Abū al-ʿUsr al-Pezdevī’s Attempt to Purge the Ḥanafī Legal Theory from Muʿtazilite Influences: The Case of the Specification of the ʿIllah (Effective Cause)

Öz

The fact that an effective legal cause (ʿilla muʾaththira) may fail to entail its ruling in certain cases is a recognized phenomenon in Islamic jurisprudence. The Iraqi Ḥanafīs systematized this phenomenon through the logic of the specification of legal causes (takhṣīṣ al-ʿilal). In Transoxiana, however, permitting the specification of legal causes came to be regarded as a distinctive marker of Muʿtazilī doctrine. Sunnī legal theorists in this region rejected the attempt to conceptualize the aforementioned phenomenon through the specification of legal causes. Instead, they explained it on the basis that a change occurring in the legal cause—whether through deficiency or addition—renders the cause non-existent; and that what no longer exists cannot entail a legal ruling. According to Abū al-ʿUsr al-Pazdawī (d. 482/1089), treating the legal cause as non-existent due to a deficiency or addition in it corresponds to the method adopted by the Ḥanafīs in istiḥsān. A legal cause cannot remain operative as a cause in opposition to a textual proof (naṣṣ). Its failure to produce a ruling is therefore not grounded in the specification of an existing cause, but rather in the absence of the cause itself. This differs from the relation between two textual proofs standing in a general–particular relationship. Since textual proofs do not invalidate one another, specification may occur between them. In the case of legal causes, however, specification amounts to contradiction (naqḍ). For Pazdawī, applying the general–particular model of textual interpretation to legal causes would lead to the doctrine that every mujtahid is correct in his ijtihād. Thus, such a model cannot be applied to causes. Although Transoxanian legal theorists did not fully agree on the theological consequences generated by the specification of legal causes, Pazdawī maintained that it gives rise to the doctrine of taṣwīb in ijtihād. In his view, there is also a connection between taṣwīb and the doctrine of aṣlaḥ; and aṣlaḥ is an iʿtizālī doctrine. This article aims to examine Pazdawī’s understanding of the specification of legal causes, the alternative theory he proposes in its place, and the reasons for his association of this doctrine with iʿtizālī theories. Al-Pazdawī’s association of takhṣīṣ al-ʿilla with iʿtizāl is a major and widely debated issue in uṣūl al-fiqh. Since he provides the most detailed account and differs from al-Māturīdī, Abū al-Yusr al-Pazdawī, and al-Sarakhsī, his position merits independent examination. The conclusion reached in this article is that, although the specification of legal causes does not necessarily lead to conclusions contrary to Sunnī doctrine in jurisprudential matters, it is theoretically capable of serving as a basis for certain iʿtizālī doctrines in theological discussions. At theoretical level, the specification of legal causes provides direct support for taṣwīb in ijtihād and indirect support for the doctrine of aṣlaḥ. This, however, does not mean that these doctrines are necessarily entailed by the acceptance of takhṣīṣ al-ʿilal. Therefore, it is not persuasive to regard a legal theorist who accepts the specification of legal causes as Muʿtazilī, or to assume that he necessarily adopts one of the fundamental principles associated with iʿtizāl.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Specification of the Legal Cause (Takhsīs al-ʿIllah)
• Verification in Ijtihād (Taṣwīb)
• Principle of Optimal Choice (Aṣlaḥ)
• Muʿtazila
• Abū’l-ʿUsr al-Pazdawī.

Ebü'l-Usr el-Pezdevî’nin Hanefî Usulünden İ‘tizâlle Bağlantılı Düşünceleri Temizleme Çabası: İlletin Tahsisi Örneği

Öz

Müessir illetin bazı mahallerde hükmünü gerektirmemesi fıkıhta bir vakıadır. Irak Hanefîleri bu vakıayı illetin tahsisi mantığıyla sistematize etmişlerdir. Mâverâünnehir bölgesinde illetin tahsisini caiz görmek Mu‘tezile’nin şiarı olarak görülmüştür. Bu bölgede yaşayan Ehl-i sünnet usulcüler mezkûr vakıayı illetin tahsisiyle sistematize etmeye karşı çıkmış; illette oluşan bir değişim sebebiyle illetin yok olması ve yok olanın bir hükmü gerektirmeyeceği mantığı ile açıklamışlardır. Ebü’l-Usr el-Pezdevî’ye (öl. 482/1089) göre illette oluşan eksiklik ya da fazlalık sebebiyle illetin yok kabul edilmesi, Hanefîler’in istihsanda izledikleri yöntemdir. İllet nas mukabilinde illet olarak kalamaz. Hükümsüzlüğü de illetin varlığıyla birlikte tahsisine değil bizzat illetin yokluğuna dayandırılır. Bu durum âm-hâs ilişkisi olan iki nassın durumundan farklıdır. Naslar birbirini ifsat edemeyeceği için tahsis söz konusu olabilir. İlletlerde tahsis nakz olarak değerlendirilir. Âm-hâs ilişkisini illetlere uygulamak her müctehidin ictihadında isabet ettiği görüşüne götüreceği için illetlerde söz konusu değildir. Mâverâünnehir usulcüleri illetin tahsisinin kelâmî konularda doğuracağı sonuçlarda hemfikir olmasalar da Pezdevî’ye göre illetin tahsisi ictihadda tasvîbi doğurmaktadır. O’na göre ictihadda tasvîble aslah görüşü arasında da bir bağlantı vardır. Aslah ise i‘tizâli bir görüştür. Bu makalenin amacı, Mâverâünnehir bölgesinin önemli usulcülerinden Pezdevî’nin illetin tahsisine bakış açısını, illetin tahsisine alternatif olarak sunduğu teorisini ve illetin tahsisini i‘tizâlî teorilerle ilişkilendirmesinin gerekçelerini incelemektir. Zira illetin tahsisinin i‘tizâlî bağlantısının olup-olmaması fıkıh usulünün önemli tartışmalarındandır. Bu konuda en ayrıntılı bilgiyi ise Pezdevî sunmaktadır. Bu makalenin önemi ise Pezdevî’nin illetin tahsisi ile i‘tizâlî görüşler arasında kurduğu bağlantının, bu bölgenin önemli usulcülerinden olan İmam Mâtürîdî, Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî ve kısmen Şemsüleimme es-Serahsî’den farklı olmasından dolayı, onun görüşlerini müstakil olarak incelemesidir. Hanefî usulcüler arasında Pezdevî’nin illetin tahsisi ile i‘tizâl arasında kurduğu ilişki özellikle ve ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Bundan dolayı konunun Pezdevî’nin perspektifinden müstakil olarak da çalışılması gerektiği kanaati oluşmuştur. Bu makalede ulaşılan kanaate göre illetin tahsisi fıkıhta Ehl-i sünnet’in görüşlerine aykırı sonuçlara götürmese de kelâmî konularda birtakım i‘tizâlî görüşlere mesnet olarak kullanılmaya elverişlidir. İlletin tahsisi, teorik düzeyde ictihadda tasvîb anlayışına doğrudan, aslah düşüncesine ise dolaylı bir şekilde dayanak olabilecek bir imkân taşımaktadır. Ancak bu, söz konusu görüşlerin zorunlu olarak benimsendiği anlamına gelmemektedir. Bu sebeple, illetin tahsisini kabul eden bir usulcünün Mu‘tezilî kabul edilmesi yahut i‘tizâlî esaslardan birini zorunlu biçimde benimsemiş sayılması ikna edici bulunmamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İlletin Tahsisi
• İctihadda Tasvîb
• Aslah
• Mu‘tezile
• Ebü’l-Usr el-Pezdevî.

Kaynakça

1. Ali Haydar. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. b.y.: Daru’l-Cîl, 1991.
2. Altıntaş, Ramazan. “Salâh-Aslâh Meselesi”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
3. Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kâsım) Seyfüddîn Alî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Abdurrezzâk Afîfî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, ts.
4. Apaydın, H. Yunus. Fıkhın Kaynakları (Nass ve İçtihat). Ankara: Ay Yayıncılık, 2017.
5. Apaydın, H. Yunus. “İctihad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/432-445. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
6. Arvas, Mehmet Sait, Fıkıh Usûlü Kelâm İlişkisi “Hicrî VII. Asra Kadar Hanefî Usûlü Bağlamında” . Kayseri: Kimlik Yayınları, 2018.
7. Aydın, Ahmet. “Serahsî’nin Usûl ve Gazzâlî’nin el-Müstasfâ Adlı Eserlerinde ‘İlletin Tahsîsi’”. Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 5 (2017), 43-63.
8. Aytepe, Mahsum. “Mu’tezile’nin Aslah Teorisi Ve Basra Mu’tezile’sinin Aslah Anlayışının Tahlili”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 5/1 (Bahar 2019), 85-104.

9. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd er-Rûmî el-Mısrî. et-Takrîr li usûli’l-Fahri’l-İslâm el-Pezdevî. thk. Ali Abdullah Muhammed el-Hüseyn. b.y.: Ümmü’l-kura, 1422.
10. Bağabakî, Burhaneddin b. Mahmud b. Muhammed el-Buhârî. Câmiu’ş-şurûh li’l-Pezdevî. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 958.
11. Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib. el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl el-Meys. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1403.
12. Başoğlu, Tuncay. Hicrî Beşinci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
13. Bedir, Murtaza.Fıkıh, Mezhep ve Sünnet (Hanefî Fıkıh Teorisinde Peygamber’in Otoritesi). İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2004.
14. Bilal Esen, “İctihadda İsabet Meselesi Bağlamında Ebu Hanife ve Hanefi Usulcüler Hakkında İleri Sürülen Görüşlerin Değerlendirilmesi”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 19 (2012), 269-298.
15. Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-esrâr şerhu usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, ts.
16. Butur, Ali. Cessas ve Kâdı Abdulcebbar’ın Kıyas Anlayışlarının Karşılaştırılması. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2019.
17. Candan, Abdurrahman. İslam Hukukunda İllet Tespit Yöntemleri (Ta’lil). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
18. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. b.y.: Vizâratü’l-Evkâfi’l-Kuveytiyye, 2. Basım, 1994.
19. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ilim li’l-melâyîn, 4. Basım, 1987.
20. Ceylan, Mehmet Nezir. Fıkıh Usûlünde Kıyas Delili. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
21. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed el-Hâkim. Uyûni’l-mesâʾil. thk. Ramazan Yıldırım. Kahire: Dâru’l-İhsân, 2018.
22. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik. et-Telhîs. thk. Abdullah Culem en-Niyabî - Şebbir Ahmed el-Umerî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts.
23. Çelik, Muhammed Salih. Pezdevi’nin ‘Kenzü’l-Vusûl İlâ Ma’rifeti’l-Usûl’ Adlı Eserinde İllet Terminolojisi. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2022.
24. Çil, Mustafa. İctihadda Hata-İsabet Tartışması. İstanbul: Kalem Yayınları, 2016.
25. Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah b. Ömer b. Îsâ. Takvîmu’l-edille fi’l-usûl. thk. Halîl Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2001.
26. Ebü’l-Yüsr Pezdevî, Sadrü’l-İslâm Muhammed b. Muhammed. Maʿrifetü’l-huceci’ş-şerʿiyye. thk. Abdülkâhir b. Yâsin b. Nâsır b. el-Hâtîb. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 2000.
27. Emîr Pâdişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd el-Hüseynî el-Buhârî el-Mekkî. Teysîrü’t-Tahrîr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
28. Erzincanî, Vecihüddin Ömer b. Abdülmuhsin el-Lahmî. et-Tekmîl şerhu Usûli’l-Pezdevî. thk. Zâkir Avde el-Hamâdî. 7 Cilt. b.y.: Dâru’n-Nûr el-Mubîn, 1. Basım, 2021.
29. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Mısır: Mektebetü’n-Nehdatü’l-Mısrıyye, 1. Basım, 1950.
30. Fîrûzâbâdî, Mecidü’d-dîn ebû Tâhir Muhammed b. Yakub. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 2. Basım, 2005.
31. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstasfâ fî ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Abdüsselâm Abdüşşâfî. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1993.
32. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed. Şifâʾü’l-galîl fî beyâni mesâʾili’t-taʿlîl. thk. Hamed el-Kebîsî. Bağdat: Matbaatü’l-İrşâd, 1971.
33. Gölcük, Şerafettin - Toprak, Süleyman. Kelam Tarih-Ekoller-Problemler. Konya: Tekin Kitabevi, 7. Basım, 2012.
34. Hamidullah, Muhammed. “Serahsî, Şemsüleimme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/544-547. TDV Yayınları, 2009.
35. Hamîdüddin ed-Darîr, Necmü’l-ulema Hamîdüddin Ali b. Muhammed er-Ramuşî. el-Fevâid alâ usûli’l-Pezdevî. thk. Ahmed Cumî. b.y.: Ümmü’l-kura, 2010.
36. Hârûnî, Ebû Tâlib Yahyâ b. el-Hüseyn. el-Müczî fî usûli’l-fıkh. thk. Abdülkerîm Cüdbân. 4 Cilt. b.y.: el-Meclisü’z-Zeydî el-İslâmî, 2013.
37. Heniyeh, Mazin. “İlletin Tahsisi”. çev. Mehmet Erdem. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (Aralık 2005), 105-136.
38. İbn Emîru Hâc, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed el-Halebî. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1983.
39. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
40. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem bin Ali. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
41. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. et-Tahrîr fî usûli’l-fıkh. 4 Cilt. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1351.
42. İbnü’l-Irâkî, Ebû Zür‘a Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîm. el-Ğaysü’l-hâmiʿ şerhu Şerhi Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Muhammed Tâmir Hicâzî. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
43. İbnü’l-Kassâr, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer el-Bağdâdî. el-Mukaddime fi’l-usûl. thk. Mustafa Mahdûm. Riyâd: Dâru’l-Muallime, 1. Basım, 1999.
44. İlhan, Avni. “Aslah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
45. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. ed. Tâhâ Hüseyn. b.y., ts.
46. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. thk. İbrâhim Medkûr. b.y., ts.
47. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. thk. Muhammed Ali en-Neccâr - Abdülhalîm en-Neccâr. b.y., ts.
48. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. thk. Muhammed Muhammed Kâsım. b.y., ts.
49. Kâkî, Kıvâmüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Hucendî. Bünyânü’l-vusûl fi şerhi’l-Usûl li’l-Pezdevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Molla, 00669.
50. Karakuş, Bahaddin. Hicri II-VI Asırlarda Mu’tezile Fıkıh Usûlünün Hanefî Usûlüne Etkisi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
51. Kazvînî, Ebû Yûsuf Abdüsselâm b. Muhammed. el-Vâdıh. Kuveyt: Darü’l-Fâris, 2022.
52. Kurlânî, Celaleddin b. Şemseddin el-Harizmî. eş-Şafi Şerhu Usûli’l-Pezdevî. Bursa: İnebey Kütüphanesi, Haraccı, 688.
53. Kutub Mustafa Sânû. “el-Mutekellimûn ve usûlu’l-fıkh kırâeten fî cedeliyyeti’l-alâka beyne ilmeyi’l-usûl ve’l-kelâm”. Mecelletu İslâmiyyeti’l-ma’rife 3/9 (1997), 27-70.
54. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Yayınları, 6. Basım, 2014.
55. Molla Fenârî. Fusûlü’l-bedâyi’. thk. Muhammed Hüseyn Muhammed Hasan İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
56. Molla Hüsrev. Mirkâtü’l-Vusûl İlâ İlmi’l-Usûl - Mir’âtü’l-Usûl Fî Şerhi Mirkâti’l-Vusûl. çev. Davut İltaş. 2 Cilt. İstanbul: T. C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2024.
57. Nemle, Abdülkerim b. Ali b. Muhammed. el-Mühezzeb fî ilmi usûli’l-fıkhi’l-mukâren. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 1999.
58. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Keşfu’l-esrâr fî Şerhi Menâri’l-envâr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2015.
59. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Muhammed el-Enver Hâmid Îsâ. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2011.
60. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed. Usûlü’l-Pezdevî. thk. Said Bektaş. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2016.
61. Rükneddin es-Semerkandî, Ubeydullah b. Muhammed. Câmiu’l-usûl fî beyâni’l-kavâidi’l-Hanefiyye ve’ş-Şâfiiyye fî usûli’l-fıkh. thk. İsmet Garibullah Şimşek. 2 Cilt. İstanbul: TDV Yayınları, 1. Basım, 2020.
62. Saymerî, Hüseyin b. Ali. Kitâbu mesâili’l-hilâf fî usûli’l-fıkh. thk. Abdelouahad Jahdanı. b.y.: Universite de Provence Aix Marseille 1, 1991.
63. Sem’ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed et-Temîmî el-Mervezî. Kavâtı’u’l-edille fi’l-usûl. thk. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1999.
64. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-ukûl. thk. Muhammed Zeki Abdülber. Katar: Metâbiu’d-Dûha’l-Hadîsiyye, 1. Basım, 1984.
65. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Afgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
66. Siğnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc el-Buhârî. el-Kâfî Şerhu’l-Pezdevî. thk. Fahreddin Seyyid Muhammed Kânet. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 2001.
67. Sînâvûnî, Hasan b. el-Hâc Ömer b. Abdillâh el-Mâlikî, el-Aslü’l-câmiʿ li-îzâhi’d-düreri’l-manzûme fî silki Cemʿi’l-cevâmiʿ . Tunus: Matbaatü’n-Nahda, 1928.
68. Sindî, Süleyman b. Ahmed b. Zekeriyya. Hâşiye alâ Usûli’l-Pezdevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Molla, 00642.
69. Şelebî, Muhammed Mustafa. Ta’lîlu’l-ahkâm. b.y.: Matbaatu’l-Ezher, 1947.
70. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî es-San‘ânî el-Yemenî. İrşâdü’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hak min ilmi’l-usûl. thk. Ahmed Azv İnâye. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1. Basım, 1999.
71. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddin İbrâhim b. Ali. el-Lüma’ fî usûli’l-fıkh. thk. Muhyiddin Dib Mistu - Yusuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1995.
72. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. et-Telvîh ilâ keşfi hakâʾiki’t-Tenkîh. 2 Cilt. Mısır: Mektebetü Subeyh, ts.
73. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Ali. Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
74. Telkenaroğlu, M. Rahmi. İctihadda İsabet ve Hata Meselesi. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
75. Topal, Şevket - Arvas, Mehmet Sait. “Hanefî Usûlündeki Temel Yaklaşımlar (Hicri Altıncı Asrın Ortalarına Kadar)”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (Haziran 2018), 175-209.
76. Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân. Nihâyetü’s-sûl fî ilmi’l-usûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
77. Urûsî, Muhammed Abdulkadir. el-Mesâilu’l-müştereke beyne usûli’l-fıkh ve usûli’d-dîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.
78. Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd es-Semerkandî. Bezlü’n-nazar fi’l-usûl. thk. Muhammed ez-Zekî Abdülber. Kahire: Mektebetü’t-Türâs, 1. Basım, 1992.
79. Yavuz, Yusuf Şevki. “İstitâat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/399-400. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
80. Yazıcıoğlu, M. Sait. “İslam Kelâmında Önemli Bir Mesele: İstitâat”. İslami Araştırmalar Dergisi 1/1 (Temmuz 1986), 50-53.
81. Yılmaz, Ömer. “İlletin Tahsisine Cevaz Vermek Mu’tezilî Olmak Mıdır?” Diyanet İlmî Dergi 53/3 (Eylül 2017), 53-71.
82. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır eş-Şâfiî. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübî, 1. Basım, 1994.
83. Zuhaylî, Muhammed Mustafa. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Dımaşk: Dâru’l-Hayr, 2. Basım, 2006.