Resmü’l-Mushaf ve Dilbilimsel Açıdan Kıraat Vecihlerinin Tevcîhi, Mânaya Delâleti ve Meâllere Yansıması: Mü’min Sûresi 26. Âyet Örneği

Öz

Bu çalışmada Mü’min sûresi 26. âyette yer alan kıraat vecihleri; resmü’l-mushafla ilişkileri, dilbilimsel tevcîhleri, mânaya delâletleri ve meâllere yansımaları çerçevesinde incelenmiştir. Araştırmanın konusunu, mushaf hattının imkân tanıdığı farklı vecihlerin dilbilimsel tevcîhiyle bu durumun tefsir ve meâl literatüründeki yansımaları oluşturmaktadır. Araştırmanın uygulama zemini olarak Mü’min sûresi 26. âyetinin اِنِّى اَخَافُ اَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ اَوْ اَنْ يُظْهِرَ فِى الْاَرْضِ الْفَسَادَ “Onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde huzursuzluk çıkarmasından korkuyorum.” seçilmesinde, bu âyetin hem tek bir yazım formuyla temsil edilemeyen bölgesel mushaf farklılıklarını (أَوْ/وَ) barındırması hem de aynı yazım formu içinde fâil-mef‘ûl ilişkisini dönüştüren yapısal vecihlere (اَنْ يُظْهِرَ فِى الْاَرْضِ الْفَسَادَ/اَنْ يَظْهَرَ فِى الْاَرْضِ الْفَسَادُ) imkân tanıması etkili olmuştur. Literatürde kıraatlerin dilsel yönlerine temas eden araştırmalar bulunmakla birlikte, Mü’min sûresi 26. âyet özelinde birden fazla vechin resmü’l-mushafla ilişkisi, dilsel tevcîhi ve meâllere yansıması bakımından bütüncül bir yaklaşımla ele alındığı bir incelemeye rastlanmaması, bu araştırmanın gerekçesini oluşturmaktadır. Çalışma, mushaf hattı bağlamında kıraatlerin değerlendirilmesi ve dilbilimsel tevcîhin mânaya katkısının belirginleştirilmesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Yöntem olarak nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi ve karşılaştırmalı metin tahlili esas alınmıştır. Bu kapsamda resm-i Osmânî kaynakları, kıraat ve kıraatlere dair tevcîh literatürü ile klasik tefsirlerin yanı sıra Türkiye’de yaygın olarak kullanılan yirmi farklı Türkçe meâl sistematik olarak tetkik edilmiştir. İnceleme, anlam üzerinde doğrudan bir değişim meydana getirmeyen usûlî farklılıklar kapsam dışı bırakılarak yalnızca mânaya etki eden ferşî farklılıklarla sınırlandırılmıştır. Bulgular âyetteki kıraat vecihlerinin birbirini tamamlayan anlam örgüleri oluşturduğunu göstermektedir. Atıf olarak “وَ” harfinin tercih edildiği vecihlerde dinin değiştirilmesi (تبديل الدين) ile fesâdın ortaya çıkışı (إظهار الفساد) arasında eş zamanlı ve kopmaz bir bağ tesis edildiği ve Firavun’un korkusunun her iki durumun birlikte vuku bulmasına delâlet ettiği saptanmıştır. Buna karşın “أَوْ” edatının kullanıldığı vecihlerde söylemin ihtimal, tercih veya aşamalı bir tehdit eksenine kaydığı ve fesâdın, dinin değiştirilmesinden sonra ortaya çıkması muhtemel bir netice olarak sunulduğu görülmüştür. Fiil yapısındaki (يَظْهَرَ/يُظْهِرَ) farklılıkların ise âyetin itham dilini dönüştürdüğü tespit edilmiştir. Fiilin müte‘addî (يُظْهِرَ) okunması durumunda Firavun, Hz. Mûsâ’yı doğrudan fesâdı meydana getiren bir fâil olarak konumlandırırken; lâzım (يَظْهَرَ) okunuşunda fesâd, dinî düzenin bozulmasıyla kendiliğinden ortaya çıkan toplumsal bir sonuç olarak sunulmaktadır. Meâller üzerinde yapılan incelemede, tercümelerin büyük oranda Türkiye’de Âsım kıraatinin Hafs rivayetine göre basılan ve harekelenen mushaf metniyle uyumlu bir şekilde hazırlandığı ve bu sebeple diğer sahih kıraatlerin delâlet ettiği anlam nüanslarının meâl diline sınırlı ölçüde yansıtıldığı görülmüştür. Bununla birlikte, az sayıda meâlde farklı kıraat vecihlerinin esas alındığı tespit edilmiştir. Farklı vecihlerin meâl diline yansıtılması, bir çeşitlilik ve zenginlik imkânı sunmakla birlikte, Türkiye’de yaygın olarak kullanılan mushaf metniyle birlikte okunduğunda, tercih edilen vecih belirtilmediği takdirde metin ile meâl arasında açıklamaya ihtiyaç duyulan bir farklılık ortaya çıkabilmektedir. Bu sebeple, yaygın mushaf okuyuşu esas alınarak yapılan meâllerde diğer sahih kıraat vecihlerinin tamamen ihmal edilmemesi; buna karşılık farklı bir veche göre yapılan tercümelerde ise bu tercihin dipnot veya kısa açıklamalarla gösterilmesi daha uygun görünmektedir. Bu çerçevede, meâl metninde yaygın mushaf okuyuşu korunmakla birlikte, diğer sahih kıraat vecihlerinin Arapça lafızlarıyla birlikte dipnot veya kısa açıklamalar aracılığıyla gösterilmesi hem metin-meâl uyumunu muhafaza edecek hem de âyetin ihtiva ettiği mâna örgüsünün daha kuşatıcı biçimde ortaya konulmasına imkân tanıyacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Resmü’l-Mushaf
• Vecih
• Tevcîh
• Mânaya Delâlet
• Meâl
• Mü’min Sûresi 26. Âyet

The Justification of Qirāʾāt Variants in Relation to the Rasm al-Muṣḥaf and Linguistic Analysis, Their Semantic Implications, and Their Reflection in Qurʾān Translations: The Case of Sūrat al-Muʾmin Verse 26

Öz

This study examines the qirāʾāt variants in Sūrat al-Muʾmin verse 26 in terms of their relationship with the rasm al-muṣḥaf (Qurʾānic orthography), their linguistic justification (tawjīh), their semantic implications, and their reflections in Turkish Qurʾān translations. The study focuses on the linguistic tawjīh of the variants permitted by the consonantal structure of the muṣḥaf and on the ways these are reflected in tafsir and translation literature. Sūrat al-Muʾmin verse 26 was selected because it contains both regional muṣḥaf differences that cannot be represented within a single orthographic form (أَوْ/وَ) and structural variants within the same written form that transform the subject-object relationship (اَنْ يُظْهِرَ فِى الْاَرْضِ الْفَسَادَ/اَنْ يَظْهَرَ فِى الْاَرْضِ الْفَسَادُ). Although previous studies have addressed the linguistic aspects of qirāʾāt, no separate study could be identified that examines this verse through an integrated framework combining the relationship between multiple variants and the rasm al-muṣḥaf, linguistic tawjīh, semantic implications, and their reflections in translations. In this respect, the study aims to contribute to the evaluation of qirāʾāt within the framework of muṣḥaf orthography and to clarify the role of linguistic tawjīh in shaping meaning. Methodologically, the study adopts a qualitative approach based on document analysis and comparative textual analysis. Sources on ʿUthmānic muṣḥaf orthography, qirāʾāt and tawjīh literature, classical tafsir works, together with twenty widely used Turkish Qurʾān translations, were systematically examined. The scope is limited to farshī variants (word-specific variants) affecting meaning and excludes uṣūlī variants (systematic or phonetic variants) that do not directly alter meaning. The findings indicate that the qirāʾāt variants in the verse construct complementary layers of meaning. In readings employing the conjunction wa (وَ), a simultaneous and inseparable relationship is established between the alteration of religion (tabdīl al-dīn) and the emergence of corruption (iẓhār al-fasād), reflecting Pharaoh’s fear of both occurring together. By contrast, readings with aw (أَوْ) shift the discourse toward probability, alternative possibility, or a staged threat and present corruption as a possible consequence following the alteration of religion. The variation between yaẓhara and yuẓhira also transforms the accusatory structure of the verse: in the transitive reading (yuẓhira), Pharaoh portrays Moses as the direct agent producing corruption, whereas in the intransitive reading (yaẓhara), corruption is presented as a social consequence emerging from the disruption of the religious order. The analysis of translations shows that most Turkish renderings conform to the muṣḥaf text printed and vocalized in Türkiye according to the Ḥafṣ transmission from ʿĀṣim, which limits the reflection of semantic nuances conveyed by other sound qirāʾāt. Nevertheless, a limited number of translations adopt alternative variants. While this offers a richer range of interpretive possibilities, it may also create a discrepancy between the translation and the commonly used muṣḥaf text unless the preferred variant is explicitly indicated. Therefore, preserving the dominant muṣḥaf reading in the main translation while presenting other sound qirāʾāt variants together with their Arabic forms in footnotes or brief explanatory notes appears to provide a more comprehensive and nuanced representation of meaning while maintaining text–translation coherence.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Rasm al-Muṣḥaf
• Variant
• Tawjīh
• Semantic Implication
• Translation
• Sūrat al-Muʾmin Verse 26

Kaynakça

1. Abay, Muhammed. “Türkçedeki Kur’an Meâllerinin Tarihi ve Kronolojik Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 10/19-20 (Eylül 2012), 231-301.
2. Ağırbaş, Abdulhekim. “Bakara Sûresi 219. Âyeti Bağlamında Kırâat Farklılıklarının Tefsire ve Fıkhî İstinbatlara Etkisi”. Artuklu Akademi 11/2 (Aralık 2024), 452-475. [https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1528064](https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1528064)
3. Akcan, Resul. Mushaf İmlâsının İrfânî Yorumu -Merrâkuşî Örneği-. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2022.
4. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kırâat Resmu’l-Mushaf İlişkisi”. Kur’an ve Tefsir Araştırmaları-IV (Kıraat İlmi ve Problemleri), İstanbul: 2002. 117-134.
5. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
6. Kur’ân-ı Kerîm ve Yüce Meâli. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Kılıç Kitabevi, 1980.
7. Atmaca, Şeyda. “Mushaflarda Kıraat Farklılıklarına İşaret Edilme Usûlü: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Antalya 1181 Numaralı Mushaf”. Tokat İlmiyat Dergisi 13/2 (Aralık 2025), 418-449. [https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1746056](https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1746056)
8. Başkan, Ömer. Anlamı Etkileyen Kıraat Farklılıklarının Tevcihi -el-Muharraru’l Vecîz Örneği-. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.

9. Kur’ân-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi. çev. Ömer Nasuhi Bilmen. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
10. Bostan, Osman. “Ferşî Kıraat Farklılıklarının Tevcîhi ve Mânaya Delâleti: el-Bakara 2/245 (فَيُضَاعِفَهُ) ve el-A‘râf 7/57 (بُشْرًا) Örneği”. İslami İlimler Dergisi 42 (Mart 2026), 111-132. [https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1836391](https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1836391)
11. Bostan, Osman. “Kıraat İlminde Mânevî Med Olgusu: Osmanlı Kıraat Mesleklerindeki Uygulanışı ve en-Neşr Muharrirlerinden Yusuf Efendizâde el-Amâsî ile Mustafa el-İzmîrî’nin Bu Konudaki Görüşleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 26/1 (Mart 2026), 469-500. [https://doi.org/10.33415/daad.1833889](https://doi.org/10.33415/daad.1833889)
12. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
13. Cühenî, Muhammed b. Yûsuf b. Mu‘âz. Kitâbü’l-Bedî‘ fî ma‘rifeti mâ rusime fî mushafi Osmân b. ‘Affân. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî, 1438/2017.
14. Çağıl, Necdet. Kur’ân Belâgati ve Fonetiği Yönünden Kıraatler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
15. Çakıcı, İrfan. “Âsım ve Hasan-ı Basrî’ye Ait Ferşî Kıraatlerin Tahlil ve Değerlendirmesi”. Mütefekkir 12/24 (Aralık 2025), 495-512. [https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1780319](https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1780319)
16. Çalışkan, İsmail. “Kur’an Yolu Meali’nde Dipnot Kullanımından Ortaya Çıkan Geliştirmeye Açık Hususlar”. Meallerde Geliştirilmeye Açık Alanlar Çalıştayı Tebliğ Metinleri. ed. Bayram Köseoğlu, Mustafa Güvenç. 128-138. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
17. Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm. çev. Hasan Basri Çantay. İstanbul: Risale Yayınları, 1993.
18. Çardak, Fatih. “Hz. Osman Döneminde Kur’ân-ı Kerîm’in İstinsâhı ve Mushaflardaki Kırâat Farklılıklarına Yansıması”. Genç Mütefekkirler Dergisi 4/3 (Aralık 2023), 682-703.
19. Kur’an Doğruyu Gösterir. çev. Mustafa Çavdar. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
20. Hakkın Dâveti Kur’ân-ı Kerîm Meâli ve Tefsîri. çev. Ömer Çelik. İstanbul: Erkam Yayınları, 2020.
21. Çelikel, Fatih. “Ferşî Kıraat Farklılıkları Bağlamında Bazı Kur’ân Meâllerinin Mukayeseli Tahlili”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 15/1 (30 Haziran 2024), 68-85. [https://doi.org/10.51605/mesned.1483919](https://doi.org/10.51605/mesned.1483919)
22. Çetin, Metin. “Kasas Suresindeki Kıraat Farklılıkları ve Meâllere Yansıması”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 33 (Haziran 2024), 241-263. [https://doi.org/10.56597/kausbed.1425053](https://doi.org/10.56597/kausbed.1425053)
23. Dabbâ‘, Ali Muhammed. el-İdâe fî beyâni usûli’l-kırâe. thk. Abdurrahman er-Reyis. Beyrut: Dâru’l-Ğavsânî, 1445/2024.
24. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
25. Dânî, Ebû Amr Osman b. Se‘îd. el-Mukni‘ fî ma‘rifeti mesâhifi ehli’l-emsâr. thk. Nûra bint Hasen b. Fehd el-Humeyyed. Riyad: Dâru’t-Tedmüriyye, 1431/2010.
26. Dânî, Ebû Amr Osman b. Se‘îd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Otto Pretzl. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1434/2013.
27. Kur’ân-ı Kerîm ve İzahlı Meâli. çev. Ahmed Davudoğlu. İstanbul: Bahar Yayınları, 1991.
28. Demir, Recep. “Muş Alparslan Üniversitesi, Kur’ân Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri
29. * Uluslararası Tartışmalı İlmî Toplantı”. Kitabiyat İlahiyat Araştırmaları İnceleme-Eleştiri Dergisi 2/2 (Aralık 2024), 298-338.
30. Demirci, Naci. Resm-i Osmânî Bağlamında 1309/1892 Tarihli Kayışzâde Hafız Osman Mushafı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
31. Devserî, İbrâhîm b. Se‘îd. Muhtasaru’l-‘ibârât li mu‘cemi mustalahâti’l-kırâât. Riyad: Dâru’l-Hadâra li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 1429/2008.
32. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü füdalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Enes Mehera. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1427/2006.
33. İnsanlığa Son Çağrı Kur’ân-ı Kerîm Yüce Meâli ve Açıklaması. çev. Hamdi Döndüren. İstanbul: Yeni Şafak, 2003.
34. Ebû Ali el-Fârisî, Hasan b. Ahmed. el-Hücce fî ‘ileli’l-kırââti’s-seb‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1413/1993.
35. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Şihâbüddîn. İbrâzü’l-me‘ânî min Hırzi’l-emânî. thk. İbrâhîm ‘Adve ‘Avad. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiye, ts.
36. Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed. ed-Dekâiku’l-mühkeme fî şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye. nşr. Râşid el-Halîlî. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1430/2009.
37. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1403/1983.
38. Feyzü’l-Furkân Açıklamalı Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Hasan Tahsin Feyizli. İstanbul: Server Yayınları, 2023.
39. Gâbe, Abdülhalîm b. Muhammed el-Hâdî. el-Kırââtü’l-Kur’âniyye. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999.
40. Genan, Betül. “Rami Hussein Halaseh, The Topkapı Qurʾān Manuscript H.S. 32: History, Text, and Variants, Berlin/Boston: De Gruyter, 2024, 280 s.” Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi 1/2 (Mart 2026), 205-218. [https://izlik.org/JA54EM85ZA](https://izlik.org/JA54EM85ZA)
41. Genan, Şeyma. “İhşîdîler Dönemine Ait İbn Tuğç Mushafı Üzerinden Hicrî 4. Yüzyıl Kıraat Tercihlerinin Analizi”. Eskiyeni 61 (Mart 2026), 119-146. [https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801840](https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801840)
42. Gümüş, Sadrettin. “Cumhuriyet Döneminde (1923-1960 Arası) Meâl Çalışmaları”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 5 (Haziran 2015), 285-331. [https://doi.org/10.16947/fsmiad.05457](https://doi.org/10.16947/fsmiad.05457)
43. Habşân, Hasan Sâlim ‘Avad. et-Tevâtürü fi’l-kırââti’l-Kur’âniyye vemâ üsîra havlehû min şübühât. Dubai: Câizetü Dubai ed-Devliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1434/2013.
44. Hacımısıroğlu, Mücella. “Mushaflarda Kıraat Farklılıklarına İşaret Edilme Usulü: Hicri 790 Tarihli Halebî Mushafı Örneği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD) 27/1 (Haziran 2025), 193-215. [https://doi.org/10.17335/sakaifd.1636544](https://doi.org/10.17335/sakaifd.1636544)
45. Harîrî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed. eş-Şifâ fî ‘ileli’l-kırâât. thk. Sâlih el-‘İmârî - Habîbüllâh es-Sülemî. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî, 1444/2023.
46. Hatipoğlu, Mustafa. “Kıraat İlminde Hüccet Olgusu: Naklî ve Lügavî Temellendirme”. Amasya İlahiyat Dergisi 27 (Aralık 2025), 286-323. [https://doi.org/10.18498/amailad.1731598](https://doi.org/10.18498/amailad.1731598)
47. Hatipoğlu, Mustafa - Hatip, Alim. “Kıraatlerde Lehçe ve Şiirle İhticâcın İmkânı: et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Özelinde İbn Âşûr’un Hüccet Anlayışı Üzerine Bir İnceleme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59 (Aralık 2025), 775-798. [https://doi.org/10.17120/omuifd.1746137](https://doi.org/10.17120/omuifd.1746137)
48. Havuz, Hasan Hüseyin. İmâm-ı Âsım ve Âsım Kıraatı -Tayyibe Tariki Çerçevesinde Şu’be-Hafs Rivâyetleri-. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
49. Heyet. el-Mevsû‘atü’l-Kur’âniyyetü’l-mütehassısa. Mısır: el-Meclisü’l-E‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1423/2002.
50. Hüseyin, Şâkir Mahmûd. es-Siyâku ve delâletühü fî tevcîhi’l-kırââti’l-Kur’âniyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1438/2017.
51. İbn Bâbeşâz, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Ahmed b. İdrîs. Şerhu’l-Mukaddimeti’l-muhsibe. thk. Hâlid Abdülkerîm. Kuveyt: el-Matbaatü’l-‘Asriyye, ts.
52. İbn Dürüsteveyh, Ebû Muhammed Abdullah b. Ca‘fer. Kitâbü’l-Küttâb. thk. Luvîs Şeyho. Beyrut: y.y., 1921.
53. İbn Ebî Dâvûd, Ebû Bekr Abdullah b. Süleyman. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Mühibbüdîn ‘Abdüssübhân Vâ‘iz. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423/2006.
54. İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed. el-Mûdah fî vücûhi’l-kırâât ve ‘ilelihâ. thk. Ömer Hamdân. Cidde: el-Cemâ‘atü’l-Hayriyye li Tahfîzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1414/1993.
55. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Mü‘cemü mekâyîsi’l-lüğa. thk. Abdüsselam Muhammed Hârûn. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
56. İbn Hâleveyh. el-Hücce fî kırââti’s-seb‘. thk. Abdü’l-‘âl Sâlim Mekrem. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1399/1979.
57. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
58. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-Seb‘a. thk. Halef Hüseyn Sâlih el-Cubûrî. Riyad: Dâru Tefsîr, 1444/2023.
59. İbn Vesîk. el-Câmi‘ limâ yühtâcü ileyhi min resmi’l-mushaf. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru ‘Ammâr, 1429/2009.
60. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Afgânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1418/1997.
61. İbnü’l-Cevzî, Cemaluddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, 1422.
62. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
63. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1420/1999.
64. Hayat Kitabı Kur’ân. çev. Mustafa İslamoğlu. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
65. İşeri, Yunus. “Kıraat Farklılıklarının Meallere Yansıması: -Bakara 222. ve Ra‘d 33. Âyetler Bağlamında”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar Çözüm Önerileri. ed. Murat Serdar vd. 2/473-488. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
66. Ma‘âni-i Kur’ân. çev. İsmail Hakkı İzmirli. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
67. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
68. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007.
69. Kaya, Sedat. “İmkân ve Gereklilik Bağlamında Kıraat Farklılıklarının Meallere Yansıtılması Meselesi: Bakara Sûresi Örneğinde Bir İnceleme”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (Aralık 2024), 287-311. [https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1514571](https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1514571)
70. Keleş, Mehmet. “Kıraat Farklılıklarının Anlam Üzerindeki Etkisi: Yâsîn Sûresi Özelinde Bir İnceleme”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/1 (Nisan 2024), 152-177. [https://doi.org/10.31121/tader.1406627](https://doi.org/10.31121/tader.1406627)
71. Kısa Açıklamalı Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Mahmut Kısa. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
72. Koyuncu, Recep. “Meallere Yansıtılması Bağlamında Kıraat Farklılıkları ve Vakf İşaretleri”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar Çözüm Önerileri. 2/427-445. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
73. Kudat, Aydın. Kıraatları Hüccetlendirmede Dilbilim Olgusu. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
74. Kur’an Açıklamalı Meal. çev. Orhan Kuntman. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
75. Küçük, Hüseyin - Gül, Ali Rıza. “Ignaz Goldziher’in Kur’ân Kırâatlerine Yönelik İddiaları Üzerine Resmü’l-Mushaf Bağlamında Bir Değerlendirme”. Sultan İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2/1 (Haziran 2024), 49-61.
76. Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/242-248. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
77. Mehdevî, Ebü’l-‘Abbâs Ahmed b. ‘Ammâr. Hicâü fî mesâhifi’l-emsâr. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Riyad: Dâru İbni’l-Cevzî, 1430.
78. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-İbâne ‘an me‘âni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmâil Şelebî. Mısır: Dâru’n-Nahda, ts.
79. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1435/2014.
80. Muhammed, Ahmed Sa‘d. et-Tevcîhü’l-belâğî li’l-kırââti’l-Kur’âniyye. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1998.
81. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
82. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. İ‘râbü’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421.
83. Kur’an Meal-Tefsir. çev. Mehmet Okuyan. İstanbul: Haliç Üniversitesi Yayınları, 2021.
84. Öğmüş, Harun. “Resm-i Mushaf Bağlamında Kur’an ve Kıraat Ayrımı”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/39 (Ağustos 2015), 9-28.
85. Önen, Hacı. “Kıraat Farklılıklarının Meâllere Yansıması: Hasan Basri Çantay ve Kur’an Yolu Meâlleri Örneği”. The Journal of Academic Social Science Studies, 153-163.
86. Özbek, Ömer. “Kıraat Farklılıklarının Anlama Etkisi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/39 (Aralık 2015), 163-181.
87. Öztürk, Mustafa. “Meâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-2/205-207. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
88. Sağlam, Mustafa. “Kıraat Farklılıklarının Meale Yansıtılmasıyla İlgili İyileştirmeye Açık Alanlar: Kur’an Yolu Meali Örneği”. Meallerde Geliştirilmeye Açık Alanlar Çalıştayı Tebliğ Metinleri. ed. Bayram Köseoğlu, Mustafa Güvenç. 600-613. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
89. Sawas, Abdullah. “Kırâat İlminde İhticâc Kavramı ve İhtiyâr-Tercîh İlişkisi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 8/1 (2022), 450-474.
90. Saylan, Nesrişah. “Tabersî’nin Kıraatlerin Hüccetinde Kullandığı Delillerin İncelenmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/2 (Aralık 2019), 977-991. [https://doi.org/10.18505/cuid.620337](https://doi.org/10.18505/cuid.620337)
91. Sehâvî, Alemüddîn. el-Vesîle ilâ keşfi’l-‘Akîle. thk. Mevlây Muhammed el-İdrîsî et-Tâhirî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1424/2003.
92. Sellûm, Ahmed b. Fâris. Ma‘rifetü ‘ulûmi’l-kırâât. Dubai: Câizetü Dubai ed-Devliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1442/2020.
93. Sindî, Abdulkayyûm. el-Medhal ilâ ‘ilmi’l-kırâât. Cidde: Dâru Vakfi Edvâi’ş-Şâtıbiyye, 1442/2021.
94. Sütşurup, İhsan. “Kıraatlerin Şiirle İstişhâdı: Ebû Ali El-Fârisî’nin El-Hücce İsimli Eseri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 29/2 (Aralık 2025), 1-23. [https://doi.org/10.18505/cuid.1744415](https://doi.org/10.18505/cuid.1744415)
95. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerir. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420/2000.
96. Taşdoğan, Ahmet. “Âsım Kıraatinin Kur’ân Meâllerine Yansıtılamaması Üzerine Bir İnceleme: Ahzâb Sûresi 33. Âyeti Örneği”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/2 (Aralık 2024), 543-580. [https://doi.org/10.47424/tasavvur.1518479](https://doi.org/10.47424/tasavvur.1518479)
97. Lügatli Tefsirî Meal Kur’an’ın Anlaşılmasına Doğru. çev. Ahmet Tekin. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
98. Temel, Ali. “Kırâat Farklılıklarının Meale Yansıtılması - Mustafa Öztürk ve Kur’an-ı Kerim Meali Örneği”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 22/2 (30 Aralık 2022), 345-365. [https://doi.org/10.30627/cuilah.1159389](https://doi.org/10.30627/cuilah.1159389)
99. Uzun, Yakup. “Kıraat İlminde Usûl ve Ferşin İstisnaları”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/1 (Nisan 2025), 66-95. [https://doi.org/10.52115/apjir.1575676](https://www.google.com/search?q=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.52115%2Fapjir.1575676)
100. Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi Olarak Hüccetin Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslami Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 69-83.
101. Yalçın, Yunus. “Kıraatlere ve Mushaf Hattına İttibâın Hükmüne İlişkin ‘Sünnet’ Kavramının Kıraat ve Fıkıh Usûlü İlmi Açısından Tahlili”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (16 Aralık 2024), 453-479. [https://doi.org/10.33460/beuifd.1461044](https://www.google.com/search?q=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.33460%2Fbeuifd.1461044)
102. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Azim Dağıtım, ts.
103. Tefsirli Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Celal Yıldırım. İzmir: Anadolu Yayınları, 1995.
104. Yılmaz, Lokman. “el-Keşşâf’ta Hz. Peygamber’e Nispet Edilen Kıraatlerin Tahlili”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran 2024), 103-123. [https://doi.org/10.18505/cuid.1414204](https://www.google.com/search?q=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.18505%2Fcuid.1414204)
105. Kur’an Meali. çev. İlyas Yorulmaz. Erişim 11 Nisan 2026. [https://www.kuranmeali.com](https://www.kuranmeali.com)
106. Yüksel, Yakup. “Kıraat Farklılıklarının Meâllere Yansıtılması Sorunu (İsrâ ve Kehf Sûreleri Örneği)”. EKEV Akademi Dergisi 66 (Nisan 2016), 619-640.
107. Zebîdî, Muhammed Murtezâ. Tâcü’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. İbrahim et-Terzî. Kuveyt: Matbaatü Hukûmeti’l-Kuveyt, 1421/2000.
108. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed. Me‘âni’l-Kur’ân ve i‘râbüh. thk. Abdülcelîl Abdüh Şelebî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
109. Zemahşerî, Ebü’l-Kasım Mahmûd b. Amr. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1407/1986.
110. Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Abdillâh. el-Burhân fi ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ebü’l-Fazl ed-Dimyâtî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1427/2006.
111. Zürkânî, Muhammed ‘Abdu’l-‘Azîm. Menâhilü’l-‘irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvâz Ahmed Zemerlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1415/1995.