Kıraat İlmi ile Şehir Etkileşiminin Sosyo-Kültürel Kodları: Mekke-Medine (Haremeyn) Kıraati Örneği

Öz

Bu makale, İslam medeniyetinin iki ana neşet merkezi olan Mekke ve Medine’nin sosyo-kültürel dokusu ile Kur’an-ı Kerim’in yirmi üç yıllık nüzul sürecinde kıraat ilminin teknik-metodolojik teşekkül evreleri arasındaki karşılıklı etkileşimi; bu dinamiklerin birbirini belirleyen, dönüştüren ve inşa eden kalıcı gücünü ele almaktadır. Çalışmanın temel amacı; nüzul iklimine tanıklık eden bu şehirlerin toplumsal dinamikleri ile kıraat ilmi arasındaki karşılıklı bağı analiz etmektir. Aynı zamanda, kıraat disiplininin teknik ve metodolojik gelişiminin söz konusu şehirlerin sosyal ve kültürel yapısını nasıl dönüştürdüğü ve yeniden inşa ettiği sosyolojik ve tarihî bir perspektifle değerlendirilmektedir. Araştırma sürecinde, Mekke ve Medine’nin tarihsel gelişim evreleri, demografik hareketlilikleri ve sosyo-kültürel yapılarına dair veriler; nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde, ilgili literatürün taranması ve mevcut birincil kaynaklar ile dokümanların analitik bir bakış açısıyla gözden geçirilmesi yoluyla titizlikle incelenmiştir. Bu bağlamda, Hz. Peygamber dönemindeki eğitim pratikleri, Dârülerkam’ın gizli davet ikliminden Mescid-i Nebevî’nin kurumsal ve kamusal eğitim alanına uzanan süreçteki mekân dönüşümleri ve ashâb-ı Suffe gibi sistemli ilmi nüveler; kıraat eğitiminin mekânsal, yöntemsel ve pedagojik gelişimi açısından mercek altına alınmıştır. Ayrıca kıraat ilminin kurucu öncüleri ve otorite şahsiyetleri olan Nâfi‘ b. Ebî Nu‘aym (ö. 169/785), Ebû Ma‘bed İbn Kesîr (ö. 120/738), Ebû Ca‘fer el-Kârî (ö. 130/747-48) ve İbn Muhaysın (ö. 123/741) gibi kıraat imamlarının biyografileri; temsil ettikleri ekollerin karakteristik özellikleri ve bu ekollerin şehirlerin entelektüel mirasıyla olan organik bağı, ilmi sürekliliği somutlaştırmak adına detaylandırılmıştır. Yapılan disiplinlerarası incelemeler neticesinde, Mekke’nin köklü dilsel mirası ve güçlü sözlü geleneğinin Kur’an’ın lehçesel ve lafzî ic‘âzını, fonetik zenginliğini ve üstün belagatini ön plana çıkaran bir mektep işlevi gördüğü; buna mukabil Medine’nin heterojen toplumsal yapısı, ensar-muhacir bütünleşmesi ve bir İslam devleti olarak siyasi merkez vasfı kazanmasıyla kıraat ilminin kurumsallaşmasına, teknik bir disipline dönüşmesine ve standartlaşmasına elverişli bir zemin hazırladığı saptanmıştır. Özellikle yedi harf ruhsatının uygulama alanları ve Hz. Osman döneminde mushafların istinsahı gibi tarihin akışını değiştiren majör olaylar, dağınık haldeki okuyuş biçimlerini disipline ederek Medine’yi İslam dünyasının tartışmasız ilmi otorite ve icazet merkezi hâline getirmiştir. Sonuç olarak makale, Kur’an ve kıraat ilminin gelişim seyrinin, neşet ettiği şehirlerin sosyo-kültürel kodlarından ve toplumsal hafızasından bağımsız düşünülemeyeceğini; aksine bu dinamiklerin İslam dünyasında köklü, metodolojik ve sarsılmaz bir ilmi mirasın inşasında kilit bir rol oynadığını akademik bir yetkinlikle ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Şehir
• Mekke
• Medine
• Haremeyn
• Sosyo-Kültür.

The Socio-Cultural Codes of the Interaction between the Science of Qirāʾāt and the City: The Case of the Mecca-Medina (Ḥaramayn) Qirāʾa

Öz

This article explores the reciprocal interaction between the socio-cultural fabric of Mecca and Medina—the two primary formative centers of Islamic civilization—and the technical-methodological formation stages of the science of qirā’āt during the twenty-three-year revelation process of the Qur'ān; it further examines the enduring power of these dynamics in mutually defining, transforming, and constructing one another. The primary objective of the study is to analyze the mutual bond between the social dynamics of these cities, which witnessed the climate of revelation, and the science of qirā’āt. Simultaneously, it aims to analyze, through a sociological and historical perspective, how the technical and methodological development of the qirā’āt discipline transformed and reconstructed the social and cultural structures of the cities in question. During the research process, data on the historical development phases, demographic shifts, and socio-cultural structures of Mecca and Medina were meticulously examined within a qualitative research framework, using an in-depth literature review and an analytical scrutiny of extant primary sources and documents. In this context, the spatial, methodological, and pedagogical evolution of qirā’āt education was investigated by focusing on the educational practices during the Prophetic era, the spatial transformations spanning from the clandestine dawah atmosphere of the Dār al-Arqam to the institutional and public educational sphere of Al-Masjid an-Nabawī, and systematic intellectual kernels such as the Aṣḥāb al-Ṣuffah. Furthermore, the biographies of the pioneering and authoritative figures of the science of qirā’āt, such as Nāfi‘ b. Abī Nu‘aym (d. 169/785), Ebū Ma‘bed Ibn Kathīr (d. 120/738), Abū Ja‘far al-Qārī (d. 130/747-48), and Ibn Muḥayṣin (d. 123/741) were detailed to illustrate the organic link between their respective schools and the intellectual heritage of these cities, thereby reifying scholarly continuity. The findings of this interdisciplinary inquiry suggest that Mecca’s deep-rooted linguistic heritage and robust oral tradition served as a school that emphasized the phonetic richness, eloquence, and literal beauty of the Qur'an. Conversely, Medina facilitated the institutionalization, technical disciplining, and standardization of qirā’āt through its heterogeneous social structure, the integration of the Anṣār and Muhājirūn, and its status as a political center. Major historical milestones, particularly the practical applications of the "sab‘ah aḥruf" (seven variants) license and the codification (istinsākh) of the Muṣḥafs during the Caliphate of ‘Uthmān, disciplined the dispersed forms of recitation, establishing Medina as the indisputable center of scholarly authority and authorization (ijāzah). Consequently, this article demonstrates, with scholarly rigor, that the developmental trajectories of the Qur'an and qirā’āt cannot be considered independently of the socio-cultural codes and collective memories of their cities of origin; rather, these dynamics played a pivotal role in constructing a profound, methodological, and unshakable intellectual legacy within the Islamic world.

Anahtar Kelimeler

• Qirā’āt
• City
• Mecca
• Medina
• Ḥaramayn
• Socio-Culture.

Kaynakça

1. Acar, Mehmet Maşuk. Kıraat İlminde Şâz Meselesi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
2. Acar, Mehmet Maşuk. “Kıraatlerin Sınırlandırılmasının Şâz Kıraatler Üzerindeki Etkisi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/1 (10 Ocak 2023), 322-343. [https://doi.org/10.5281/zenodo.7513491](https://doi.org/10.5281/zenodo.7513491)
3. Ağalday, Hilal. “İslam Tarihinde Şehirleşme: Kûfe Örneği”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 16 (31 Aralık 2021), 21-38.
4. Akbaş, Mehmet. “Muhâci̇rûn-Ensâr Kardeşli̇ği̇ni̇n Serüveni̇”. İSTEM 15 (01 Aralık 2010), 61-77.
5. Aklan, Kenan. “İbn Kesîr ve Kıraati̇ni̇n Özelli̇kleri̇”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
6. Albayrak, Halis. “Kıraat Sorunu”. Dini Araştırmalar 4/11 (01 Haziran 2001).
7. Algül, Hüseyin. “Mescid-i Kubâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/279-280. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
8. Algül, Hüseyin. “Mus‘ab b. Umeyr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/226-227. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

9. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Kesîr, Ebû Ma‘bed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/131-132. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
10. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Muhaysın”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/209-210. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
11. Altıkulaç, Tayyar. “Nâfi‘ b. Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/287-289. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
12. Aşıkkutlu, Emin. “Kırâat İlminin Temellendirilmesinde Ahruf-i Seb‘a Hadîsi”. Kur’ân ve Tefsîr Araştırmaları IV. İstanbul: Ensâr Neşriyat, 2002.
13. Aydın, Zeynelabidin. Kur’an’ın Metinleşme Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
14. Ayrancı, İlhami. “Hz. Peygamberin Medine’ye Hicreti ve Bu Dönemde Uyguladığı Stratejiler Üzerine Bir Deneme”. Kalemname 3/6 (26 Aralık 2018), 44-77.
15. Ayvaz, Ömer Faruk. “Ebu Ca‘fer ve Kıraati̇ni̇n Özelli̇kleri̇”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
16. el-Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Nüketü’l-intisâr li-nakli’l-Kur’ân. thk. Muhammed Zağlûl Sellâm. İskenderiye: Münşeâtü’l-Maârif, ts.
17. Baktır, Mustafa. “Suffe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/469-470. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
18. Bayraktar, Faruk. İslam Eğitiminde Öğretmen-Öğrenci Münasebetleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 10. Basım, 2015.
19. el-Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-buldân. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
20. Bilican, Mustafa Hilmi. Kayrevan’da Kıraat İlmi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
21. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/426-433. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
22. Bozkurt, Nebi. “Dârülkurrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/543-545. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
23. Bozkurt, Nebi - Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Medine”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/305-311. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
24. Bozkurt, Nebi - Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Mekke”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/555-563. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
25. Bozkurt, Nebi - Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Mescid-i Nebevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/281-290. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
26. Bozmaz, Enes. Kıraat İlmi̇nde İhti̇yâr ve İşti̇hâr. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023. [https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp](https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
27. el-Bulkînî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ömer b. Reslân. Mevâkı‘u’l-‘ulûm fî Mevâkı‘i’n-nucûm. Tanta: Dâru’s-Sahâbe, ts.
28. Cansever, Turgut. Kubbeyi Yere Koymamak. İstanbul: İz Yayıncılık, 2002.
29. Cansever, Turgut. Mimar Sinan. İstanbul: Albaraka Türk Yayınları, 2005.
30. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü (İlmî Usûlü’t-Tefsîr). Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
31. el-Cühenî, Hasen b. Muhammed Halef. “Medresetü’l-kırâât fi’l-Medîneti’l-Münevverah mine’l-‘ahdi’n-Nebevî hattâ el-karni’s-sâbi‘ el-hicrî”. Mecelletü Usûli’ş-Şerî’a li’l-Ebhâs et-Tahsîsiyye 2/2 (Nisan 2016), 78-107.
32. Çağatay, Neşet. İslam Öncesi Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1982.
33. Çakan, İsmail Lütfi - Eroğlu, Muhammed. “Abdullah b. Abbas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/76-79. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
34. Çatal, Adem. “Nâfî‘ ve Kıraati̇ni̇n Özelli̇kleri̇”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
35. Çelebi, Ahmed. İslam’da Eğitim Öğretim Tarihi. çev. Ali Yardım. İstanbul: Damla Yayınları, 1998.
36. Dağ, Mehmet. “İbn Mücâhid’in Kırâat Ekollerini Yedi ile Sınırlaması: Eleştirel Bir Yaklaşım”. EKEV Akademi Dergisi 10/17 (Bahar 2006), 81-104.
37. Dağ, Mehmet - Tetik, İbrahim. Nüzul Dönemi Kur’an Tarihi Rivayet Merkezli Bütüncül Okuma. İstanbul: Kuramer, 2023.
38. Damra, Tevfik İbrahim. et-Tarîku’l-münîr ilâ kırâeti İbn Kesîr bi-rivâyeteyi’l-Bezzî ve Kunbül. Ürdün: el-Mektebetü’l-Vataniyye, 2006.
39. ed-Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Beyân fî ‘addi âyi’l-Kur’ân. thk. Ğânim Kaddûrî Hamed. Kuveyt: Merkezü’l-Mahdûdât ve’t-Türâs, 1994.
40. ed-Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Teysîr fî el-kırââti’s-seb‘. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
41. Demir, Mustafa. “Türk-İslam Medeniyetinde Şehirleşme”. İslamî Araştırmalar Dergisi 16/1 (2003), 156-165.
42. ed-Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfu fudalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Enes Mehera. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 2006.
43. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Şihâbüddîn Abdurrahmân el-Makdisî. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ‘ulûm tete‘alleku bi’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sâdır, 1975.
44. el-Ehvâzî, Ebû ʿAlî el-Hasan b. Alî b. İbrâhîm b. Yezdâd. el-Vecîz fî şerhi kirââti’l-kırâ’eti’s-semâniye e’immeti’l-emsâri’l-hamse. thk. Dureyd Hasan Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2002.
45. el-Enderâbî, Ebû Abdillâh Ahmed b. Ebî Ömer. Kırâ’âtü’l-kurrâ’i’l-ma‘rûfîn bi-rivâyâti’r-ruvâti’l-meşhûrîn. thk. Ahmed Nasîf el-Cenâbî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1985.
46. el-Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Me‘âni’l-kırâ’ât. 3 Cilt. Riyad: Câmiʿatu’l-Melik, 1991.
47. Feyyâd, Cemâl. Kırâtü İbn Kesîr bi-râviyeyhi’l-Bezzî ve Kunbül. İskenderiye: Dâru’l-Eymân, 2008.
48. el-Hamevî, Yâkût. Mu‘cemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1995.
49. Hamîdullah, Muhammed. “Hudeybiye Antlaşması”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/297-299. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
50. Hamidullah, Muhammed. İslam Müesseselerine Giriş. çev. İhsan Süreyya Sırma. İstanbul: Beyan Yayınları, 1992.
51. Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 1990.
52. Hastaoğlu, Kadir. Meşhur Kıraatlerden “Ebû Ca‘fer Kırâati. Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997. [https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=qNKPwSIPJmdmB9DoyY2Y6Q&no=qNKPwSIPJmdmB9DoyY2Y6Q](https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=qNKPwSIPJmdmB9DoyY2Y6Q&no=qNKPwSIPJmdmB9DoyY2Y6Q)
53. İbiş, Mustafa. “Mekke’nin Fethine Eşlik Eden Şiir ve Temaları”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/1 (28 Mart 2025), 267-290. [https://doi.org/10.32711/tiad.1577544](https://doi.org/10.32711/tiad.1577544)
54. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî. 9 Cilt. Kahire: Merkezü Hecer li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 2019.
55. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
56. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îdâhi ‘anhâ. thk. Alî en-Necdî Nâsıf vd. 2 Cilt. Kahire: Vizâretü’l-Evkâf - el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1966.
57. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr. el-Musannef. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1989.
58. İbn Haldun, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
59. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh Ahmed. Muhtasar fî Şevâzzi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-bedî‘. Kahire: Mektebetü’l-Mutenebbî, ts.
60. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillah el-Hüseyn b. Ahmed. el-Hucce fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Abdu’l-’Âl Sâlim Mekram. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 4. Basım, 1401.
61. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye (Sîretü İbn Hişâm). thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l İlmiyye, 2005.
62. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yesâr b. Hıyâr el-Muttalibî. Kitâbü’l-Meğâzî (Sîretü İbn İshâk, el-Mübtede’ ve’l-meb‘as ve’l-meğâzî). thk. Süheyl Zekkar. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1978.
63. İbn Mûsâ es-Sebtî, Kâdî İyâz. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li-ma‘rifeti a‘lâmi mezhebi Mâlik. thk. Muhammed b. Tâvît et-Tancî. 8 Cilt. Rabat: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye bi’l-Memleketi’l-Mağribiyye, 1965.
64. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâ’ât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Maârif bi Mısr, 2. Basım, 1972.
65. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Menî‘ el-Bağdâdî. et-Tabâkâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir ‘Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
66. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 2016.
67. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed. Ğâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergstraesser. 3 Cilt. Beyrut: Mektebetu İbn Teymiyye, ts.
68. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed. Müncidü’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
69. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Yusuf. Tahbîrü’t-Teysîr fī’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Ahmed Muhammed Muflih el-Kudât. Amman: Dârü’l-Furkan, 2000.
70. İbnü’s-Sellâr, Abdulvehhâb b. Yûsuf b. İbrâhim. Tabakâtü’l-kurrâi’s-seb‘a ve zikru menâkıbihim ve kırââtihim. thk. Ahmed Muhammed Azzûz. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
71. Kâdî, Abdülfettâh. el-Budûru’z-zâhire fî’l-kırââti’l-‘aşri’l-mütevâtire min tarîkeyi’ş-Şâtıbiyye ve’d-Dürre. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1981.
72. Kahraman, Ferruh. “Kentlerin Doğuşu: Kur’ân’da Yerleşim Yeri Anlamına Gelen Kelimelerin Tahlili”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/1 (15 Haziran 2020), 391-413. [https://doi.org/10.18505/cuid.675840](https://doi.org/10.18505/cuid.675840)
73. Kandemir, M. Yaşar. “Abdullah b. Ömer b. Hattâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/126-128. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
74. Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Hüreyre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/160-167. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
75. Karahan, Abdurrezzak. Mekke Kıraat Ekolüne Metodoloji̇k Bi̇r Bakış (İbn Kesi̇r ve İbn Muhaysin Kıraatleri̇ Özeli̇nde İnceleme). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
76. Kârî, Abdulazîz b. Abdulfettâh. “Hadîsü’l-Ahrufi’s-Seb‘a”. Mecelletü’l-Külliyati’l-Kur’âni’l-Kerîm ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye 0/1 (1981).
77. el-Kaysî, Ebû Muhammed b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-İbâne ‘an me‘âni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmâil Şelebî. Mısır: y.y., 1977.
78. Kelpetin, Mahmut. “İslâm Öncesi Medine”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/52 (15 Haziran 2017), 95-113. [https://doi.org/10.15370/maruifd.333530](https://doi.org/10.15370/maruifd.333530)
79. Kılıç, Ümit. “Türk - İslam Medeniyetinde Şehir”. Düşünce Dünyasında Türkiz 6/34 (25 Ağustos 2022), 85-110.
80. Koyuncu, Mevlüt. “Medine Şehir Devleti”. Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Dergisi 11/2 (2009), 87-103.
81. Köksal, M. Asım. “Dârülerkam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/520-521. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
82. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Şehir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/441-446. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
83. Landau, Jacob M. “Küttâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/3-4. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
84. Maşalı, Mehmet Emin. “Kıraatların intişarında Fıkhî Mezheplerin Rolüne Dair Bir Örnek”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (01 Ocak 1998).
85. en-Nîsâbûrî, Ahmed b. el-Hüseyn b. Mihrân. el-Ğâye fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Muhammed Giyâs el-Cenbâz. Riyâd: Dâru’ş-Şevâf, 2. baskı., 1990.
86. en-Nîsâbûrî, Ahmed b. el-Hüseyn b. Mihrân. el-Mebsût fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Sebî’ Hamza Hâkîmî. Dımaşk: Mecmau’l-Luğati’l-Arabiyye, 1981.
87. en-Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ali. Şerhu Tayyibeti’n-neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Mecdî Muhammed Sürûr Sa‘d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 2003.
88. Okumuş, Mesut. “Kur’an’ın Tedrici Nüzûl Süreci Bağlamında Mekki ve Medeni Ayetler Üzerine”. Eskiyeni 27 (25 Kasım 2013), 7-21.
89. Osmân, Muhammed Abdussattâr. Ammâratu’l-‘Arafa: el-Medînetu’l-İslâmiyye. b.y.: y.y., 1988.
90. Ökten, Sadettin. “‘Zihniyetimizi Kaostan Kurtarmamız Gerekiyor’”. TRT Akademi 5/10 (31 Temmuz 2020), 858-865.
91. Önkal, Ahmet - Bozkurt, Nebi. “Cami (Dinî ve Sosyokültürel Tarihi)”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 7/46-56. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. [https://islamansiklopedisi.org.tr/cami](https://islamansiklopedisi.org.tr/cami)
92. Özbek, Ömer - Bozmaz, Enes. “Kıraatlerin İştihârında Sosyo-Kültürel Ortam ve Siyâsî İlişkilerin Rolü”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/2 (30 Ekim 2023), 743-765. [https://doi.org/10.31121/tader.1312583](https://doi.org/10.31121/tader.1312583)
93. Özkan, Merve Nur. “Medeniyet ve Cemiyet Harmanı: İslâm Şehirleri (7-19.Yüzyıl)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 5/2 (30 Aralık 2021), 404-428. [https://doi.org/10.32711/tiad.1013903](https://doi.org/10.32711/tiad.1013903)
94. Özkan, Mustafa. “Medine Vesikası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/212-215. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
95. Özmen, Kerim. “A‘meş ve Kıraati̇ni̇n Özelli̇kleri̇”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
96. Palabıyık, Muhammed Hanefi. “Medreseler ve Mektebler”. İslam Kurumlar Tarihi. ed. Eyüp Baş. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
97. Polat, Fethi Ahmet. “Kur’ân Nüzulünün Mekke Dönemi”. Kur’an’ın Nüzul Süreci ve Mekke Dönemi Sempozyumu Bildirileri. Çorum: Çorum Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
98. Rumi, Fehd B. Abdurrahman. “Kıraatler ve Kurrâ”. çev. Ali Öge. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/2 (30 Eylül 2010), 217-234. [https://doi.org/10.5281/zenodo.3344166](https://doi.org/10.5281/zenodo.3344166)
99. Sağlam, Temel. “İslam Mi̇mari̇si̇ni̇n Semboli̇k Anlatıları Üzeri̇ne Bi̇r Deneme”. Uluslararası Disiplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat 5/10 (31 Temmuz 2020), 251-279.
100. Salihoğlu, Alaaddin. “Mağrib ve Kuzey Afrika Bölgesinde Nâfi‘ Kirâati ve On Tarîki”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (30 Haziran 2023), 325-358. [https://doi.org/10.47424/tasavvur.1256248](https://doi.org/10.47424/tasavvur.1256248)
101. Saylık, Mutlu. “Abbâsî İktidarının Kur’ân Kıraatlerinin Sınırlandırılmasındaki Rolü”. IV. Internatıonal European Conference On Socıal Scıences. ed. Zuhra Kalakhanova - Ali Söylemez. Dıyarbakır, 2019.
102. es-Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Cemâlü’l-kurrâ’ ve kemâlü’l-ikrâ’. thk. Mervân el-Atiyye-Muhsin Harâbe. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1997.
103. es-Sicistânî, Ebû Bekr Abdullāh b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Eş‘as. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Muhammed b. Abduh. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse, 2002.
104. Suruç, Salih. Peygamberimizin Hayatı. 2 Cilt. İstanbul: Yeni Asya Yayınları, 1983.
105. Sürmeli, Mehmet. Hz. Peygamber’ in Kur’an Anlayışı. Ankara: Asitan Yayınları, 2014.
106. es-Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ebü’l-Fazl İbrahim Muhammed. 4 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme, 1974.
107. Şan, Lokman - Kırmızıçiçek, Kevser. “Kıraat Lehçe İli̇şki̇si̇”. Dicle İlahiyat Dergisi 25/1 (26 Haziran 2022), 95-109.
108. eş-Şâtıbî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Kâsım) Kâsım b. Fîrruh er-Ruaynî. Metnü’ş-Şâtıbiyye; Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. thk. Muhammed Temîm ez-Za‘bî. yy.: Mektebetü Dâru’l-Hüdâ ve Dâru’l-Gavsânî, 2005.
109. Şemşek, Vesile. “İslam Medeni̇yeti̇ni̇n Temelleri̇ ve Tari̇hi̇ Geli̇şi̇m Süreci̇”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1/45 (03 Mart 2020), 280-290. [https://doi.org/10.17498/kdeniz.674435](https://doi.org/10.17498/kdeniz.674435)
110. et-Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
111. Tetik, İbrahim. Tarihsel, Bilimsel ve Siyasal Boyutlarıyla Âsım Kıraati Hafs Rivayeti’nin Şöhret Bulma Nedenleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
112. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
113. Uçar, İlyas. “Yesrib’ten Medîne’ye: Zaman ve Mekân Boyutuyla Bölgeye Bir Bakış”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/62 (2019), 435-442.
114. Ünlü, Demirhan. “İmam Nâfi‘, Râvileri ve Kıraâtları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVII (1969), 349-361.
115. el-Vâsıtî, Ebû Muhammed Abdullâh b. Abdilmu’min b. el-Mubârek. el-Kenz fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Hâlid el-Meşhedânî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2004.
116. Yılmaz, Can. İslam Şehirlerinin Fiziki Yapısı. Ankara: TDV Yayınları, 1995.
117. Yılmaz, Lokman. “Mısır Kıraat Okulu’nun İnşa Süreci”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 11/1 (30 Haziran 2025), 207-242. [https://doi.org/10.47424/tasavvur.1654516](https://doi.org/10.47424/tasavvur.1654516)
118. Yılmaz, Ömer. “Mescid-i Nebevi Kütüphanesindeki Türk Müelliflere Ait Yazma Eserler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (15 Aralık 2006), 405-415.
119. Yılmaz, Yasin. “Hz. Peygamber Dönemi Eğitimine Genel Bir Bakış”. Dini Araştırmalar 15/40 (01 Haziran 2012).
120. Yılmaz, Yasin. “Hz. Peygamber Dönemi Eğitimine Genel Bir Bakış”. Dini Araştırmalar 15/40 (01 Haziran 2012).
121. ez-Zehebî, Şemseddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ‘ale’t-tabakât ve’l-a‘sâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
122. Zengin, Enes. “İbn Muhaysin ve Kıraati̇ni̇n Özelli̇kleri̇”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
123. Zeydan, Corcî b. Habîb. İslam Medeniyeti Tarihi. çev. Zeki Megamiz. 3 Cilt. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1976.