Akıl Üzerine İbn Rüşdcü Bir Metin: Ebû Muhammed Abdullah İbn Rüşd’ün De Intellectu Başlıklı Risâlesi
Öz
Yüksek skolastik dönemde akıl hakkındaki tartışmaların ekseriyeti Hristiyan düşüncesi ile çelişmemek amacıyla yürütülüyordu. Bunun yanı sıra bazı düşünürler de bu konunun salt felsefi açıdan nasıl ele alınabileceği ile ilgilenmekteydi. Bu anlamda İbn Rüşd’ün Aristoteles’in De Anima’sına yazdığı büyük şerh 13. yüzyıl Latin dünyasında aklın doğası üzerine yoğun tartışmaları tetikleyen etkili ve tartışmalı felsefi metinlerden biridir. Bu çalışma İbn Rüşd’ün oğlu Ebû Muhammed Abdullah’a ait olduğu düşünülen ve Latincede De intellectu başlığı ile bilinen kısa bir risâle hakkındadır. Risâlenin günümüze bir Arapça nüshası ulaşmasına karşın Latince ve İbranice tercümeleri Avrupa’ya yayılmış durumdadır. Hatta bazı koleksiyonlarda birden fazla kopyası bulunmaktadır. Bu durum Hristiyan ve Yahudi ilmi çevrelerce belli açılardan önemsendiğini göstermektedir. Aynı şekilde bu risâlenin 13. yüzyılın ilk yarısında Latinceye çevrilmesi de Hristiyan düşünürlerin akıl konusuna yoğun ilgisini gösterir niteliktedir. Risâle akıl-duyu analojisi, faal aklın faaliyeti ve kuvve-fiil ilişkisini kısaca ve öz bir biçimde işlemiştir. Bu konulardaki argümanlar Aristoteles’in erken şârihleri İskender ve Themistius’un alıntılarıyla güçlendirilmiştir. Çalışmada risâlenin İbn Rüşdcü akıl anlayışını yansıtıp yansıtmadığı incelenmiştir. Bu bağlamda risâlenin 13. yüzyılda Latinceye tercüme edilen Büyük Şerh ile karşılaştırılması yapılmıştır. Bu karşılaştırmada Ebû Muhammed Abdullah’ın De intellectu adlı risalesi ile İbn Rüşd’ün Aristoteles’in De Anima’sına yazdığı büyük şerhinin III. kitabı arasındaki ilişkiyi test etmek için dijital beşeri bilimler yöntemlerinden biri olan semantik benzerlik analizi uygulanmıştır. Bu yöntemsel yaklaşımın merkezinde iki Latince metin arasındaki kavramsal ve bağlamsal örtüşmeleri belirlemek için birebir sözcük eşleştirmesinin ötesine geçerek anlamsal benzerliğe odaklanmak yer almaktadır. Bu yöntemde elde edilen benzerlik puanları yönlendirici göstergeler olarak değerlendirilmiş ve doğruluğu arttırmak için manuel bir incelemeye tabi tutulmuştur. Bu karma yaklaşım aracılığıyla risâlenin literatürdeki İbn Rüşdcü bir yaklaşım sergilediği yönündeki iddiası hem geleneksel yakın okuma hem de dijital yöntemler ile değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, risâlenin Büyük Şerh ile kavramsal ve bağlamsal benzerlik içinde olduğunu ve İbn Rüşdcü akıl teorisinin kısa bir özeti olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte Ebû Muhammed Abdullah’ın bu risâle ile sadece bir özet yapmadığı aynı zamanda Büyük Şerh’in farklı yerlerinde bulunan argümanları belirli bir bütünlük içinde bir araya getiren bir metin ortaya koyduğu görülmektedir. Sonuç olarak bu çalışma dijital yöntemlerin sağladığı nicel verilerle desteklenen yakın okuma sonucunda risâlenin Latin düşünürler nezdinde İbn Rüşdcü akıl üzerine bir giriş metni niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
An Averroistic Text on Intellect: The Treatise Entitled De Intellectu by Abū Muḥammad ʿAbdallāh Ibn Rushd
Öz
During the High Scholastic period, the majority of discussions concerning the intellect were conducted with the aim of avoiding conflict with Christian thought. Alongside this, some thinkers were also interested in how this issue could be treated from a purely philosophical perspective. In this sense, Averroes’ Long Commentary on the De anima of Aristotle (LCDA) is one of the influential and controversial philosophical texts that triggered intense debates on the nature of the intellect in the thirteenth-century Latin world. This study concerns a short treatise known in Latin as De intellectu and attributed to the son of Averroes, Abū Muḥammad ʿAbdallāh. Although an Arabic copy of the treatise has survived to the present day, its Latin and Hebrew translations circulates widely in Europe. Indeed, in some collections, more than one copy is preserved. This situation shows that the treatise was regarded important in certain respects by Christian and Jewish scholarly circles. Similarly, the fact that this treatise was translated into Latin in the first half of the thirteenth century also indicates the intense interest of Christian thinkers in the question of the intellect. The treatise deals briefly and concisely with the analogy between intellect and sense perception, the activity of the active intellect, and the relation between potentiality and actuality. Arguments on these matters are strengthened by quotations from Alexander of Aphrodisias and Themistius, early commentators on Aristotle. This study examines whether the treatise reflects an Averroist conception of the intellect. In this context, the treatise is compared with the third book of the LCDA, which was translated into Latin in the thirteenth century. In this comparison, semantic similarity analysis, one of the methods of the digital humanities, was applied to test the relationship between Abū Muḥammad ʿAbdallāh’s treatise De intellectu and the third book of Averroes’ Long Commentary on Aristotle’s De Anima. At the center of this methodological approach lies the aim of identifying conceptual and contextual overlaps between the two Latin texts by focusing on semantic similarity rather than on direct word matching. The similarity scores obtained through this method were evaluated as guiding indicators and were subjected to manual review to increase accuracy. Through this mixed approach, the claim in the literature that the treatise displays an Averroist approach was evaluated by means of both traditional close reading and digital methods. The findings show that the treatise is conceptually and contextually similar to the LCDA and is a summary of Averroes’ theory of the intellect. However, it is also clear that Abū Muḥammad ʿAbdallāh did not merely provide a summary, but also presented a text that brings together, within a certain unity, arguments found in different parts of the Long Commentary. As a result, this study demonstrates, through close reading supported by the quantitative data provided by digital methods, that the treatise functioned as an introductory text on the Averroes’ doctrine of the intellect for Latin thinkers.
Anahtar Kelimeler
