E-Ticarette Karanlık Tasarım (Dark Pattern) Uygulamaları: Pozitif Türk Hukuku ve İslâm Hukuku Bakımından Değerlendirme

Öz

Dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte ticari faaliyetlerin önemli bir kısmı çevrimiçi platformlar üzerinden yürütülmeye başlanmış ve bu durum, tüketicinin karar alma süreçlerini etkileyen yeni ve çoğu zaman görünmez manipülasyon tekniklerinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Son yıllarda literatürde karanlık tasarımlar (dark patterns) olarak adlandırılan bu teknikler, kullanıcı arayüzleri aracılığıyla tüketicinin bilgiye erişimini sınırlamayı, tercihlerini yönlendirmeyi veya normal şartlar altında vermeyeceği ekonomik kararları vermesini sağlamayı amaçlamaktadır. Karanlık tasarımlar, özellikle e-ticaret, abonelik hizmetleri ve dijital reklamcılık alanlarında yaygın olarak kullanılmakta; tüketicinin irade özgürlüğü ve bilinçli seçim yapma yeteneği üzerinde ciddi etkiler doğurmaktadır. Bu çalışma, karanlık tasarımlar olgusunu hem pozitif Türk hukuku hem de İslâm hukuku perspektifinden ele alarak karşılaştırmalı bir değerlendirme yapmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın temel iddiası, karanlık tasarımların her ne kadar modern ve dijital bir kavram olarak ortaya çıkmış olsa da öz itibarıyla tüketicinin korunmasına ilişkin klasik hukukî ve ahlâkî ilkelerle yakından ilişkili olduğudur. Türk hukuku bakımından karanlık tasarımlar, müstakil bir kavram veya teknik terim olarak düzenlenmiş değildir. Bununla birlikte, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) ile Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (TRHTUY) çerçevesinde, karanlık tasarımlarla örtüşen birçok düzenlemeye yer verildiği görülmektedir. Özellikle haksız ticari uygulama yasağı, aldatıcı ve saldırgan ticari uygulamalara ilişkin hükümler ile Reklam Kurulu kararları, karanlık tasarımlarla mücadelede temel normatif araçlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Türk hukukunda benimsenen yaklaşım, ağırlıklı olarak tüketicinin ekonomik davranışının bozulması veya bozulma ihtimali kriterine dayanmakta; bu yönüyle karanlık tasarımlar, haksız ticari uygulamaların dijital ortamlardaki özel bir görünümü olarak değerlendirilmektedir. İslâm hukuku bakımından ise modern bir kavram olan karanlık tasarım, içerik ve amaç itibarıyla klasik fıkıh literatüründe ele alınan birçok yasaklı davranışla örtüşmektedir. Çalışmada bu bağlamda özellikle tağrîr, tedlîs, gabn ve neceş kavramları üzerinden bir analiz yapılmıştır. Tağrîr, karşı tarafın yanlış bir kanaate sevk edilmesini; tedlîs, malın ayıbının gizlenmesini veya malın olduğundan farklı gösterilmesini; gabn, edimler arasındaki açık nispetsizliği; neceş ise yapay talep veya fiyat algısı oluşturmayı ifade etmektedir. Bu kurumların ortak noktası, taraflardan birinin iradesinin dürüst olmayan yollarla sakatlanmasıdır. İslâm hukukunda ticari ilişkilerin temelini karşılıklı rıza, dürüstlük ve açıklık ilkeleri oluşturmaktadır. Bu çerçevede bilginin gizlenmesi, yanıltıcı sunumlar yapılması veya tüketicinin karar ortamının manipüle edilmesi, yalnızca akdin sıhhatini değil, aynı zamanda kazancın meşruiyetini de etkileyen ciddi ihlaller olarak değerlendirilmiştir. Bu yönüyle İslâm hukuku, karanlık tasarımlarla mücadelede yalnızca hukuki değil, aynı zamanda güçlü bir ahlâkî referans çerçevesi sunmaktadır. Çalışmanın ulaştığı temel sonuçlardan biri, Türk hukuku ile İslâm hukukunun karanlık tasarımlar karşısındaki koruma amacının büyük ölçüde örtüştüğü, ancak kullanılan yöntemlerin ve kavramsal çerçevenin farklılaştığıdır. Türk hukuku daha çok sonuç odaklı ve düzenleyici bir yaklaşım benimserken; İslâm hukuku, niyet, dürüstlük ve bilgilendirme yükümlülüğünü merkeze alan normatif bir yapı sunmaktadır. Bu karşılaştırma, karanlık tasarımların yalnızca teknik bir tasarım sorunu değil, aynı zamanda hukukî ve ahlâkî bir mesele olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada ayrıca karanlık tasarımların yalnızca özel hukuk ilişkileri bakımından değil, yaptırım açısından da değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmış ve İslam hukukunda aldatıcı ticari uygulamaların ta‘zîr kapsamında ele alınabildiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Ticaret Hukuku
• E-Ticaret
• Karanlık Tasarımlar
• Manipülasyon

Dark Pattern Practices in E-Commerce: An Assessment from the Perspectives of Positive Turkish Law and Islamic Law

Öz

With the rapid expansion of digital technologies, commercial activities have increasingly shifted to online environments, giving rise to various subtle and often invisible manipulation techniques commonly referred to as dark patterns. Dark patterns are interface design strategies that intentionally steer, pressure, or mislead users into making decisions they would not otherwise choose under conditions of full information and genuine freedom of choice. These practices are particularly prevalent in e-commerce platforms, subscription-based services, and digital advertising, where consumers’ decision-making processes are influenced through design rather than explicit persuasion. This study examines dark patterns from a comparative legal perspective, focusing on Turkish positive law and Islamic law. The main argument of the article is that although dark patterns are a contemporary and technologically mediated concept, their underlying logic—the manipulation of consent and distortion of informed choice—closely corresponds to legal and ethical concerns long addressed in both legal traditions. From the perspective of Turkish law, dark patterns are not regulated as a distinct legal concept. Nevertheless, they fall within the scope of consumer protection rules, particularly under the Law on the Protection of Consumers No. 6502 and the Regulation on Commercial Advertising and Unfair Commercial Practices. These instruments prohibit practices that significantly distort, or are likely to distort, the economic behaviour of consumers. Within this framework, dark patterns generally appear as misleading actions, misleading omissions, or aggressive commercial practices. Decisions of the Advertising Board further demonstrate that interface-based manipulations, such as hidden costs, artificial urgency, or misleading presentation of contractual conditions, may constitute unlawful commercial practices. From the perspective of Islamic law, the concept of dark pattern—a modern concept—overlaps in terms of content and purpose with many prohibited acts discussed in classical fiqh literature. In this study, the relationship between dark patterns and Islamic law is analysed through the concepts of taghrīr (misleading inducement), tadlīs (concealment of defects or deceptive presentation), ghabn (manifest imbalance in consideration), and najash (artificial manipulation of demand or price perception). These doctrines share a common normative foundation: the prohibition of conduct that distorts the will of the other party through deception, concealment, or manipulation. Islamic law places particular emphasis on transparency, honesty, and fairness in commercial transactions. Accordingly, practices that obscure essential information, exaggerate scarcity or popularity, or create false impressions regarding price or value are regarded as violations of both legal and ethical norms. The study concludes that Turkish law and Islamic law converge in their objective of protecting consumers, although they differ in their conceptual frameworks and methods. Turkish law adopts a regulatory and result-oriented approach focusing on the effects of practices on consumer behaviour, whereas Islamic law integrates legal rules with moral accountability by emphasising intention, honesty, and the preservation of trust in market relations. The study also demonstrates that deceptive commercial practices may be evaluated not only from the perspective of private law but also in terms of sanctions, and that such practices can be addressed under the concept of ta‘zīr in Islamic law.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Commercial Law
• E-Commerce
• Dark Patterns
• Manipulation

Kaynakça

1. Ali Haydâr Efendi, Eminefendizâde Küçük. Dürerü’l-hükkâm serhu Mecelleti’l-ahkam. İstanbul: Matbaa-i Ebûzziya, 1912.
2. Altıner Yolcu, Fatma Zeynep. “Tüketicinin Korunması Kavramının Tarihsel Gelişimi ve Bu Gelişimin Türk Hukukuna Yansıması”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 24/2 (2018), 1111–1124.
3. Arı, Abdusselam. “Fıkhi Açısından Sözleşmelerde Karşı Tarafı Yanıltma(Hile)”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1999), 247–261.
4. Avcı, Mustafa. Osmanlı Ceza Hukuku II: Özel Hükümler. Ankara: Adalet Yayınevi, 2018.
5. Banu, Güler, Reklam Kurulu 2024 Raporu, T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu, 2024. https://ticaret.gov.tr/data/67a4be8e13b87622acec68ee/REKLAM%20KURULU%202024_YILI_RAPORU.pdf
6. Bardakoğlu, Ali. “Gabn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/268–273. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
7. Baroni, Luiz Adolpho - Pereira, Roberto. “Deceptive Patterns under a Sociotechnical View”. IHC ’24: Proceedings of the XXIII Brazilian Symposium on Human Factors in Computing Systems 42 (2024), 1–13. https://doi.org/10.1145/3702038.3702081
8. Başoğlu, Tuncay. “Ta‘zîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/198-202. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

9. Bektaş, İbrahim - Pektaş, İrem Betül. “Karanlık Tasarımlar: Hukuki Çerçeve ve Reklam Kurulu Uygulaması”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 31/1 (2025), 753–783. https://doi.org/10.33433/maruhad.1696331
10. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhıyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
11. Brignull, Harry. "Part 1: Diving into the world of deception". Deceptive.Design. Erişim 3 Aralık 2025. https://www.deceptive.design/book/contents/part-1
12. Brignull, Harry. “Chapter 16: Misdirection”. Deceptive.Design. Erişim 7 Aralık 2025. https://www.deceptive.design/book/contents/chapter-16
13. Brignull, Harry. “Chapter 17: Social Proff”. Deceptive.Design. Erişim 7 Aralık 2025. https://www.deceptive.design/book/contents/chapter-17
14. Brignull, Harry. “Chapter 15: Urgency”. Deceptive.Design. Erişim 7 Aralık 2025. https://www.deceptive.design/book/contents/chapter-15
15. Brignull, Harry. “Chapter 18: Scarcity”. Deceptive.Design. Erişim 7 Aralık 2025. https://www.deceptive.design/book/contents/chapter-18
16. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ, nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
17. Car, Polona – Cassetti, Filippo. Regulating Dark Patterns in the EU: Towards Digital Fairness, European Parliamentary Research Service (EPRS). Brussels, 2025.
18. Ceylan, Ebru. “Tüketici Hukukunda Haksız Ticari Uygulamalar ve Uygulama Örnekleri”. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 15 (2020), 123–147. https://doi.org/10.18771/mdergi.757341
19. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuki Terimler Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
20. Erul, Bünyamin. “Tedlîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/262–264. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
21. European Commission (EC), Communication from the Commission to the European Parliament and the Council: New Consumer Agenda – Strengthening Consumer Resilience for Sustainable Recovery, COM(2020) 696 final, Brussels, 13 Kasım 2020, EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52020DC0696.
22. Gray, Colin M. vd. “The Dark (Patterns) Side of UX Design”. CHI ’18: Proceedings of the 2018 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems 534 (2018), 1–14. https://doi.org/10.1145/3173574.3174108
23. Güçlü, Yaşar. İdari Para Cezaları ve Diğer İdari Yaptırımlar. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020.
24. Günay, Hacı Mehmet. “Tağrîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/375–376. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
25. Heyet. “Hadiâ”. el-Mevsûʿatü’l-fıḳhiyye. 19/32-35. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1990.
26. Heyet, “Ta‘zîr ”, el-Mevsûʿatü’l-fıḳhiyye. 12/254-287. Kuveyt: Vizâretü'l-Evkaf ve'ş-Şuûni'l-İslâmiyye, 1988.
27. İbn Âbidin, Muhammed Emin. Reddu’l-mụḥtâr ʿalâ’d-Durri’l-muḫtâr . 14 Cilt. Mısır: Matbaat-u Bulak, 1299.
28. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrahim b. Muhammed. el-Baḥru’r-râîḳşerḥu Kenzi’d-daḳâiḳ. 8 Cilt. Mısır: Matbaatü’l-İlmiyye, 1311.
29. İbn Rüşd el-Hafîd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muḳteṣid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425/2004.
30. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (919-927 / 1513-1521). haz. Bilgin Aydın - Ekrem Tak. İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.
31. Kallek, Cengiz. “Müzayede”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/236–238. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslam Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
32. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ud. Bedâîʿus-Sanâiʿ fi Tertibi’ş-Şerâ'iʿ. 7 Cilt. Mısır: Matbaatu’l-Cemâliyye, 1910.
33. Keleher, Maxwell vd. “How Well Do Experts Understand End-Users’ Perceptions of Manipulative Patterns?” NordiCHI ’22: Nordic Human-Computer Interaction Conference 52 (2022), 1–21. https://doi.org/10.1145/3546155.3546656
34. Koç, Mehmet. “Osmanlı Ceza Hukukunda Hile (Aldatma-Dolandırıcılık) Suçları ve Cezaları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 19/1 (Haziran 2019), 119-139. https://doi.org/10.30627/cuilah.522363
35. Kocyigit, Emre vd. “DeceptiLens: an Approach supporting Transparency in Deceptive Pattern Detection based on a Multimodal Large Language Model”. FAccT ’25: Proceedings of the 2025 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 1942–1959. https://doi.org/10.1145/3715275.3732129
36. Kollmer, Tim - Eckhardt, Andreas. “Dark Patterns”. Business & İnformation Systems Engineering 65/2 (2023), 201–208. https://doi.org/10.1007/s12599-022-00783-7
37. Korkmaz, Alperen - Sönmez, Taner. “Türk Hukukunda Karanlık Tasarımlar (Dark Patterns)”. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 15/1 (2025), 669–697. https://doi.org/10.54704/akdhfd.1666577
38. Koyuncu, Alper Çağlar. Tüketici Hukuku Çerçevesinde Haksız Ticari Uygulamalar. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2022. Köse, Saffet. “Hile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
39. Mathur, Arunesh vd. “Dark Patterns at Scale: Findings from a Crawl of 11K Shopping Websites”. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction 3/CSCW (2019), 1–32. https://doi.org/10.1145/3359183
40. Merğînânî, Ebî Bekr. Ebî Bekr El-Merğînânî, el-Hidâye fî şerḥi Bidâyeti’l-mübtedî . 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Erkam b. Ebi’l Erkam, ts. Müslim, Ebü’l-Huseyn b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmi’u’s-sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabî, ts.
41. OECD, Organisation for Economic Co-operation and Development. Dark Commercial Patterns, OECD Digital Economy Papers, No. 336. Paris: OECD Publishing, 2022. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2022/10/dark-commercial-patterns_9f6169cd/44f5e846-en.pdf
42. Oruç, Nilay Buse. “Çevrimiçi Ortamda Tüketicinin Korunması: Karanlık Ticari Tasarımlar Bakımından Türk Hukukunun Değerlendirilmesi”. Kırıkkale Hukuk Mecmuası 5/2 (2025), 667–704. https://doi.org/10.59909/khm.05.02.008
43. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. el-Mebsût. 31 Cilt. Beyrut: Dar’ül Marife, 1. Basım., 1989.
44. Şirâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî. el-Mühezzeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfi‘î. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
45. Şirbînî, Şemsuddin Muhammed b. el-Hâtip. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘ânî elfâzi’l-Minhâc. Beyrût: Daru’l-Mâ‘rife, 2010.
46. T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı, 336 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni (08 Ağustos 2023). https://ticaret.gov.tr/tuketici/ticari-reklamlar/reklam-kurulu-kararlari
47. T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı, 343 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni (12 Mart 2024). https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_343_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf
48. T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı, 351 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni (12 Kasım 2024). https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_351_Bas%C4%B1n%20B%C3%BClteni.pdf
49. T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı. 360 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni (Ağustos 2025). https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_360_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf
50. T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı. 361 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni (Eylül 2025). https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_361_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf
51. TKHK, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (Kanun No. 6502). Resmî Gazete 28835 (28 Kasım 2013). Erişim 31 Aralık 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6502.pdf
52. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, es-Sünen, thk. Beşşâr ’Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
53. TRHTUY, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (TRHTUY). Resmî Gazete 29232 (10 Ocak 2015). Erişim 31 Aralık 2025. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/01/20150110-5.htm Zerka, Mustafa Ahmed. el-Fıḳhü’l-İslâmî fî s̱evbihi’l-cedîd: el-Medhalu’l-fıkhiyyu’l-‘âm. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1967.