûfî olan Ebû Bekir el-Verrâk’tan (ö. 280/893) bahseden Kelâbâzî (ö. 380/990), Sülemî (ö. 412/1021), Kuşeyrî (ö. 465/1072) ve Hücvîrî (ö. 465/1072[?]) gibi müellif sûfîler onun tasavvufa dair eserleri olduğunu kaydederler. Bu bilgiden de hareketle Süleymaniye Kütüphanesi’nde Risâle-i Tasavvuf adıyla Verrâk’a nisbet edilen Farsça mensur bir risâle dikkat çeker. Verrâk’ın aslen Tirmizli oluşu ve Belh’te yaşaması Farsça bir eser yazabileceği ihtimalini gündeme getirir. Mukaddimesinde müellif ismi bulunmayan eserde dikkat çeken ilk husus daha ilk sayfalarından itibaren Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 672/1273) ve Fahreddîn-i Irākî (ö. 688/1289) gibi sûfîlerden yapılan iktibaslardır. Bu alıntılar eserin Verrâk’a âit olmadığını kesin olarak gösterir. Risâlenin sonunda bulunan ketebe kaydında ise müellifin ismi “kâtibuhû Dervîş Yûsufiy-yi Haydarî bi’l-meşhûr Yakînî” şeklinde açıkça yazılmıştır. Bunun yanı sıra risâlenin içinde de Yakînî (ö. 15. yy) kendisine ait Beşâretnâme isimli risâleden bahsederken ismini açıkça kaydeder. Esasen eserin müellifi gerek risâlenin içinde gerekse sonunda açıkça zikredilmiş olduğundan eserin âidiyetiyle ilgili mesele çözülür. Bu durumda eserin Verrâk’a nisbet edilmesinin kataloğa kaydedilirken yapılan bir hatadan kaynaklandığı anlaşılır. Bu hataya sebebiyet veren husus ise risâlenin yer aldığı mecmuânın ilk sayfasında geçen “Risâle-i tasavvuf min ilmi’l-ahlâk li’ş-Şeyh Ebî Bekr el-Verrâk” ifadesi olmalıdır. Buradan hareketle risâlenin incelenmeksizin Verrâk’a nisbetle kataloglandığı görülür. Bu araştırmada sehven Verrâk’a nisbet edilen söz konusu yazma eser incelenmiştir. Çalışmada tarihsel eleştiri ve metin tenkidi yöntemleri kullanılmıştır. Eserin âidiyeti; nüshanın fiziksel özellikleri, ketebe kaydı ve metin içi tarihsel referansların (alıntılanan şahıslar ve terminoloji) analiziyle yeniden belirlenmiştir. Eserin muhtevası ise tasavvuf tarihi ve doktrini açısından tahlil edilerek, Yakînî’nin düşünce sistemindeki yeri ortaya konulmuştur. Çalışmanın amacı eserin nisbetindeki hatayı düzeltmek, araştırmacıları Çağatay edebiyatının önde gelen şairlerinden olan Yakînî’nin günümüze ulaştığı bilinmeyen bir risâlesinden haberdar etmek ve eserin muhtevâsını değerlendirmektir. Şimdiye kadar Yakînî’den günümüze sadece Çağatay Türkçesiyle kaleme aldığı Ok-yaynıng Münâzârası başlıklı küçük bir mensur risâlenin ulaştığı zannedilmekteydi. Bu makaleyle onun fikir yapısını yansıtan yeni bir risâlesi ilk kez gün yüzüne çıkacak, dolayısıyla çalışma Yakînî’nin düşünce dünyasını keşfetmeye kapı aralayacaktır. Öte yandan eserin muhtevası Yakînî’nin ibâhîlik, hulûlîlik ve hatta hurûfîlikle ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceğini tartışmaya imkân vermektedir. Bu çalışma söz konusu tartışmanın konunun uzmanlarınca gündeme getirildiği ve Yakînî’nin bu çevrelerle ilişkisinin sorgulandığı yeni araştırmalara da zemin hazırlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Verrâk
• Yakînî
• Kāsım-ı Envâr
• Hurûfîlik

Teşekkür

Katkılarından dolayı Dr. Abdullah Taha Orhan'a teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs amme’ştehera mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. 2 cilt. Mektebetü’l-kudsî, 1351.
2. Attâr, Ferîdüddîn. “Dîvân”. Erişim 15 Şubat 2025. https://ganjoor.net/attar/divan
3. Attâr, Ferîdüddîn. Mantıku’t-tayr. çev. Mustafa Çiçekler. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2006.
4. Attâr, Ferîdüddîn. “Mantıku’t-tayr”. Erişim 15 Şubat 2025. https://ganjoor.net/attar/manteghotteyr
5. Ay, Resul. “Erken Dönem Anadolu Sufiliği ve Halk İslam’ında Hulûlcü Yaklaşımlar ve Hulûl Anlayışının Farklı Tezahürleri”. Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 72 (2015), 1-24. https://doi.org/10.12995/bilig.2015.7201
6. Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat: Tasavvufun Teşekkül Süreci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dib el-Buga. 7 Cilt. Dımaşk; Beyrut: Daru İbn Kesir; el-Yemame, 5. Basım, 1414/1993.
8. Câmî, Nûreddin Abdurrahman. Nefehâtü’l-üns min hazarâti’l-kuds. Tahran: İntişârât-ı Sohen, 6. Basım., 2011.

9. Ceylan, Kübra. “Kâsım-ı Envar’ın Edebi Mirası ve Klasik Türk Edebiyatına Etkisi: Sarı Abdullah Efendi Örneği”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 43 (2020), 305-348. https://doi.org/10.24058/tki.2020.379
10. Çetinkaya, Fatma Kopuz. “Kâsım-ı Envâr’ın Enîsü’l-Ârifîn Adlı Mesnevisinde Mum, Pervâne ve Ateş Arasındaki Münazara = The Disputation between Candle, Moth and Fire in the Mathnawi of Enis al-Arifin of Qasem-ı Anwar”. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi 3/1 (2020), 1-14. https://doi.org/10.37999/udekad.648179
11. Çiftci, Şaban. “Allah Âdem’i Kendi Sûretinde Yaratmıştır Hadisinin Tahric ve Değerlendirilmesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Mart 2014), 1-20.
12. Eraslan, Kemâl. “Çağatay Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/168-176. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
13. Eraslan, Kemâl. “Çağatay Şairi Atâyî’nin Gazelleri”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1987. 113-164. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
14. Erdoğdu, Goncagül. “Hurûfî Literatüründe Hulûl ve Tenâsüh”. Uluslararası Alevî-Bektâşî Klasikleri Sempozyumu. 206-226. Ankara: TDV Yayınları, 2016.
15. Ergin, Muharrem. “Câmi-ül-meânî’deki Türkçe Şiirler”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 3/3-4 (1949), 539-569.
16. Gölpınarlı, Abdülbaki. “Fadlallâh-i Hurûfî’nin Oğluna Ait Bir Mektup”. Şarkiyat Mecmuası 1 (1956), 37-57.
17. Gölpınarlı, Abdülbaki. Nesimi, Usuli, Ruhi: Hayatı, Sanatı, Şiirleri. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1953.
18. Hâfız-ı Şîrâzî. “Dîvân”. Erişim 15 Şubat 2025. https://ganjoor.net/hafez/ghazal
19. Hücvîrî, Ebü’l-Hasen Ali b. Osman. Keşfu’l-mahcûb. ed. Mahmûd Âbidî. Tahran: İntişârât-ı Sadâ vü Sîmâ, 7. Basım, 2011.
20. Irākî, Fahreddin. Uşşaknâme. Erişim 15 Şubat 2025. https://ganjoor.net/eraghi/oshaghname
21. İz, Fahir. “Yakini’s “Contest of the Arrow and the Bow”. Nemeth Armağanı. 267-287. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1962.
22. Karaismailoğlu, Adnan. “Kāsım-ı Envâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/542-543. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
23. Kelâbâzî, Ebû Bekir, Ahmed Şemsüddin. et-Taʿarruf li meẕhebi ehli’t-taṣavvuf. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
24. Konuk, Ahmet Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. haz. Selçuk Eraydın v.dğr. 13 cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2009. Mevlânâ Celâleddîn. “Dîvân”. Erişim 15 Şubat 2025. https://ganjoor.net/moulavi/shams.
25. Nevâî, Ali Şîr. Mecâlisu’n-nefâis. 2 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001.
26. Ölmez, Zuhal. “Çağatay Edebiyatı ve Çağatay Edebiyatı Üzerine Araştırmalar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/9 (2007), 173-219.
27. Pâkrevân, Muhammed. Tefsîr-i Mesnevî-yi Mânevî-yi Mevlevî. Erişim 03 Ocak 2026. https://masnavimolaviinterpretation.com/
28. Sertkaya, Ayşe Gül. “Yakînî’nin Ok Yay-nıng Münâzarası”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 33/33 (2005), 159-206.
29. Simnânî, Alâüddevle. “Mâ lâ budde minhu fi’d-dîn”. Musannefât-ı Fârsî. thk. Necîb Mâyil Herevî. 13-125. Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1990.
30. Tekin, Feridun. “Hanlıklar Dönemi Çağatay Edebiyatı”. Turkish Studies: Türkoloji Araştırmaları 6/1 (2011), 1843-1850.
31. Tosun, Necdet. “Ubeydullah Ahrâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/19-20. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/ubeydullah-ahrar
32. Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lümaʿ. thk. Muhammed Edîb el-Câdir. Amman: Dâru’l-Feth, 2016.
33. Uçman, Abdullah. “Devir Nazariyesi ve Osmanlı Tasavvuf Edebiyatında Devriyyeler”. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler. 575-625. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2014.
34. Usluer, Fatih. “Olmasa Mektubun... Fazlullah’ın Torununun Şahruh Döneminde Yaşadıkları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 105 (2023), 1-37. https://doi.org/10.34189/hbv.105.001
35. Uzuner, Ömer Sami. “Muhammed Nûr’ul-Arabî’nin Hulûl ve İttihâd Yorumu”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2024), 312-331. https://doi.org//kider.1560054
36. Yakînî. Risâle-i Tasavvuf. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 1796, 2b-97a.
37. Zengin, Aslı. “Fuad Köprülü’nün Çağatay Dili ve Edebiyatı Hakkındaki Görüşleri ve Ardından Yapılan Çalışmalara Genel Bir Bakış”. 545-564. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2016.
38. Zümrüt Orhan, Kübra. Alâüddevle Simnânî ve Tasavvufî Görüşleri. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
39. Kur’ân Yolu. Erişim 26 Ocak 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr